» » AQShni Ikkinchi jahon urushiga kirishga undagan fojia. 7-may natsistlar Luzitaniya kemasini choktirgan kun

AQShni Ikkinchi jahon urushiga kirishga undagan fojia. 7-may natsistlar Luzitaniya kemasini choktirgan kun


Titanik kemasi va uning halokati haqida deyarli hammamiz eshitganmiz, oqiganmiz, bilamiz. Ammo tarixda yana bir katta kema halokati bolganki, uning ortidan kelgan oqibatlar juda dahshatli edi. Daryo 1915-yil 7-may kuni natsistlar choktirib yuborgan Luzitaniya kemasi haqida malumot beradi.

Millionerga telegramma

1915-yil 1-may kuni osha paytlarda dunyoning eng boy odamlaridan biri bolgan amerikalik millioner Alfred Vanderbilt Nyu-Yorkdan Yevropaga suzib ketishga tayyorgarlik korayotgan Luzitaniya nomli okean laynerida paydo boldi. U zinapoyadan asta-sekin kotarilib, kemaning markaziy qismiga yol oladi. Vanderbiltga yaqinlashayotgan eltuvchi unga hurmat bilan telegramma uzatayotganini atrofdagilarning kopchiligi kuzatib turardi.

Telegramma matni juda galati, gayrioddiy va eng qizigi u imzosiz edi. Bazi manbalardan malum bolishicha, Luzitaniyaga hujum qilinadi. Sayohatni darhol qoldiring. Yoq, Alfred Vanderbilt Atlantika faxrini quvib yetishi mumkin bolgan kema yoki suvosti kemasi bor bolishi mumkinligiga ishona olmadi.

Atlantika faxri

Luzitaniya haqiqatan ham Atlantika faxri edi, chunki u 1907-yilda Atlantika moviy tasmasi mukofotiga sazovor bolib, dunyodagi eng tezkor bug kemasi degan nomni olgandi. Bu mukofot LondonNyu-York dengiz yoli boylab Atlantika okeanini kesib otayotganda erishgan rekord tezligi uchun berilgan. Atlantika okeani uzra otgan olti ming kilometrlik bu yolni Luzitaniya tort kun-u 19 soat 52 daqiqada bosib otgandi.

Bundan tashqari, bir haqiqatni hamma bilar edi. Birinchi jahon urushi boshida nemis kreyseri Luzitaniyani qolga olishga urinib koradi va u radio orqali: Kema qolga olindi, menga ergashinglar deb buyruq beradi. Luzitaniya kapitani esa bu buyruqqa juda oddiy harakat bilan javob beradi u kemaning tezligini maksimal daraja bolgan 27 uzelga (50 km) olib chiqadi va tez orada nemis kreyserlari bu transatlantik laynerni kozdan yoqotadi.

Kopchilik, hatto urush paytida ham layner xavf ostida emasligiga amin edi, shuning uchun eng hurmatli yolovchilar uning xizmatlaridan foydalanardi. Vanderbilt ham galati telegrammani kimningdir hazili deb oyladi va unutdi, borib ozining qulay kayutasiga joylashdi. Biroq osha kungi galati ogohlantirishni nafaqat amerikalik millioner olgandi, balki Nyu-Yorkdagi bazi gazetalarning songgi sahifalarida ham shu kuni qora ramka bilan belgilangan mana bunday ogohlantirish yozilgandi.

Ogohlantirish

Atlantika okeani boylab sayohat qilmoqchi bolgan har bir kishiga Germaniya va uning ittifoqchilari, Britaniya va uning ittifoqchilari bilan urishayotganini eslatamiz. Harbiy harakatlar hududi Britaniya orollariga tutash zonalarni oz ichiga oladi va rasmiy ogohlantirishlarga binoan Buyuk Britaniya bayrogi kotarilgan kemalar yoki uning ittifoqchilaridan birining bayrogi ostida suzayotgan kemalar bu hududlarda nemislar tomonidan hujumga uchrashi mumkin.

Germaniya elchisi, Vashington, 1915-yil 22-aprel.

