» » Yevropa uygonish davrini boshlab bergan qora olat. Jahon tarixidagi ikkinchi pandemiya haqida

Yevropa uygonish davrini boshlab bergan qora olat. Jahon tarixidagi ikkinchi pandemiya haqida


Tarixda insoniyat turmush tarzini ostin-ustun qilib tashlashda hozirgi koronavirusdan kora ming barobar koproq gayrat korsatgan kasallik davrlari ham mavjud. Pandemiya sharoitida karantinda otirarkanmiz, bundan dahshatliroq kechgan jahon tarixidagi ikkinchi pandemiyani eslashga qaror qildik. Daryo kolumnisti Nurbek Alimovtarix mexanizmini yangidan ishga tushirgan qora olat haqida hikoya qiladi.

XIV asr Yevropa... Juda bir galati davrlar bolgan. Ming yil davomida orta asrlar davom etar va birdan ochlik, urush, olat va olim asri kirib kelgan edi. Qora olat hamma narsani ozgartirib tashlagan kasallik edi.XIV asr Yevropada buyuk falokatlar asri boldi. Insoniyat tarixdagi eng uzoq davom etgan urush va eng qirginbarot epidemiya davriga duch keldi. Bu falokatlardan tashqari, katolik cherkovining chuqur bolinishi va yemirilishi asri bolib ham tarix sahifalariga kirdi. Urushlarning va diniy inqirozning sababi sozsiz insoniyat ahmoqligi bolsa, vaboni keltirib chiqargan boshqa muammolar ham bor edi...

Qora olatning paydo bolish sabablari

Qora olatning paydo bolishi va tarqashi inson omiliga kop ham bogliq bolmagan. Aytishlaricha, hammasiga sabab kemiruvchilar... Ha, kichkinagina, momiqqina kemiruvchilar. Ammo kemiruvchilar, albatta, insonlarga olim olib kelishni ozlari xohlab tanlamagan. Ayrim olimlarning fikricha, bunga sabab iqlim ozgarishi edi. Aynan XIV asrda Atlantik okeanidagi iliq Golfstrim oqimi oz yonalishini ozgartirgan va bu narsa global iqlim ozgarishlariga olib kelgan. 1310-yillarga kelib esa Yevropada haqiqiy ekologik falokat boshlandi.

1311-yildagi doimgiday issiq yoz faslidan keyin juda sovuq va yomgirlarga boy yoz fasli kela boshladi. Endi tasavvur qiling, osha davrning yozlarida Yevropada havo harorati juda kam paytlardagina 12 gradusdan kotarilar, qishlar esa aql bovar qilmas darajada juda sovuq kelardi. Hattoki iliq Italiyada ham qishda shu darajada kop qor yogar va sovuq bolar ediki, odamlar zorga jon saqlardi. Francheska Petrarka va osha mashhur Jovanni Bokachcho asarlaridan ham bu haqida oqish mumkin. Natijada iqlim ozgarishi misli korilmagan ocharchilikka olib keladi. Shundoq ham ofatlar yetarli, lekin tabiat jahl otiga mingan edi.

Iqlim ozgarishi natijasida hozirgi Moguliston hududida joylashgan Gobi sahrosida yashovchi yumronqoziqlar, korsichqonlar va boshqa turdagi kemiruvchilar tabiiy yemaklaridan mahrum bolgan. Bu shovvozlar oz navbatida tabiatning mukammal kasallik tarqatuvchi mexanizmlari hisoblanadi. Bir joyga yigilib qolgan haddan ortiq kemiruvchilar orasida kasallik tarqala boshlaydi.

Kasallikning keng tarqalishida madaniy faktor ham katta rol oynagan, albatta. Mogullar orasida sugur goshti delikates hisoblangan. Uning yungi esa juda qadrlangan. Natijada epidemiya insonlarga ilk marta yuqishni boshladi. Qora olat olim mashinasi 1320-yilga yaqin ishga tushdi. U Buyuk ipak yoli orqali Xitoy va Hindistonga yol oladi va u yerda aholining katta qismini qirib yuboradi. Keyin mogullar bilan birga qora olat 1347-yilda Qrimga kirib keladi.

