» » Mudhish yubiley. 152 yil oldin Rossiya imperiyasi Samarqandni qoshib olgan edi

Mudhish yubiley. 152 yil oldin Rossiya imperiyasi Samarqandni qoshib olgan edi


Oz tarixi davomida koplab bosqinlarni boshidan kechirgan Samarqand XIX asrda rus bosqiniga ham duch keldi. 1868-yil 2-may kuni Chor qoshinlari general-gubernator Fon Kaufman boshchiligida shaharga kirib keldi. Xosh, bu qanday yuz berdi?

Samarqandgacha bolgan voqelar

Rossiyaning janubga tomon yurishlari natijasida Qoqon xonligining bir qator hududlari, jumladan, Turkiston, Chimkent, Toshkent kabi muhim strategik ahamiyatga molik shaharlari egallandi. Sirdaryoning yuqori oqimi qolga kiritilganidan keyin navbat Buxoro amirligi hududlariga yetgan edi. Bu paytda Buxoroda 1860-yilda vafot etgan Amir Nasrulloh Bahodirxonning ogli Amir Muzaffariddin Bahodirxon hukmronlik qilar, Samarqand ham amirlik tarkibida edi.

Qoqon bilan dushmanona kayfiyatda bolsa-da, u Xudoyorxonni qollab-quvvatlar edi. Bu esa uning Rossiya bilan toqnashuvini yaqinlashtirdi. Shuningdek, u Rossiyadan bosib olingan hududlarni tark etishni talab qildi va Buxorodagi rus savdogarlarining mol-mulkini musodara qildi va Buxoroga muzokara uchun yuborilgan kishilarni tahqirladi. Tarixchilar shu hodisalarning urush boshlanishiga sabab bolganini takidlaydi. Aslida esa Rossiyaning Qoqondan keyingi asosiy yonalishi Buxoroga qaratilgan edi.

1866-yilning 20-may kuni Buxoro va rus qoshinlari ortasida Erjarda (hozirgi Gagarin) jang otadi. Jangda maglub bolgan amir Jizzaxga chekinishga majbur boladi. Shu yilning oktabr oyida Oratepa va Jizzax ruslar tomonidan egallanadi. Shunday qilib ruslar Samarqandga yaqin keladi.

Rus armiyasining Samarqandga kirishi

General-gubernator Fon Kaufman Buxoro amiriga Rossiya foydasiga tuzilgan yangi xaritani imzolashni taklif qildi. Ammo amir Muzaffariddin ushbu taklifni rad etishi ortidan 1868-yilning 30-aprel kuni 4 mingdan ortiq kishilik qoshin bilan Kaufman Samarqandni egallash uchun yolga tushdi. 1-may kuni Zarafshon daryosi boyidagi Chopon ota tepaligi yoniga kelib toxtadi. Bu yerda ularni Buxoro amirligi qoshinlari kutib turar edi. Shu kuni ruslar hujum qilishni boshladi. Buxoroliklarning miltiqdan oq yogdirishiga qaramay, ruslar daryodan otib, Buxoro qoshinining old qismini taslim qilib, tepalikka qarab chiqib keldi. Amirlik qoshinlari esa chekinishga majbur boldi.

Ammo shahar ahli amir va uning qoshinlarini ichkariga kiritmasdan darvozalarni berkitib oldi. Jangda ruslar tomonidan 40 ta askar halok bolgan, buxoroliklar safidagi yoqotishlar haqida aniq malumotlar saqlanmagan. Osha davr haqida kopchilik malumotlar rus tarixchilari asarlari orqali bizgacha yetib kelgan. Mahalliy tarixchilarning malumotlari bizgacha yo yetib kelmagan, yo hali ham arxivlarda. Inqilobdan oldingi, inqilob paytidagi, jumladan, Buxoro va Xorazm mustaqil bolgandan keyingi voqealar haqidagi koplab arxiv hujjatlari sovet davrida mafkuraviy siyosat tufayli yoq qilib yuborilgan. Bu haqda osha davrga oid izlanishlar olib borgan rossiyalik tarixchi Sergey KuzminFergana News agentligiga bergan intervyusida aytib otgan.

