» » Seni unutmaymiz, koronavirus!. Xitoylik ziyolining pandemiyadan olgan xulosalari

Seni unutmaymiz, koronavirus!. Xitoylik ziyolining pandemiyadan olgan xulosalari


Gongkong fan va texnologiya universiteti professori, xitoylik taniqli adib Yan Lianke 21-fevral kuni talabalariga koronavirusning insoniyat xotirasiga qanday muhrlanishi va nega bunday fojialarni unutish kelajak avlod uchun xavfli ekani haqida maruza oqidi. Muallif oz fikrlari bilan bugungi pandemiya holatida jamiyat ruhiyati va uning gumanitar holatini ochib berishga harakat qiladi.Daryomaruzani tarjima tariqasida taqdim etadi.

Seni unutmaymiz, koronavirus!

Aziz talabalarim, bu bizning ilk amaliyot darsimiz. Boshlashdan avval ijozatingiz bilan mavzudan biroz chetlashmoqchiman. Bolaligimda qachon bir xatoni ikki yo uch marta takrorlasam, ota-onam meni qarshisiga otkizar va peshonamga barmoqlari bilan nuqib shunday deyishardi: Nega bu qadar hardamxayolsan?

Xitoy tili oqituvchimiz necha marta oqiganimning sanogini ozim ham eslolmaydigan biron badiiy matnni yodlolmaganimda kaminani ornidan turgizar va butun sinf koz ongida savol berardi: Nega bu qadar hardamxayolsan?

Xotira otmish hamon umrguzaronlik qilayotgan hosildor zamindir va har bir xulosa unda yetishgan meva sanaladi. Odamzotni hayvondan ajratuvchi asosiy omillardan biri bu xotirlash va undan xulosa chiqarish, otmish yodnomalariga ega bolish. Inson faqat yetarlicha xotira toplay olganidagina yetuklikka erishadi. Unutmang, xotira bu tajriba manosida ham kelishi mumkin. Eslay olmoq yeb-ichish, kiyinish va hatto nafas olishdan ham kora muhimroq ehtiyoj deb oylayman. Xotiramizni yoqotsak, qanday ovqat yeganimizni unutishimiz, dalalarni qay yol bilan sugorganimizni-da bilmay qolishimiz hech gap emas.

Qirolning yalangoch holida yanada ulugvor korinayotganiga ishona boshlaymiz. Nega bular haqida soz ochdim? Boisi, ham milliy, ham xalqaro maydondagi manfur fojia bolmish COV?D-19 virusining yoyilishini hali toxtatolmadik va bu yaramas kasallik hamon odamlarni yaqinlaridan ayirayotgani, Xubey, Uxan va boshqa joylarda qalblarni larzaga soluvchi chinqiriqlarning hali tinmayotgani... Bunga qaramay statistika malumotlari bazan yaxshilangani sabab quloqlarimizga galaba xirgoyilari ham chalinib turibdi.

Jasadlar hali sovib ulgurmadi, bashariyat hamon uylarida otirib, duo qilishayotir. Boshimiz yostiqdan uzilgani yoq. Yoqsa, allaqachon zafar ashorlari eshiklarni buzib kirar va Konfutsiy aytganidek, insonning naqadar qudratli zot ekanini bizdan sorab otirmay isbotlab tashlardi.

COVID-19 hayotimizga qachon kirib kelganini bilmay qoldik. Uning uylar va shifoxonalardan tashqarida yana qanchadan-qancha shorlikning yostigini quritgani haqida ham aniq malumotlar yoq. Buni surishtirib, organib otirishga ham vaqt topolmadik. Tiriklarni saqlab qolishimiz kerak edi. Agar biroz kechiktirsak, hatto olganlar nomiga marsiya oqishga ham ulgurolmasdik. Vaziyat shunday davom etaversa, kelajak avlodlarga hech kim eslashni istamaydigan, ruhiyatni chiqib bolmas qobiqqa tashlaydigan hayot va mamot qorishgan muhitnigina meros qilib qoldirishimiz mumkin.

Otmishda va bugun jamoalar, oilalar, jamiyatlar, davrlar yo olkalar nega bu qadar dahshatli fojialarga duch keldi? Nega tarixdagi bitta odam qilgan gunoh kasofati on minglab odamning hayotiga zomin boldi? Biz bilmagan yoxud javobini sorolmagan xotirjam tinglagan minglab sabablar ichidan bittasi mana men, deya qarshimizga chiqadi: biz odamlar bir irq olaroq chumolisimon badnafsligimiz ila unutishga ota moyil yaratiqlarmiz.