Kasallikning keng yoyilib ketishi

Bunda ham madaniy faktorlar yana katta sahnaga chiqadi. Gap shundaki, genuyalik savdogarlar Qrimda bir nechta qishloqlarga ega bolgan. Ular nafaqat sharob, bugdoy va boshqa mahsulotlar, yana qullar bilan ham savdo qilgan. Bu yerda mogul ogil-qizlarining savdosi chaqqon bolgan. Bundan xabar topgan mogul xoniJonibekxonga oz navbatida bu holat yoqmaydi. Shuning uchun u bezbet yevropaliklarni aqlini kiritib qoyish maqsadida ularning Kaffa shahrini qamal qiladi. Qamal davomida Jonibekxonning oldida bir qator muammolar paydo bola boshlaydi.

Birinchidan, genuyaliklarning juda kuchli floti bor edi. Ikkinchidan, qalalarining devorlari juda baland va mogullarda jiddiyroq qamal qurollari yoq edi. Bundan tashqari, xonning qoshinlari ichida qora olat kasalligi avjiga chiqa boshlaydi. Jonibekxonda hamma narsani tashlab ortga qaytish imkoni yoq edi, chunki obrosi ortaga tikilgandi. Shunda u galati bir ishga qol uradi. Oz askarlari ichida qora olatdan olganlarning hammasini palaxmonlarga ortib, oliklarni yevropaliklarning qalasi ichiga otishni buyuradi. Qamalni toxtatib ortga qaytadi.

Rostini aytganda, mogullarda tabobat uncha rivojlanmagan edi. Qala ichiga otilgan oliklar birmuncha vaqt davomida chirib yotgan, keyin ularni komib yuborishgan. Lekin allaqachon kech bolib ulgurgan edi... Bir necha kunlardan keyin yevropaliklar orasida kasallikning birinchi belgilari paydo bola boshlaydi. Bir necha haftalardan keyin esa ajal sharpasi butun shaharni kezib yurardi. Aholi bu lanati shahardan qochishga tushadi. Kemalarda jonajon Yevropa sari talpinishardi. Ammo ular ozlari bilan olim sharpasin birga olib ketishayotganlarini bilmasdi. 1347-yilning oktabr oyida birinchi guruhdagi odamlar Sitsiliya orolining Messina portiga kelib tushadi.

Olatning Yevropaga safari

Shu yerda tarixchilarning malumotlari bir-biridan farq qiladi. Ayrimlari 12 ta kema, boshqalari tortta kema kelgani haqida yozadi. Lekin bu yerda eng muhimi shundaki, Qrimdan kemalarda ziravorlar va donlardan tashqari kasallangan odamlar ham kelgan edi. Butun Yevropani qamrab olgan Buyuk olat epidemiyasining boshlanishi shunday roy bergandi.

Mikelle de Piassi Messina shahridagi qora olat haqida shunday yozadi: Uylar oliklar bilan tolgan edi, hech kimni qarindoshi, oila azolar va hatto ruhoniylar ham u uylarga kirishga botinmas, ularni olib chiqib komib berishlari uchun gorkovlarga katta pullar vada qilishar, uylar esa ichidagi bor boylig-u pullari bilan qulflanmagan holatda yotardi. Kimdir olik chiqqan uyga kirmoqchi bolsa, hech kim uning yolini tosmas edi.

Tez orada tirik qolgan genuyaliklarni shahardan haydab solishadi, lekin bu endi hech narsani ozgartira olmas edi. Epidemiya tezda butun Sitsiliyani qamrab olgandi. Tirik qolgan dengizchilar oz ona yurti Genuyaga bormoqchi boladi, ammo ularni Messina shahriga qora olat olib kelishganini bilgan shahar hukumati kemalarni portga kirgazmay, olovli oqlar yordamida ularni dengizga qayta haydashni buyuradi. Bu oz navbatida Genuyada qora olat tarqalishini vaqtinchalik oldini oladi.

1347-yil noyabr oyining boshlarida 20 ga yaqin qora olat bilan kasallangan kemalar Adriatika va Ortayer dengizi qirgoqlarida, toxtaganki portlarida kasallik tarqatib izgib yuradi. Genuya eskadrasining bir qismi Marsel shahrida qonim topadi. NatijadaFransiyaning bu mehmondost shahriga qora olat kirib keladi. Genuyaliklarni bu yerdan ham haydashadi, ammo kech edi.

