» » Ozbekiston va uning tort qoshnisi inqirozga qarshi birgalikda kurashishi lozim. Fransiyalik siyosatshunos Emmanuel Dyupyui bilan suhbat

Ozbekiston va uning tort qoshnisi inqirozga qarshi birgalikda kurashishi lozim. Fransiyalik siyosatshunos Emmanuel Dyupyui bilan suhbat


COVID-19 kasalligi tarqalganiga besh oy bolgan bolsa-da, dunyo hamon u bilan kurashib kelmoqda. 15-martda kasallik Ozbekistonga ham kirib keldi. Pandemiya qachon yakunlanadi? Nega u jadallik bilan tarqab ketyapti? Kasallikdan keyin dunyo geosiyosiy olamida qanday ozgarishlar yuz beradi? Daryo shu kabi savollarga javob topish maqsadida fransiyalik siyosatshunos, Yevropada istiqbolni belgilash va xavfsizlik instituti prezidenti Emmanuel Dyupyuiga murojaat qildi.

Emmanuel Dyupyui 1971-yil 28-iyulda Fransiyaning Forbak kommunasida tavallud topgan. Ayni damda Parijda istiqomat qiladi. Xalqaro munosabatlar va mudofaa masalalari boyicha mutaxassis. Yevropada istiqbolni belgilash va xavfsizlik instituti prezidenti lavozimida va Lil katolik universistetida tadqiqotchi-oqituvchi sifatida ham faoliyat yuritadi. Oliy talimni Fransiyaning bir qator nufuzli universitetlarida Mishel de Monten nomidagi Bordo 3 universitetida tarix, Tuluza universitetida siyosatshunoslik va xalqaro munosabatlar yonalishlari boyicha tahsil olgan.

Fransiya mudofaa vazirligi, Mudofaa va sobiq jangchilar davlat kotibiyatida maslahatchi, Afgonistonda Fransiya harbiylari tarkibida siyosiy maslahatchi singari yuqori davlat lavozimlarida, shuningdek, bir qator xorijiy va mahalliy oliy talim dargohlarida oqituvchi bolib ishlagan.Bugungi kunda yuqoridagi lavozimlaridan tashqari, UDI (Demokratlar va mustaqillar birligi) partiyasida xalqaro munosabatlar bolimi azosi.Ozbekistonga bir necha bor parlament hamda prezident saylovlarida xalqaro kuzatuvchi sifatida tashrif buyurgan.

Yanvar oyi oxiri va fervalning boshi biroz sokin kechdi. Ammo COVID-19ning Italiya va Janubiy Koreyada avj olib ketishi ortidan vaziyat ozgardi. Shundan buyon kasallik xavfli tus ola boshladi. Uning dunyo boylab keng tarqalib ketishi sababi nimada? Korib turganimizdek, kasallik sababli iqtisodiyot tushkunlikka yuz tutmoqda. COVID-19ning geosiyosiy va geoiqtisodiy oqibatlari ham boladimi?

Shubhasiz, koronavirus pandemiyasidan oldingi va keyingi holat albatta boladi. Dunyoning hech bir mintaqasi bundan chetda qolmaydi. Inqiroz turli xil jiddiy oqibatlarga olib keladi, ular bazan ketma-ket, bazan bir vaqtning ozida sodir boladi.

Aprel oyi boshida dunyo boylab kasallanganlar soni 1 milliondan oshdi, ulardan 50 mingdan ortigivafot etdi. Ushbu sanitar inqiroz yanada kuchayib, hatto bir necha yuz minglab odam vafot etishi mumkin. Bunga qoshimcha ravishda juda jiddiy iqtisodiy inqiroz ham yuz beradi.

Hisob-kitoblarga kora, global iqtisodiy osish 2,1 baravargacha qisqarishi mumkin. Yevropada esa bu korsatkich Yevropa markaziy banki prezidenti Kristin Lagard aytganidek, 2,5 baravardan 5 baravargacha bolishi mumkin. Yevrozonaga kiradigan 19 mamlakatning xalqaro bank hisob raqamlari 2020-yilning birinchi semestrida 24 foizgacha pasayishi mumkin.