Kaufman boshchiligidagi qoshin 2-may kuni (eski kalendar boyicha 14-may) Samarqand shahriga kirib bordi. Chor hukumati Samarqandda oziga tobe bolgan yangi davlat qurish istagida edi. Taxtga esa Kitob begi Jorabek qaramogida bolgan amir Muzaffariddinning jiyani Said Abdullani otkazishi kerak edi. Chopon otadagi galabadan keyin atrofdagi beklardan Kaufmanga sodiqlik va vafo haqida maktublar keladi hamda uni Samarqandga taklif qilishadi.

Shu tariqa Kaufman Peterburgga yozgan maktubida Samarqandning jangsiz taslim bolganini malum qiladi (Saidqulov. T.S. 75-b). Shuningdek, shaharga kirganidan keyin shahar aholisiga mollari va jonlari omonlikda ekanini, masjidlarda ibodatlar davom etishi mumkinligini aytgan. Manbalarda xalqning Samarqand hokimi Sherali inoqdan noroziligi kuchli bolgani tufayli ruslarni qutqaruvchi sifatida korgan bolishlari mumkinligi aytiladi.

Samarqand qozgoloni

Buxoro qoshinlarini taqib qilish uchun Kaufman bir qator guruhlarni yuboradi. Ozi esa 30-may kuni shahardan chiqib, Buxoro qoshinlariga qarshi yurishga ketadi. Shahar tortta piyoda rota, bitta sopyorlar rotasi mayor Shtempel boshchiligida qoldiriladi. Shahardagi oz sonli rus qoshinlarini korgan shahar diniy ulamolari xalqni jihodga chaqiradi. 1-iyun kuni tongda shahar ahli ruslarga qarshi bosh kotardi. Tomlardan rus askarlari boshiga toshlar yogdirildi. Shahar devorlari yonida juda katta jamoa toplandi, ularning soni 65 ming nafarga yetardi.

Kaufmanning shahardan chiqib ketganini eshitgan Shahrisabz beklari 40 ming kishilik xitoy-qipchoq, nayman, qoraqalpoqlardan iborat qoshin bilan Samarqandga qarab yolga chiqdi. Zirabuloqda Kaufman va amir qoshinlari jang qilib turgan paytda Samarqand Shahrisabzning 40 ming kishilik qoshini tomonidan qamal qilinayotgan edi. Mayor Shtempel esa oz sonli odamlari bilan shahar arkiga joylashdi. U bilan birgalikda shaharning yahudiylari va rus savdogarlari, shuningdek, sayyoh va geograf, rassom, rus josusi Vasiliy Vereshchagin ham mudofaaga yordamlashdi (Vereshchagin V.V. Na voynax v Azii i Yevrope, 1898. 408-b.).

2-iyun kuni askarlar shahar darvozalaridan kirib arkni orab oldi. Hujum natijasida 20nafar rus piyoda askari va ikki ofitser oldirildi. Janglar 8-iyungacha davom etdi. Har qancha urinishmasin, shahar arki mustahkamligi uchun uni qolga kiritishning imkoni bolmadi. 7-iyun kuni Kaufman shaharga yordamga kelayotganini aytib, xabar yolladi. 8-iyun kuni esa yetib keldi. Bu paytda amirlik qoshinlari shaharni tark etib ulgurgan edi. Qolganlari esa arkdagilar tomonidan hujumga uchradi. Shaharga yetib kelgan Kaufman jazo tariqasida shaharning ramzi bolgan bozorni yoqib yubordi. Yana qancha odamni oldirgani haqida malumotlar yetib kelmagan.

Samarqandning vaqtinchalik okkupatsiya qilinishi

1868-yil 23-iyun kuni 1866-yildan buyon davom etgan janglardan song Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi ortasida Kaufman va Buxoro elchisi Musabek tomonidantinchlik shartnomasi imzolandi. Shartnomaga muvofiq, Rossiya qoshinlari tomonidan 1868-yilgacha egallangan Buxoro amirligi hududlari Jizzax, Oratepa, Xojand shaharlari Rossiya imperiyasi tarkibida ekani tan olindi. Shuningdek, urush xarajatlarini qoplash uchun Buxoro amirligiga 125 ming tilla (500 ming rubl) miqdorida kontributsiya tolash majburiyati yuklandi.