Marsel shahrining teng yarmi qirilib ketadi. Bu yerdan qora olat Fransiyaning janubiga, keyin esa shimoliga sayohat qiladi. Uning harakati juda tez edi. Bu olimga olib keluvchi kasallikning paydo bolish sababi 1345-yil 20-mart kuni Mars, Yupiter va Saturn sayyoralarining Qovga yulduzi ostida uch karra bir-biriga boglanishi edi, deb yozilgan edi osha davr tabiblari qaydnomalarida.

Kasallikka qarshi kurash

Tabiblar odamlarga kasallikdan saqlanish uchungoyoki Mars sayyorasidan kelayotgan nurni kuchsizlantirish uchun qizil kozoynak taqib yurishni maslahat bergan. Yana xonani tez-tez shamollatishni tavsiya qilishgan, chunki sayyoralardan havo orqali kasallik tarqayapti deb hisoblashgan. Ha, tabobat u davrlarda garbda shunaqa primitiv edi.

Yana tabiblar faqatgina jamoat hojatxonalariga borishni tavsiya qilgan. Sabab oddiy. Bunday hojatxonalarning qolansa hidi kasallikni qorqitar emish. Qora olatni davolovchi (davolamoqchi bolgan) tabiblarning oziga xos niqobi bolar edi. Bu niqob qushning tumshugi shaklida qilingan. Uning ichiga har xil giyohlar va sarimsoq piyoz solingan.

Yillar otib ilm-fan taraqqiy etgach, zamonaviy olimlar aniqlashdiki, qora olat kasalligini Yersinia pestis deb nomlangan bakteriya qozgatadi. Balgamda bu vabo bakteriyasi 10 kungacha yashashi mumkin. Bu kasallikdan olgan insonlar va hayvonlarning tanalarida kasallik erta kuzdan bahorgacha yashashi mumkin. Past harorat, muzlatish va eritish kasallik qozgovchi bakteriyani yoq qila olmaydi. Yuqori harorat, issiq havo va quritish bakteriyani yoqotishi mumkin. 60 gradusgacha qizdirish mikroorganizmni bir soat ichida yoqotsa, 100 gradusgacha qizdirish bir necha daqiqada yoq qilishi mumkin.

Tabiblar, albatta, davolashni chin dilidan xohlashgan, lekin ular shaharma-shahar oz tanalari va kiyimlarida kasallikni olib yurib, aksincha, uni kengroq tarqashiga koproq hissa qoshishgan. Ularning bu qorqinchli niqoblari esa olatning eng xavfli korinishi, opkani egallashining oldini olgan xolos. Ammo u davrlarda garbliklar gigiyena haqida umuman oylamas edi. Kalamush va burgalar ularda doimiy mehmon, shunchaki uy hayvoni edi. Aynan shular asosiy olim tashuvchilari edi. Qora olatni tabiiy tarqatuvchisi zimmasini janubiy kalamush burgasi oz zimmasiga olgan. Bu burga kasal hayvon yoki insonni chaqishi bilan bakteriyani oziga yuqtirib oladi.

Zararlanish mexanizmi esa shunday: kasallangan burganing oshqozonida qora olat bakteriyalari shu darajada kopayib ketadiki, xuddi qopqoq kabi burganing qizilongachini tosib qoyadi. Bu esa oz navbatida insonni chaqib qonini sora olmayotgan burgani, osha bakteriyalarni inson terisidagi ozi ochib olgan yaraga qusib tashlashiga olib keladi. Bundan tashqari, qon sorishi qiyinlashgan burga oz ochligini qondira olmasdan koproq chaqa boshlaydi.

Janubiy kalamush burgasi yemishsiz olti haftagacha yashashi mumkin. Insonni kiyimiga yoki sumkasiga joylashib olib ham birga sayohat qilishi, boshqa shaharda paydo bolgan burga oziga yangi xojayin topishi mumkin. Epidemiya esa sutkasiga tort kilometr tezlikda tarqab, butun Yevropaga urush elon qildi. Burganing yagona xojayini bolmish kalamush ham anoyilardan emasdi. Chidamli va chaqqon bolgan bu jonzot kemalarda tinmay sayohat qilardi.