Ammo kopchilik bu ogohlantirishga etibor bermadi. 1915-yil 1-may kuni kechqurun Luzitaniya suzib ketishga tayyorlanardi. Yuk va pochtani yuklash nihoyasiga yetdi va oxirgi yolovchilar okean layneri kemasiga chiqdi. Hammasi bolib 1 257 yolovchi (shundan 129 nafari bolalar) va 702 nafar ekipaj azosi, jami 1 959 kishi kemaga joylashdi.

Suzib yuruvchi qasr

Kema qulay va mukammal edi. U yerda enagalar bilan taminlangan bolalar xonasi, kasalxona, shuningdek, koplab boshqa yangiliklar: liftlar, telefonlar va elektr signal chiroqlari, xizmatkorlar uchun alohida xonalar, hatto itlar va boshqa uy hayvonlarining xonalari mavjud edi.

Arkli eshiklar, ulkan qandillar, qizil yogochdan bezaklar va mebellar, qulay kreslolar, qishki boglar bularning barchasi kema interyeriga uy atmosferasiga yaqin bolgan modern uslubini berardi. Palubadagi boyoq va motor moyining hidlarigina Luzitaniyaning kema ekanini eslatib turardi.

Luzitaniyaning egalari gururlanadigan oziga xos xususiyati bu laynerning choktirib bolmasligida edi. Kemaning ikki qavatli pastki qismi va suv otkazmaydigan bolinmalari juda ishonchli deb hisoblangan. Nihoyat, kema trubalaridan tutun chiqdi. Chiqish yolaklaridan zinalar olindi va Luzitaniya Liverpul shahri tomon yol oldi. Baland gudoklar chalinib qirgoqdagilar bilan xayrlashdi. Afsuski, bu songi vidolashuv edi...

Dengizda hamma yoq tinch

Kemaga ingliz kompaniyasining eng tajribali kapitanlaridan biri Uilyam Tyorner rahbarlik qilardi. U allaqachon dunyoni bir necha marta aylanib chiqqan, unga shimoliy qutb ham, Tinch okeanining janubidagi tropik orollar ham yaxshi tanish edi. U kema palubasida turib, magrur nigohlari bilan okeanning yaltiroq yuzasini kozdan kechirar va mamnuniyat bilan trubkasini tortib qoyardi. Hammasi uning eng yaxshi safarlariday tinch edi. Ha, Tyorner Atlantika aro suzar ekan, kema xavf ostida emasligiga ishonardi.

Darhaqiqat, safarning dastlabki olti kuni xotirjam va xavfsiz otdi. 7-may kuni ertalab Luzitaniya Irlandiyaning janubi-garbiy hududiga ketayotgan edi. Kapitan dengizni kuzatishni kuchaytirishni buyurdi. Luzitaniya 20 uzel tezlikda suzib borardi (37 km), har besh daqiqada u ongga va chapga on darajadan qayrilib, kursni ozgartirib suzardi. Tyorner agarda nemislarning suvosti kemasi hujum qilguday bolsa, bunday zigzag harakatlar moljalga olishiga xalaqit berishini bilardi. U, shuningdek, bironta ham suvosti kemasi Luzitaniyani quvib yeta olmasligiga ishonardi.

Ong bortda torpeda, ser!

Dengiz tinch edi, mayin shabboda esardi. Tushlikdan keyin yolovchilar oz kabinetlariga tarqala boshladi. Aynan shu vaqtda, soat taxminan 14:10 da kuzatuv joyidan dengizni tomosha qilayotgan matros Tomas Kuin kapitanga baqiradi: Ong bortda torpeda, ser! Tyorner kema boshqaruvi xonasi turgan koprik ortasiga bor-yogi bir qadam qoyishga muvaffaq boldi. Bir necha lahzadan song kema bortiga torpeda urilib portladi. Portlash ovozi dengiz boylab koplab kilometrlarga eshitiladigan darajada kuchli boldi. Kema shu zahotiyoq ong tarafga agdarila boshladi va bir vaqtning ozida old tarafdan choka boshladi

