» » 9-aprel Amir Temur tavallud topgan kun. Buyuk sarkarda haqida qanday kitoblar yozilgan?

9-aprel Amir Temur tavallud topgan kun. Buyuk sarkarda haqida qanday kitoblar yozilgan?


9-aprel dunyoga mashhur jahongir, Xilda Xukxem tabiri bilan aytganda Yetti iqlim hukmdori, sohibqiron Amir Temur tavallud topgan kun. Daryo sana munosabati bilan bugungi maqolada Amir Temur hayoti va faoliyati haqida yozgan mualliflar va ularning bazilarining asarlarini tahlil qiladi.

Amir Temur hayoti haqida koplab mualliflar uning hayotlik davridan boshlab kitoblar yozib kelgan. U haqidagi manbalarni birlamchi va ikkilamchi manbalar sifatida organish maqsadga muvofiq boladi. Birlamchi manbalar sifatida uning hayotlik davrida va u bilan zamondosh mualliflar tomonidan yozilgan kitoblarni keltirish mumkin. Ikkilamchi manbalar esa vafotidan ancha keyin yozilgan kitoblar hisoblanadi.

Amir Temur saroyida uning juda koplab shaxsiy kotiblari bolgan. Ular muttasil ravishda uning hayot va faoliyati bilan bogliq voqea-hodisalarni yozib borgan. Lekin ular kitob shaklida bolmagan, balki xronika tarzida, davlat hujjatlari sifatida eski turkiy tilidagi uygur yozuvida yozilgan. Ammo ularning asl nusxalari haligacha topilmagan deb hisoblanadi.

Giyosiddin Alining kundaligi fors tilida, osha davr uchun xos bolgan nazmiy shaklda, qasidasimon qilib yozilgan. Uning Hindiston safarida ozi ishtirok etgani yoki voqealarni guvohlar tilidan yozib olgani haqida aniq malumotlar yoq. Yagona nusxasi Toshkentda saqlanmoqda. Asarning yozilish usuli Temurga yoqmagan degan qarashlar ham bor.

Navbatdagi asar Nizomiddin Shomiyning Zafarnoma asari. Nizomiddin Shomiy Tabriz yaqinidagi Shama shahrida tavallud topgan. Uning hayoti haqida malumot juda kam. Uning Sohibqiron bilan uchrashuvi 1393-yilda Bagdodda sodir bolgan. Keyinchalik 1401-yilda Temur uni Shomga chaqirib, ozining munshiylari va kotiblari tomonidan yozilgan tarixlarni toplab, hamma tushunadigan sodda tilda bir kitob shakliga keltirishni buyuradi.

Shomiy oz asarini 14011404-yillar orasida yozib tugallaydi va uni 1404-yili Amir Temurning Samarqandga qaytishi oldidan unga taqdim qiladi. Shomiy asarni fors tilida yozadi. Asarni yozishda qanday manbalardan foydalangani haqida malumot berib otmagan, lekin asarni tahlil qilgan tarixchilar u foydalanagn taxminiy manbalarni keltiradi:

Shomiyning asarida Temur hayotining 1404-yildan to asar unga topshirilgungacha bolgan voqealar bayon etilgan. Keyinchalik Shohruh Mirzoning tarixchisi Hofizi Abru asarga ilova tarzida Temur hayotining songgi qismlarini yozib qoshib qoygan.

Zafarnomada XIV va XV asr boshidagi Temur va temuriylar hukmronligi davridagi Markaziy Osiyo, Oltin Orda, Ozarbayjon, Eron, Afgoniston, Iroq, Suriya, Misr, Turkiya kabi mamlakatlar tarixiga oid voqealarni oz ichiga oladi. Asar muqaddimasida 1360-yilgacha bolgan chingiziylar haqida qisqacha malumot berilgan.

Song XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr boshidagi Temur yurishlari haqida batafsil malumotlar berilgan. Asar 1404-yil mart oyidagi Temurning Ozarbayjonning Qorabogida turgani voqeasi bilan tugallanib topshiriladi. Asarning Temur davriga oid qimmatli malumotlar berishidan tashqari yana bir muhim jihati ozidan keyin Temur hayotiga doir yozilgan koplab kitoblarga manba sifatida xizmat qilganligidir.

Tarixchilar keng ommasi tomonidan Amir Temur hayoti haqida mukammal asar sifatida baholanadigan navbatdagi asar Sharafiddin Ali Yazdiyning Zafarnoma asaridir. Yazdiy asarni Shohruh Mirzo buyrugiga binoan 1425-yilda yozib tugatadi. U asarni yozishda ozidan oldingi mualliflarga murojaat qiladi. Nizomiddinning asari, yuqorida aytganimizdek, Temur hayotining songgi yilini bayon qilmaydi.