Natijada yana bir muhim holat: kasallangan kalamushlar tashrif buyurgan shaharlardagi kalamushlar bilan tezda til topishib ketar va ozlaridagi parazitlar bilan mehmon qilardi. Goyoki estafeta tayoqchasini topshirganday. Shunday qilib, qora olat butun garb dunyosini egalladi. Afrika shimolidan tortib Islandiya va Rossiyagacha. Ushbu katta hudud aholisining uchdan bir qismi qirilib ketdi. Bu 20 million odam degani. Ayrim qishloq va shahar aholisi esa butunlay qirilib bitdi. Hammasidan kop yopiq joylar koproq zarar kordi, masalan, cherkov va monastirlar. Bitta odam kasallansa boldi, tez orada hamma oladi. Chunki osha davrlarda olat 99 foiz holatda olim bilan yakunlanardi.

Bilimsizlik va ahmoqlik tiz choktirgan Yevropa

Olim darajasi shu darajada yuqori va insoniyat bilim darajasi shu darajada past ediki, kasallikning kelib chiqishi faqat fantastik hodisalar bilan boglanardi. Natijada Yevropada butun boshli flagelantlarsektalari paydo bola boshladi. Ular guruh bolib shaharlar boylab izgib yurishar va ozlarini uchiga temir boglangan qamchilar bilan urishar edi. Shunday qilib ular Xudo oldida butun dunyo gunohlarini yuvishga harakat qilishardi.

Aslida kasallikni yanayam uzoqlarga tarqatishardi. Qora olatga qarshi dori yoq edi. Tabiblar tanadan qon chiqarishardi, tanadagi porsildoq yaralarni yorishar, kiyik shoxidan kukunlar surtishardi. Boy mijozlarga esa maydalangan dur yoki maydalangan zumrad toshini ichirishardi. Bunaqa dorining narxi kasallikni qorqitib yuboradi deb oylashgandir, balki. Bundan tashqari, odamlar pushtirang suvda yuvinishar, xonalarni shamollatar, xushboy anbarlar surtishardi. Lekin hech narsa yordam bermasdi.

Faqat olov yordam berdi. Skandinavlar Qora xonim deb nomlagan bu kasallikka qarshi olovdan kuchli dori yoq edi. Birinchi marta bu qarorga Milan arxiyepiskopi Jovanni Viskonti kelgan. U hamma kasal chiqqan uylarni kasallari bilan ustidan qulflab yoqib yuborishni buyurgan. Hamma qora olatdan olganlarni umumiy qabrga komib, ustidan ohak tashlashgan. Balki, aynan shu sabablarga kora Milan shahri epidemiyadan deyarli omon chiqqandir.

Ilm-fan ravnaqiga hissa qoshgan kasallik

Qora olat besh yil davomida oz ajal oyinini oynadi. Bazan yoqolar, lekin hamisha qaytar edi. Natija esa boshab qolgan qishloqlar, sukunat qariga chomgan shaharlar... Omon qolganlar ozlarini tanlanganlar deb his qila boshlagan. Kasallikni yengish maqsadida hukmdorlar ilm-fanga koproq etibor qaratgan, yangi-yangi universitetlar ochilgan, ularga katta mablaglar ajratilgan.

Shunday qilib, tibbiyot traktatlari boshqa tillardan ogirildi, kop ilmiy izlanishlar qilindi. Savodsiz Orta asr tirik qolish maqsadida oqiy boshladi. Atrofidagi olamni organdi, qadimiy qol yozmalar zamonaviy tillarga ogirildi, oqib organildi. Oqibatda yangi davr Uygonish davri boshlandi. Hammasiga sabab esa shunchaki Golfstrim oqimining ozgarishi va choldagi kemiruvchilarning hayot sharoiti yomonlashishi edi xolos...

Muallif fikri tahririyat nuqtayi nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (25-04-2020, 09:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 39) ( 0) ( 39) ( 0)
:
-
:
:
-
20 ... -