Xotiralarimiz qayta dasturlandi, ozgartirildi, ochirildi. Boshqalarni eslamasligimiz kerakligi haqida berilgan buyruqni eslaydigan, unutishimiz lozim deya uqtirilgan narsalarni unutadigan boldik. Bizga gapirishganda ogzimizni yumdik, buyruq berishganida esa qoshiqlar kuyladik. Xotira davrimizni boshqarish uchun bosh vositaga aylandi, u bizni boshqarish uchun unutishimiz va yodimizda saqlashimiz kerak bolgan hodisalardan iborat qiynoq quroli qiyofasiga kirdi.

Qoying endi osha otmishda qolib ketgan, muqovalari chang bosgan kitoblarni. Songgi yigirma yilda roy berganlarni bir esga olaylik. Xuddi siz kabi 19801990-yillar oraligida tugilgan bolalar xotirlaydigan kunlardan gaplashaylik. Masalan, OITS, VICh va COVID-19 inson qollari bilan yaratilgan dahshatmi yo Tanshan va Venchuan zilzilalari kabi bashariyatni chorasizlik chohiga uloqtirgan ofat? Agar chindan tabiiy bolsa, nega falokatning har ikki shaklida ham inson notavon bolib qolaveradi? Nega asorat doim bir xil?

Xususan, bundan bir necha yil avval avjiga chiqqan OITS vasvasasi va COVID-19 balosi xuddi bir muallif qalamiga mansub sahna asariga oxshaydi. Ayni tragediya koz ongimizda qaytadan qoyilmoqda. Biz chang zarrasi bilan teng odamlar bularni kim uyushtirayotganini, boshimizga solayotganini aniqlashda ojiz qoldik va talvasaga tushib, bu mohir dramaturg fikrlarini, goya va ijod mahsullarini tahlil qila oladigan bilimga ham ega emasmiz. Bas, modomiki shunday ekan, bundan avvalgi ofatdan qolgan qaysi xotiralar orqali ozimizni qarshimizdagi balodan mudofaa qilishimiz mumkin?

Quvvai hofizamizdagi ibrat izlarini kim ochirdi? Kim aqlli manqurtlarga aylantirdi bizni? Unutishga moyil, hardamxayol odamlar yollar yuzidagi balchiqqa oxshaydi. Oyoq ostida yashab, oyoq egasi ularni atay bir kun tozalab tashlashini ham unutib qoyadi. Ularning kelajagi, ularga chiqarilgan hukm sovuq qurollarning, galstukli jallodlarning top-toza qolida. Men bugun yozishga biroz bolsa-da ishtiyoqi borlar va hayotidagi lahzalarni harflar bilan olchaydiganlarga yuzlanaman. Biz ham tokilgan qon va hayot daryosidan badar oqib ketayotgan jon daryolariga etibor bermay qoysak, yozishning manosi qolarmikan?

Betimsol istedodingiz, asar ustida ishlab otkazgan bedor kechalaringiz, koplab kitoblaringiz boshqalarning nazorati ostida ipli qogirchoqqa aylanishi mumkinligi haqida oylab korganmisiz hech? Gazetchilar bilib turib xaloyiqni boxabar qilmasa, yozuvchilar xotiralari va tuygularini oqqa kochirmasa, jamiyatning gapiradigan va gapirishni biladigan azolari ikki guruhga bolinib, siyosiy haqparastlikni ilgari surmasa, oldindagi hodisalarga umid aralash qorquvlarini izhor etmasa, odamzotning dunyoda yashashidan manoni kim tushuntirib beradi, axir? Nima uchun mavjudligimizni bizga tushuntirib bera oladigan mard bormi ozi dunyoda?

Bugun davrimizning vahshatkor axborot boxronlari ichra odamlarning xotirasi yoqotilib yo loqaydlarcha axlat qutisiga itqitilib, xuddi hech qachon mavjud bolmagandek ovozlar va sozlar bilan toyintirilgan arzimas kopik, oqim yo aks-sadodek qabul qilinayotir. Taajjubki, bir davr oxirlagach, hamma narsa unutiladi, yodimiz sahifasida esa faqat unutilmas deya muhrlangan voqeotgina qoladi, xolos. Tarix ham afsonalar, chopchaklar, toqib chiqarilgan arzon va serhasham yoqotishlar toplamiga aylanib boldi.

Shu mulohazalar haqiqat bolsa, kozimizni ochishimiz, unutmaslikni organishimiz kerakligi naqadar muhimligi oydinlashadi. Aksarimiz qismatga ishongan holda oz hayot yolimizni ozimiz tanlaymiz deb oylaymiz, haqiqat axtaramiz, oddiy bir odam olaroq xotiralarimizni ertangi kun eshiklariga kalit deb hisoblaymiz. Bizdek garib kishilarning osha shoring qurgur oziga xosligini hamda quvvai hofizasini yoqotgani kun chindan kelib qolgudek bolsa, bu dunyoda ham insoniy, ham tarixiy originallik va haqiqatdan soz ochishi mumkin bolarmikan? Bunga haqimiz bormi?