Yazdiyning asari turk xoqonlari va mogullarga bagishlangan muqaddima bilan boshlangan hamda Amir Temur hayotining sahifalari mufassal bayon etilgan. Mazkur asar ilk bor XVI asrda fors tilidan eski ozbek tiliga Shayboniy Kochkunchixon buyrugiga kora Muhammad Ali ibn Darvesh Ali al-Buxoriy tomonidan tarjima qilingan. 1519-yilda tarjima qilingan ushbu asar eng mukammal tarjima hisoblanadi.

Asar yana ikki bor eski ozbekchaga tarjima qilingan. Ulardan biri nomalum tarjimon tomonidan Yaroqbiy Qongirot degan kishi buyrugiga binoan 1550-yilda tarjima qilingan bolsa, ikkinchisi 1826-yili Shermuhammad Munis tavsiyasi bilan Xivada Xudoyberdi ibn Qoshmuhammad Sofi Xevaqiy tarafidan qilingan. Ammo Xivadagi tarjima ancha qisqartirilgan shaklda edi.

Mazkur asar 1722-yili Fransiyada Petis de la Krua tomonidan Lui XIV hukmronligi davrida fransuz tiliga tarjima qilindi. Bir yildan keyin fransuz tilidan J. Darbi tomonidan ingliz tiliga ogirildi.

Yana bir muhim manba bu, shubhasiz, Ibn Arabshohning Ajayib al-Maqdur fit-tarixi Taymur asaridir. Asar ikki jilddan iborat bolib, birinchi jildda Sohibqironning bolaligi, Samarqand taxtini egallashidan vafotigacha bolgan davr bayon etilgan bolsa, ikkinchi jildda uning vafotidan keyin sodir bolgan voqealar, taxt uchun kurashlar bayon etilgan. Asarning ahamiyati shundaki, muallif oz kozi bilan guvoh bolgan voqealarni bayon qilgan.

Asarning yuqoridagilardan farqli jihati shundaki, u arab tilida yozilgan va Temur shaxsiyatiga negativ baho berish orqali yondashilgan. Yuqoridagi va boshqa koplab mahalliy mualliflarning, jumladan, Hofizi Abru, Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond, Xondamir, Muiniddin Natanziy kabilarning asarlarida Temur shaxsiyati uluglansa, Arabshohda yuqorilarga teskari tasvirlanadi.

Masalan, Temurning oqsoqlanishi hodisasini boshqa mualliflar jang paytida sodir bolgan desa, Arabshoh qoy ogirlash jarayonida sodir bolgan deya uning yoshligini qaroqchilarga qiyoslaydi. Buning sababi esa Arabshoh asli suriyalik bolib, Temurning Shomdagi galabasidan keyin asir tushib Samarqandga olib kelingani edi. Shuningdek, muallif Damashqning vayron qilinganini oz kozi bilan korgani ham uning qalbida qandaydir dog qoldirgan bolishi mumkin. Shunga qaramay, Arabshoh Temurning kuchli shaxs bolganini ham tan oladi.

Arabshoh asari keyingi davrdagi Yevropa tarixchilari tomonidan Temur hayotiga bagishlangan koplab kitoblarda asosiy manbalardan biri sifatida keng foydalanib kelindi. Asar ohangiga tasir qilgan yana bir omil shuki, u Samarqanddan ketgach, Xorazm, Moguliston, Dashti Qipchoq, Saroy, Astraxan, Turkiya kabi koplab Temur tomonidan birma-bir zabt etilgan shahar va davlatlardan otgan va u yerdagi aholidan Temur haqidagi hikoyalarini tinglagan. Shular asosida vujudga kelgan asarning bunday ohangga ega bolishi tabiiy jarayon. Bazi tarixchilar Arabshohning mazkur asarini eng obyektiv yozilgan asarlardan biri sifatida koradi.

Keng jamoatchilik tomonidan tan olingan yana bir muhim manba Kastiliya va Leon qiroli Genrixning elchisi Rui Gonsalez de Klavixoning Samarqandga sayohat kundaligi xotiralaridir. Amir Temurning Usmonli sultoni Boyazid Yildirim ustidan galaba qilgandan keyin Seviliyadan dengiz orqali Samarqandga qarab otlangan elchi yolda yuz bergan voqea-hodisalarni, Temur mamlakati hududida eshitgan rivoyat va hikoyalarni birma-bir hikoya qilib bergan.

Asarda Orta Yer dengizi, Kichik Osiyo, Qora dengiz boylari mamlakatlari, Shom, Ozarbayjon, Eron, Xuroson olkalari tabiati va geografiyasiga oid malumotlar ham orin olgan. Uning temuriy shahzodalar Mironshoh va Shohruh Mirzolar bilan uchrashuvlari, Temur davlati xavfsizlik, pochta xizmati, shuningdek, elchilarga korsatiladigan hurmat-izzat haqida qimmatli malumotlari mavjud.