Kemadagi hech kim Luzitaniyaga torpedaga qanday zarar yetkazganini aniq ayta olmaydi. Portlashdan yolovchilar hayratda qoldilar, keyin yana bir portlash undan ham dahshatlisi. Tarixchilar hali ham bu ikkinchi portlash haqida bahslashadi. Germaniya suvosti kemasiga qomondonlik qilgan kapitan-leytenant Shvinger ikkinchi torpedani ishga tushirishganini qatiyan rad etgan. Shu sababli nemislar ikkinchi portlashni kemadagi portlovchi moddalarning portlashi bilan izohlaydi va Germaniya bilan urush paytida Angliyaga yetkazib berish uchun portlovchi moddalar yashirin ravishda yolovchi kemasiga yuklangan deb takidlaydi. Qulay layner esa bunday maqsad uchun shunchaki niqob edi deb biladi.

Portlash oqibatlari dahshatli edi. Kema bortida bemalol poyezd otishi mumkin bolgan katta yoriq paydo boldi. Yuzlab tonna suv Luzitaniya ichiga shongidi. Buglash moslamasining portlashidan keyin bir necha daqiqa davomida tasavvur qilib bolmaydigan shovqin kotarildi: qattiq shikastlangan bug turbinasi oz vaqtida toxtatilmagan edi. Kemadan osmonga suv va bug bilan birga komir, otin va polatdan yasalgan bolaklar otildi. Ular balandlikka kotarilib, yuqoridan kema palubasiga yogilib tushdi.

Tezlik qirolichasining yiqilishi

Tezlik qirolichasi qoqilib yiqilib tushganga oxshardi. Ammo ulkan inersiya tufayli u yana oldinga siljishda davom etardi, ammo chiroqlarning miltillashi uning generatorlari toxtash bilan tahdid qilayotganini korsatardi. Kapitan Tyorner kemani Kinseyl yaqinidagi sayozlikka toxtatmoqchi boldi. U Luzitaniyaning dengizdagi ajoyib imkoniyatlariga juda qattiq ishondi va kamida bir soat chokmasligiga umid qildi. Bu qayiqlarni suvga tushirish va odamlarni qutqarishga imkon berardi.

Biroq vaziyat yanada yomonlashdi: portlash bug turbinasini vayron qildi va asosiy bug liniyasini uzdi. Luzitaniya ong tomonga yiqila boshlaganida, uning 20 metrli quvurlari kemaning pastki qismiga qulab, odamlarni dengizga uloqtirib yubordi. Kema radisti Robert Leyt falokat signalini uzatishga muvaffaq boldi, ammo SOS signali atigi tort marta yangradi xolos, chunki kemadagi generator toxtashi bilan radio xonadagi elektr taminoti ham uzilgandi.

Qayiqlarni suvga tushirish chogida Luzitaniya ekipajidagi ofitserlar tuzatib bolmas xatoga yol qoydi. Gap shundaki, ular kema inersiya bilan oldinga siljiyotganini hisobga olmadi va qayiqlar suvga tegishi bilan ularni bu harakat itarib tashladi va ular laynerning polat bortiga qattiq urildi. Natijada, qayiq ichidagi odamlar suvga tushib ketdi. Atlantika okeanining sarhadsiz qismida odamlarning ogriqli qichqiriqlari eshitilardi, shundan keyin gayritabiiy sukunat paydo boldi.

Okeanning moviy tolqinlarida faqat yarim parchalangan qayiqlar, maydalangan jasadlar va tirik qolgan bir necha kishining tanalari bor edi. Kop otmay Luzitaniya ong tomonga yanada koproq agdarila boshladi va kema ustida qolgan odamlar ham suvga tushib ketdi. Kemaning old tomoni suv ostiga yarmigacha botib turardi va oradan kop otmay ulkan kema toliq agdarilib ketdi, kemaning qora yaltiroq tag qismi biroz korinib turdi-yu, bir necha soniyadan keyin Atlantika tubiga garq boldi.