Yuz yildan keyin hozirgi vaziyat haqida gap ketganda shunday xulosa qilinadiki, Yevropa bila turib iqtisodiy va diplomatik jihatdan ozini halokatga tashladi va bundan AQSh hamda Xitoy xalqaro ishlarni boshqarishda qosh hokimiyatchilikni yolga qoyishda foydalandi.

Federal rezerv tomonidan ruxsat berilgan qiymati 500 milliard dollarlik gazna veksellarining yoppasiga sotib olishga qaratilgan iqtisodiy strategiyaning tanlanishi COVID-19 inqirozining muqarrar XitoyAmerika boshqaruvidan dalolatdir.

Inqiroz nazoratsiz va boshqaruvsiz multilateralizm ozini oqlamasligini korsatib berdi. Katta yettilik va katta yigirmatalikning videokonferensiya orqali otgan sammitlari muvaffaqiyatli bolmadi va ular AQSh va YI ortasidagi boshliqni ochiqroq korsatib berdi. Bunga javoban Yevropa birlashmasa, u qayta mavjud bolmaydi.

Hozirda xalqaro munosabatlarning garbsizlashtirilishi ornatildi. Jak Attali kelajakda kop tomonlama muvofiqlashtirishni (koordinatsiya) va mintaqaviy hamkorlikni talab qiluvchi inqirozlarga yechim topish uchun hozirgiga ekvivalent kolamdagi inqirozlarga qarshi tura oladigan dunyo hukumatini tuzishni taklif qilganida haq edi. Vladimir Putin, oz navbatida, BMT Xavfsizlik kengashining 5 doimiy azosining (AQSh, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya, Fransiya) muntazam boshqaruvini taklif qilgan edi.

Boshqalar esa hozirda katta yettilik miqyosida amalga oshiriladigan iqtisodiy va diplomatik boshqaruvni katta ottizlikkacha kengaytirishni taklif qilmoqda. Ammo na Rossiya, na Xitoy va Hindiston G7 azosi bolmagan va G20da uncha mavqega ega bolmay turgan paytda rivojlanayotgan yangi davlatlarning, jumladan, Markaziy Osiyo (Qozogiston va Ozbekiston) davlatlarining qoshilishi yetarli bolmaydi.

Bugungi mavhum va tashvishli davrda birdamlikning yangi shakllari paydo boladi. Turkiya tibbiy niqob ishlab chiqarishni mahalliylashtirganini elon qilmasidan oldin uni Italiyaga yetkazib berayotgan edi. Rossiya, Xitoy, Kuba ham Yevropaga, xususan, Italiyaga yordamga oshiqdi. Bu esa YI va Rimning kulfatiga tezroq javob qaytarishi kerak bolgan geosiyosiy hamkorlari ortasidagi boshliqning tobora kattalashayotganini korsatib berdi.

Shuningdek, 14-mart kuni Xitoy Qizil xoch tashkilotiga tegishli bortida shifokorlar, nafas olish moslamalari, himoya niqoblari va kiyimlari, test tizimlari bor samolyot Italiyaga kelib qondi. Uning ortidan esa 22-mart kuni Rossiya va Kuba shunday yordam yuklarini yubordi. Tushkunlikdagi Garbning mazkur geosiyosiy voqeligi sovigan transatlantik aloqalar va oz gerblarini bezashni istaydigan aloqa kuchlari bizni xalqaro tartib va Yevropa hamkorligi borasidagi qarashlarimiz borasida jiddiy oylab korishga majbur qilishi lozim.

Nima deb oylaysiz, davlatlar ichki ishlarida, ijtimoiy masalalarda oz siyosatlarini, boshqaruv shakllarini ozgartirishi kerakmi? Qanday xulosalar chiqarish kerak? Epidemiyadan keyingi dunyoda geosiyosiy va ijtimoiy hayotni qanday tasavvur qilyapsiz? Ushbu vaziyat integratsiyani kuchaytiradimi yoki aksincha? Oxir-oqibatda Yevropa Ittifoqining taqdiri qanday boladi?