Asardan Temur davriga oid qurilishlar haqida ham manbalar keltirilgan. Jumaladan, Shahrisabzdagi Oqsaroy, Samarqanddagi Jome masjidi, Muhammad Sulton maqbarasi va boshqa koplab shaharsozlik ishlari, Temur boglari va saroylari, ularning tuzilishi va u yerda tashkil etilgan qabul marosimlari haqida batafsil malumotlar berilgan.

Temur hayotlik chogida u bilan uchrashgan va uni korgan Sultoniya arxiyepiskopi Ioann, Bavariyalik Shiltberger, tunislik Ibn Xaldunlar ham Sohibqiron haqida ancha malumotlar yozib qoldirgan.

Ozbek tarixchiligida katta etibor beriladigan, bevosita Amir Temurning ozi tarafidan yozilgani iddao qilinadigan mashhur Temur tuzuklari XVI asrda topilgan bolib, koplab tarixchilar tomonidan haqiqiyligi shubha ostiga olinadi. Mutaxassislarning fikricha, u yerda yozilgan malumotlar Yazdiyning Zafarnomasi bilan bir xil. Yana bir sabab tuzuklar haqida Temur haqida yozilgan kitoblarda malumot yoqligidir.

Ikkilamchi manbalar sifatida Amir Temur vafotidan keyin ozigacha mavjud asarlar asosida va yozilgan asarlar hamda yevropalik va mahalliy bir qator temurshunos tarixchi olimlarning asarlarini keltirish mumkin. Ali Yazdiy va Ibn Arabshohning asarlari Temur vafotidan keyin yozilgan bolishiga qaramasdan ularni birlamchi manba sifatida kelishiga ulardagi mukammallik sabab qilib korsatiladi.

Birlamchi manbalarni toldirib keladigan asarlar yaratgan mualliflar qatoriga quyidagilarni keltirib otish mumkin. Ushbu mualliflar ozlarining tarixga atalgan asarlarida Temur hayoti haqida ham hikoya qilgan va oz kitoblarida unga boblar bagishlagan.

Shunday asarlar qatoriga Mustavining Tarixi hayrat, Hofizi Abruning Ravzat us-Safo, Abdurazzoq Samarqandiyning Matla us-sadayn, Mirxondning Ravzat us-safo, Muiniddin Natanziyning Xotiralari, arman tarixchisi Foma Mesopskiyning asarlari, Rene Grussening Chol imperiyalari, rus tarixchilaridan Ivaninning Ikki buyuk sarkarda asarlari va boshqa bir qator fransuz tarixchilarining asarlarini kiritishimiz mumkin.

Amir Temurning sevimli nabirasi Mirzo Ulugbek ozining Tarixi arbai Ulus asarida Chingizxon avlodlarining tarixini bayon qilish bilan birgan Amir Temurning hokimiyatga kelishigacha bolgan voqealarni ham oz asariga kiritib ketadi. Shuningdek, temuriy Zahiriddin Muhammad Bobur ham Temur va temuriylar haqida ozining mashhur Boburnoma asarida malumotlar berib otgan.

Royxatni tuzishda uni uch qismga bolinadi. Dastlab mahalliy mualliflarning kitoblar, undan keyin xorijlik mualliflar va songida badiiy asarlarni keltiriladi.

Mahalliy mualliflar qatoriga Temuriylar davlati tarkibiga kirgan hududlarda ijod qilgan mualliflarni ham kiritish maqsadga muvofiqdir.

Shuningdek, XIX asrda Buxoro amirligida faoliyat yuritgan Ahmad Donish ham Amir Temur shaxsiyatiga yuksak baho bergan. Afsuski, Ahmad Donishning asarlari bizgacha yetib kelmagan. Sovet Ittifoqi yillarida Temur shaxsiyatiga qiziqish ortib bordi. Bir qator sovet rus va ozbek tarixchilari u haqida kitoblar yozdi. Vasiliy Bartold, Ibrohim Mominov, Boriboy Ahmedov, Yayho Gulomov, Edvard Rtveladze kabi tarixchilar oz ilmiy faoliyatlarida Temur hayotiga doir muhim izlanishlar olib bordi.

Xorijlik mualliflar:

Badiiy asarlar:

Shuningdek, Amir Temur hayoti haqida boshqa koplab sohalarda, jumladan, kino, teatr, musiqada badiiy hamda hujjatli materiallar tayyorlandi. Oylaymizki, Temur shaxsiyati hali kop yillar mobaynida tarixchilarning ilmiy ishlari mavzusi bolib keladi. Zero u dunyodagi eng murakkab shaxsiyatlardan biri sifatida tarixda qoldi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (9-04-2020, 16:56)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 29) ( 0) ( 29) ( 0)
:
-
:
:
-
20 ... -