Kapitan kemani songgi bolib tark etadi

SOS translyatsiyasini Irlandiya sohilidagi bazi radiostantsiyalar va yaqin atrofdagi kemalar qabul qildi. Kopchilik olayotgan odamlarga yordamga shoshildi, ammo hamma ham signalda korsatilgan joyga yetib bora olmadi. Bu ortada nemis suvosti kemalari yana paydo boldi va bazi qutqaruvchilar oz jonini qutqarishga qaror qildi.

Katarina deb nomlangan yuk kemasi kapitanining asablari kuchliroq bolib chiqdi. U suvdan chiqib turgan periskoplarga (Suvosti kemasining kuzatuv mexanizmi) etibor bermadi va bir nechta qayiqlardagi odamlarni qutqarishga muvaffaq boldi. Irland baliqchilari ham ozlarini haqiqiy qutqaruvchilar sifatida korsatdi.

Kapitan Tyornerni esa Blyubella kemasining dengizchilaridan biri qutqarib oldi. Kapitan Luzitaniyani kema qulab tushguniga qadar tark etmagan edi. Kema agdarilgach u ham suvda paydo boldi, lekin u yaxshi suzuvchi bolgani uchun okeanda uch soatcha suzib turgan. Blyubella dengizchisi kapitan egnidagi formaning tugmalari yaltirashidan uni payqab qoldi va Uilyam Tyornerni qutqardi.

Oqibatlar

Dunyoning har xil mamlakatlarida Luzitaniyaning fojiali halokati haqidagi xabarlar turlicha reaksiyalarga sabab boldi. Masalan, butun Kanada kema haqidagi xabardan hayratda qoldi. Bortda Yevropadagi urushga kongilli bolib ketayotgan Kanada fuqarolari bor edi.

Luzitaniya nemis suvosti kemasi tomonidan Irlandiya sohilida choktirib yuborilgani haqidagi xabar Nyu-Yorkka yetib kelganida, fond birjasining yopilishiga bir necha daqiqa qolgan edi. Biroq bu vaqt koplab aksiyalarning darhol tushib ketishi uchun yetarli boldi. Qutqarilganlarning barchasi Irlandiyaning Kuinstaun shahriga olib kelindi. Qutqarilgan odamlar soni olganlarga qaraganda bir yarim baravar kam edi. Bu Titanik halokatidan keyin dengizdagi eng katta falokat bolib, 18 minut ichida 1 198 odam halok boldi.

Yana bir qiziq fakt shundan iboratki, 1927-yilda Atlantikadagi kuchli boron paytida Keltik layneri chokib ketadi. Omon qolganlar orasida keksa ingliz ayoli, Myurrey xonim ham bor edi. Ushbu falokat haqida yozgan jurnalistlar 1915-yilda Myurrey xonim Luzitaniya kemasidan qutqarilgan yolovchilar orasida ham bolganini bilib hayron boldi. Gazetachilar Myurrey xonim Titanik halokatidan ham muvaffaqiyatli omon qolgan yolovchilar royxatida ekanini bilgandan keyin shok holatiga tushadi. Bu keksa zaif xonim uch marta XX asrning eng katta falokatlariga tushib, suvdan quruq chiqqan edi.

Germaniya 1917-yilgacha Britaniya orollari atrofida yana yettita Amerika kemasini choktirib yubordi. 1917-yil 6-aprelda AQSh prezidenti Vudro Vilson Germaniya imperiyasiga qarshi urush elon qilish taklifi bilan Kongressga murojaat qildi. Shu kuni Kongress Germaniyaga qarshi urush elon qildi va AQSh Birinchi jahon urushining bevosita ishtirokchisiga aylandi. Luzitaniyakemasining choktirilishi insoniyat tarixidagi eng halokatli urushlardan birining olovini keng miqyosda yoyilishiga boshlangich sabab bolgan edi.

Mixail Kubeyevning 100 ta buyuk halokat va Genri Liddel Gartning Birinchi jahon urushi tarixi kitoblari asosida Nurbek Alimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (7-05-2020, 14:56)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 45) ( 0) ( 43) ( 2)
:
-
:
20 ... -