Dunyoning yarmini oz uyiga qamab qoygan mazkur vaziyatdan kelib chiqib shu narsani takidlash lozimki, COVID-19 pandemiyasi bizning garbiy jamiyatlarning asosiy zaif nuqtalarini aniq korsatib berdi. Bular yovvoyi induvidualizm, umumiy manfaatning yoqligi, xavflarni oldindan kora olmaslik, mamuriy muvofiqlashtirishning yetishmasligi, davlat va jamiyat hokimiyatining asta-sekin tarqalib ketishi, Italiyaning qayguli chaqirigiga tezkorlik, samaradorlik va hamdardlik bilan javob qaytarish qobiliyatiga ega bolmagan Yevropa Ittifoqining klinik olimi, texnologiyalar sohasidagi zaif investitsiya va kasallangan odamlarni aniqlashda suniy ongdan foydalanishni rad etish kabilar.

Bugun biz haddan tashqari globallashgan, lekin yetarli darajada tartibga solinmagan va jamoaviy birdamlik yetishmaydigan dunyoda yashamoqdamiz koronavirus inqirozi buning eng aniq alomatlaridan biridir. Bertrand Badi bir necha kun ilgari France Inter radiosida chiqish qilgan chogida mushtarak bolsa-da,faqatgina jamoaviy manfaatlar mavjudligini aytganda haq edi.

Lekin u, shuningdek, kolami boyicha tengsiz bolgan ushbu inqiroz davlat hokimiyati organlarini oldinga olib chiqishini va mazkur turdagi global inqirozga qarshi turishda davlatning ahamiyatini eslatib turishini ham qoshimcha qilishi mumkin edi.

Biror-bir xavfli virus chegaralar osha harakat qilib yurganda davlatlar ortasidagi ozaro bogliqlik (qaramlik) ojizlikning faktori bolishi mumkin. Ammo biz ozaro hamkorlik qilish va bir-birimizga yordam berishni qabul qilsak, bu kuch faktoriga ham aylanishi mumkin. Shuni takidlash kerakki, Yevropa Kengashining Italiya bilan moliyaviy hamjihatlikning yoqligi sababidan kelib chiqqan muvaffaqiyatsizligi shuni korsatmoqdaki, barqaror global boshqaruv va samimiy birdamlik yoq joyda multilateralizm yashayveradi.

Bugungi mushkul ahvolga tushgan va bir ovozdan gapira olmayotgan Yevropa Ittifoqi hozirgi favqulodda inqiroz davrida ozini yengib otishi lozim. U birlashishi va samarali bolishi kerak, ayniqsa, YI ozi intilgan darajaga yetish imkonini oziga berishi lozim: yanada global va yanada birdam boshqaruv namunasini, aks holda u boshqa mavjud bolmaydi.

Siz Ozbekistonga kop bora tashrif buyurgansiz, kop hodisalardan xabardorsiz deb oylayman. Ozbekiston ham koronavirus pandemiyasidan chetda qolmadi. 221 kishi kasallangan bolsa, shulardan 2 nafari vafot etdi. Yana 25 kishi allaqachon tuzalib ketdi. Nima deb oylaysiz? Ozbekiston mazkur urushda, agar shunday deb ataydigan bolsak, galabaga erisha oladimi? Bu yangi hukumatning mintaqaviy birdamlik zarurligini sezgan holda boshlagan islohotlarini sekinlashtirishi mumkinmi?

Ozbekiston va uning Markaziy Osiyodagi tortta qoshnisi (Qozogiston, Qirgiziston, Tojikiston va Turkmaniston) tabiati, kolami va davomiyligi jihatidan favqulodda bolgan mazkur inqirozga qarshi birgalikda kurashishi lozim. Chunki bugungi inqiroz 1929-yilgidan xavfliroq, 2008-yilgidan esa ancha xavfli bolishi mumkin.