Xotirlash xususiyatimiz va xotiralarimiz dunyo yoxud kelajakni ozgartirolmasa-da, hech yoq qarshimizdagi yasama haqiqatlar bilan raqobatga kirishishi va bizni aldayotganlarini sezdirishi mumkin. Ichimizdagi zaif sas axir bu yolgon-ku! deydi. Hech yoq pandemiya hali tugamay turib quloqlarimizni qomatga keltirgan galaba qoshiqlari orasidan bechora xastalarning nolishlarini, suyanchidan ayrilgan oilalar yigisini, motamdagi goyandalar faryodini eshita olamiz va... xotiramizga mangu saqlab qoyamiz. Xotiralar dunyoni ozgartirmaydi, biroq ichimizda bir vijdon, bir iymon uygonishiga sabab boladi.

Kun kelib, bashariyat yana inqirozga uchrasa va ibtidoiy hayot kechira boshlasa, faqat xotiralar qudrati bilangina yana aldanishdan ozini saqlab qoladi va qumning temirga aylanolmasligini, soch tolasining oltmish tonnalik yuk bolmasligini aniq biladi. Chunki uning ogzi mojizalardan bir marta kuyib bolgan. Sezishimiz, his qilishimiz, tahlil qila olishimiz kerak. Xotiralarni asrab qololsak, yana bir uygonish davri kelganida otalarimizni avaxtaga yo qatlgohga olib ketishlariga tosqinlik qila olamiz. Bu notogri deymiz kelganlarga. Bizni bilmaydi, otmishdagi nayranglarimizdan xabari yoq deb oylaysanlarmi, deymiz.

Aziz talabalarim, hammamiz ham sozga boglangan sanatshunoslarmiz. Keling, jamoaviy, dunyoviy yo milliy xotira emas, aynan oz shaxsiy quvvai hofizamiz haqida soz yuritamiz. Tarix misolida olib qarasak, jamoaviy xotira unutilmaydi, biroq u adashtirishga, ozgartirish va buzib korsatishga ota moslashuvchanligi ayni haqiqat. Ichimizdagi ego esa xotira shakliga kirganda hech qachon bizni aldamaydi. Ayni kunlarCOVID-19 hali otmishga aylanganicha yoq, biroq boya takidlaganimdek, kimlardir bayramni boshlab yubordi. Nabiralarimizga hayajon bilan hikoya qilib beriladigan kunlarda yashayapmiz.

Bu ofatni oz kozi bilan korgan har bir kishida xotiralar, xotiralardan toralgan xulosalar boy korsatayotir. Ular hech qachon izsiz yoqolib ketmasin. Kulfat unutilmasligi darkor. Umid qilamanki, biz hali koronavirus peshonamizdan arimay turib, uni maglub qildik deya davo qiladigan landavur, ichi pok qalamkashlardan emas, barini oz xotiralari bilan yengib otolgan, chinakam galabani ruhi hikmatga tola holda kutib olgan vazmin ijodkorlardan bolamiz.

Va yana istaymanki, drama boshlanganida aktyorlar yo mualliflar, sahna asariga olqish yogdirib, obro topmoqchi bolgan befahm bekorchilar emas, balki zalning eng oxirida, yosh tola kozlarini sahnadan uzmay, butun borliqni unutib ijroga singishib ketgan asl tomoshabin sanat shaydolari qatoridan joy olamiz. Zero, haqiqiy tomoshabini bolmaganidaedi, Shekspir ham bu qadar ulugvor siymo olaroq yodga olinmasdi.

Agar omon-omon kunlarga yetishgach ham koronavirusni unutmay, undan chiqargan xulosalarimizni amaliyotga tatbiq eta olsak, hayqirish qolimizdan kelmagani vaqt hech bolmasa shivirlab eslashni bilsak, bu shubhasiz, vijdonimiz, iymon va jasoratimizning muqaddas uygonishi bolib qoladi.Fashist konslagerlarida umri qiynoqlardan adoyi tamom bolganlarni oz kozi bilan kormay turib, shunchaki aytib berilgan hikoyalargagina tayangan holda sher yozish yovvoyilik deya atalishi mumkin, biroq u kunlarni butkul unutib, umuman hech narsa yozmaslik, eslamaslik undan besh battar yovvoyilikdir. Unutmang...

Muallif fikri tahririyat nuqtayi nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (26-04-2020, 19:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 35) ( 0) ( 33) ( 2)
:
-
:
20 ... -