Kontributsiya kafolati sifatida Samarqand bekligi Kattaqorgongacha va u bilan birgalikda Rossiyaga vaqtinchalik berildi. Keyinchalik Samarqandni qaytarib olish mumkinligi belgilandi. Rus savdogarlari amirlik hududida erkin harakatlanish, savdo agentliklari ochish huquqini qolga kiritdi. Rossiya tovarlariga 2,5 foiz miqdorida boj belgilandi. Ammo shartnoma 1873-yilgacha, yani yangi shartnoma imzolangungacha imperator Aleksandr II tarafidan ratifikatsiya qilinmadi. 1868-yili ruslar tomonidan egallangan Buxoro amirligi hududlarida markazi Samarqand bolgan Zarafshon okrugi tashkil etildi. Aslida, ruslarning Samarqandni qaytarib berish niyati yoq edi.

Samarqandning egallanishi imperator tomonidan buyuk ish deb etirof etildi. Buxoro masalasi hali toliq hal etilmagani uchun ham imperator uni ratifikatsiya qilishga shoshilmadi (Saidqulov T.S. Samarkand vo vtoroy polovine XIX nachale XX vekov, 1970, 256-b.). Shu bilan birga amir ham Miyonqol va Samarqanddek boy hududlardan ajralishni istamas edi. Shuning uchun Buxoro amiri 1869-yilning noyabr oyida amirning ogli Said Abdulfattoh, qaynisi Abdulqosim va munshiy Ahmad Donish boshchiligida elchi yuborib, Samarqand va Miyonqol vodiysini Buxoro amirligiga qaytarishni soraydi.

Abramovning Zarafshonning yuqori oqimlarida razvedka ishlarini olib borgani markazga yetib borganda Samarqand Buxoroga qaytarilishi mumkinligini, shuningdek, aholi noroziligi chiqishining oldini olish uchun bu ishdan tiyilishga chaqiradi. 18681873-yillar davomida Samarqand ruslar tomonidan boshqarilgan bolishiga qaramasdan aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli yaxshilanishi uchun hech narsa qilinmagan. Faqatgina 1870-yildan boshlab shaharning garbiy qismida Yevropacha Samarqand qurilishi boshlandi.

1873-yil 28-sentabr kuni Buxoro amiri Muzaffariddin tomonidan Shahrisabzda va Kaufman tomonidan 17-oktabrda Toshkentda imzolangan shartnoma Samarqand va Zarafshon okrugini Rossiyaning ajralmas qismi deb etirof etdi va rasman Buxoro amirligi ham Rossiya imperiyasining protektorati deb elon qilindi. Ushbu shartnoma tarixda Shahrisabz bitimi deb nom qoldirdi. Shu tariqa Samarqand tarixida yangi davr boshlandi.

Xulosa ornida

Samarqand oz tarixida uch muhim bosqichni bosib otgan deyish mumkin. Mogullar bosqinigacha bolgan qadimgi davr, Amir Temur va undan keyingi davr hamda Rossiya imperiyasi tarkibiga kirganidan keyingi davr. Shahar bir necha bor buzilib qayta qurilgan. Asosiy katta qurilishlar temuriylar davrida amalga oshirilgan. Undan keyin ham Buxoro xonligi va amirligi davrida koplab qurilish ishlari amalga oshirilgan.

Rossiya tarkibiga qoshib olingandan keyin esa shaharning orta asr arxitekturasi jiddiy yoqotishga uchradi. Koplab saroylar, beklar saroylari, karvonsaroylar buzib tashlandi. Jumladan, Buxoro amirlarining taxt otirish marosimlari otkaziladigan Amir Temurning Koksaroy saroyi ham rus bosqinidan keyin buzib tashlangan. Ularning orniga asosan rus uslubidagi binolar qad rostlagan. Bir qancha nasroniy cherkovlari ham shu davrda qurilgan. Shahardagi hozirda Universitet xiyoboni deb nomlanadigan xiyobon shaharning eski va yangi qismini ajratib turgan.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (4-05-2020, 21:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 36) ( 0) ( 34) ( 2)
:
-
:
20 ... -