Oz navbatida Ozbekistonni ham chetlab otmagan fojiali voqelikdan tashqari, qanchalik xavfli bolmasin, mamlakat kelajakda yuz tutishi mumkin bolgan inqirozlarga qarshi vosita va choralarni qollashda oldindan harakat qilish uchun mintaqaviy hamkorlik va integratsiya barqaror va legitim yechim ekanini baholovchi obyektiv sabablar bor.

Shubhasiz, COVID-19 epidemiyasining tez harakat qilishining javobini qayta tiklangan milliy suverenitet prinsipiga asoslangan post-sovet merosga ega qoshnilar ortasidagi hamkorlikning kengayishidan izlash kerak. Darhaqiqat, ushbu yangi mustaqil davlatlarning qurilishi SSSR parchalanishidan oldin boshlangan va ozlarining yangi ijtimoiy shartnomasining asosi bolgan konstitutsiyalarning qabul qilinishi bilan mustahkamlangan edi.

Ular, asosan, demokratik markazchilikning qoldiqlaridan ilhomlangan, shunga qaramay 19921995-yillar orasida Sovet Ittifoqiga qadar bolgan siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy ananalarni ozida mujassam etgan edi.

SSSR parchalanishi va sovuq urushi nihoyasiga yetganidan qariyb 30 yil otib, dunyo tobora kuchayib borayotgan globallashuv va kop markaziylikning paradoksal bosqichiga otdi. Bugungi vaziyat bu yerda kop qutblilik deyishimizga imkon bermaydi. Biz dunyoning beqaror, zaif va oldindan aytib bolmaydigan darajaga kelib qolganini va davlatlarning ozaro bogliq ekanini tushunishimiz uchun pandemiya kelishini kutishimiz shart emas edi.

Shuningdek, 2020-yil yanvar oyidan boshlab bizni qamrab olgan muammolardan tashqari Ozbekiston oldida turgan muammolar ham kichik muammolar emas: iqlim ozgarishlari, qayta tiklanadigan energiyaning kamayishi, yashirin ksenofobiya va millatchilik kayfiyatlari (hozirgi sharoitda kuchayib ketishi mumkin), boshqa joylarda bolgani kabi kuchli diniy oziga xoslik voqeligining radikallashuvning shakllariga qarama-qarshi kelishi, demografik muammoning ahamiyati va unga javob beradigan davlat siyosati, terrorizmdan siyosiy harakat yoki ijtimoiy umidsizlik usuli sifatida foydalanish, shuningdek, uning Ozbekistonda, kengroq miqyosda butun Markaziy Osiyoda pandemiya sababidan yuzaga chiqadigan ijtimoiy zaiflikni kuchaytiruvchi koplab hodisalarni qamrab olgan giyohvand moddalar kontrabandasi muammosi bilan bogliqligi shular jumlasidandir.

Kam rivojlangan, aholi soni kop bolmagan, oz yoki yomon infrastrukturaga ega, ichki etnik mojarolarni boshidan kechirgan, turli diniy oqimlarning nishoniga aylangan Markaziy Osiyo mintaqasi faqatgina uni atrofida orab turgan (Rossiya, Xitoy, Hindiston) yoki uni iqtisodiy jihatdan shakllantirgan (AQSh va Yevropa) davlatlar orqaligina mavjud.

Hozirgi kunda AQSh, Rossiya va Xitoy jahonning uchta asosiy kuchi sifatida qolmoqda. Shunday qilib, pandemiya fonida oz atrofida mintaqaviy makonni tuzishga qodir bolgan uch davlatning iqtisodiy, madaniy va strategik manfaatlariga mos keladigan yangi geosiyosiy qarama-qarshilik yuzaga kelmoqda.

Jahongir Ostonov suhbatlashdi.



Manba: Daryo.uz
: admin (4-04-2020, 08:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 36) ( 0) ( 34) ( 2)
:
-
:
20 ... -