» » Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi. Ozbekistonning tashkilotga azoligi nima beradi?

Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi. Ozbekistonning tashkilotga azoligi nima beradi?


Ozbekiston Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqiga qoshilishi borasidagi muhokamalar anchadan buyon davom etmoqda. 10-aprel kuni hukumat azolari YeOII bilan hamkorlik masalalari boyicha deputatlarning savollariga javobqaytardi. 28-aprel kuni esa Ozbekistonning Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorligi yuzasidan Oliy Majlis Qonunchilik palatasining yakuniy qarori qabul qilindi. Deputatlar Ozbekiston YeOIIga kuzatuvchi maqomida qoshilishiga ovoz berdi.

Mavzuga doir:

Senatning tortinchi yalpi majlisi 11-may kuni chaqiriladi. Unda, senatorlar boshqa masalalar qatorida Ozbekiston Respublikasining Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorligi togrisidagi masalani ham korib chiqadi. Ushbu sana oldidan Daryo oquvchilarga mulohaza uchun material taqdim etadi. YeOII qanyda tashkilot? Uning tarixi qanday? Ichki ixtiloflari bormi? U azolariga nima berdi va Ozbekistonga nima bera oladi? Bu savollarga Daryokolumnistii Jahongir Ergashev javob qidiradi.

Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi 2014-yil 29-mayda tovarlar, xizmatlar, kapital hamda ishchi kuchining erkin harakatlanishi uchun va iqtisodiyotda ozaro muvofiqlashtirilgan yagona iqtisodiy maslaklarni amalga oshirish uchun xalqaro huquq subyekti tashkil etishga kelishib olgan va mazkur tashkilot 2015-yil 1-yanvardan boshlab faoliyat yuritib keladi.

Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi Armaniston, Belarus, Rossiya, Qozogiston va Qirgiziston hukumatlari ortasida imzolangan shartnoma asosida yuzaga keldi. Moldova Respublikasi 2018-yil 14-maydan buyon YeOII uchrashuvlarida kuzatuvchi maqomida ishtirok etib keladi.

Ayni paytda YeOII va Eron, Vyetnam, Singapur, Serbiya ortasida erkin iqtisodiy hududlarni tashkil qilish boyicha bir qator bitimlar imzolangan. YeOII azo mamlakatlari erkin iqtisodiy hudud tashkil etish maqsadida Xitoy, Kuba, Misr, Tailand, Moguliston, Hindiston, Isroil bilan muzokaralar olib bormoqda.

Rossiya Federatsiyasi prezidenti tashabbusi bilan yuzaga kelgan mazkur iqtisodiy hamkorlik bir qarashda Yevropa ittifoqidan nusxa kochirayotgandek tuyulsada, prezident Putinning 2005-yil 25-aprelda Rossiya Dumasida xalqqa qilgan murojaatidagi quyidagi fikrlar diqqatga sazovor: Sovet Ittifoqining parchalanib ketishi asrning eng ulkan geosiyosiy fojiadir.

Qozogiston prezidenti Nursulton Nazarboyev 1994-yilda YeOIIni tashkil qilish taklifi bilan chiqdi. 1995-2000-yillar davomida mazkur ittifoqni tashkil qilish uchun tayyorgarlik korildi, huquqiy asos tayyorlandi. 2000-yil 10-oktabr sanasida Ostona shahrida Belarus, Qozogiston, Rossiya, Tojikiston va Qirgiziston rahbarlari tomonidan YeOII tuzish haqida bitim imzolandi. Bu bitim 2001-yil 30-maydan kuchga kirdi. Bitimga muvofiq yagona iqtisodiy makon va Bojxona ittifoqi togrisidagi kelishuvlar asosida belgilangan maqsad va vazifalarni amalga oshirish yotadi.

Shuningdek, erishilgan bitimlarning amalga oshirilishi uchun tashkiliy huquqiy asoslari va azo mamlakatlarning maqullashi ham belgilab beriladi. 2001-yilning may oyida ittifoqning asosiy organlari YeOII kengashi va YeOII integratsiya qomitasi vazifalarini belgilab beruvchi muhim hujjatlar qabul qilindi.2005-yil noyabr oyida YeOII moliyaviy iqtisodiy siyosati boyicha kengash tuzildi. 2006-yil 24-yanvar oyida Sankt Peterburg shahrida otkazilgan kengashda Ozbekistonning YeOIIga azo bolishi haqida bitim imzolandi.

2006-yil iyun oyida Minsk shahrida otkazilgan kengashda Yagona iqtisodiy makon doirasida ish olib borishga kelishildi. 2008-yilning oktabr oyida Ozbekiston hukumati YeOIIning samaradorligi va muvofiqligi borasida shubha bildirib, undan chiqish haqida bayonot berdi. 2008-yil 12-noyabrda YeOII Ozbekistonning tashkilotga azoligini toxtatish borasida qaror qabul qildi. Bunga Ozbekiston birinchi prezidenti Islom Karimovning iltimosi asos sifatida korsatildi. Shu yilning 12-dekabr sanasida YeOII kengashida Ozbekiston iltimosi rasman tasdiqlandi.

2009-yilda Bojxona ittifoqining ustida turuvchi Bojxona ittifoqi komissiyasi tashkil etildi. 2011-yilda Rossiya Federatsiyasi prezidenti Vladimir Putin Yagona iqtisodiy makon rejasining amalga oshira boshlangani haqida bayonot beradi.

YeOII qanday tartibda ish koradi?

YeOIIning bosh organi Davlatlararo kengash hisoblanadi. Azo mamlakatlar ortasidagi qaror kelishuv asosida qabul qilinishi belgilangan. YeOIIning doimiy faoliyat yurituvchi organi Integratsiya qomitasidir. Mazkur qomita yiginlari yiliga kamida 4 marta otkazilishi belgilab olingan. Qomita qarorlari azolarning uchdan ikki qismi tasdiqlagan holatdagina amaliyotga joriy etiladi. Tashkilotda azolarning ovozi tolov badallariga asoslangan holatda belgilanadi. Shundan Kelib chiqiladigan bolsa, Rossiya 40; Belarus 15; Qozogiston 15; Qirgiziston 7,5, Armaniston 7,5 ovozga ega.

Rossiya badallari kopligi hisobga olinadigan bolsa, Rossiya Federatsiyasining ovozlari hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini korish mumkin. YeOII bosh kotibligini hozirda Toir Mansurov bajarib kelmoqda. Shuningdek, YeOIIning parlamentlararo komissiyasi ham mavjud bolib, Rossiyadan 42 nafar, Belarusdan 16, Qozogistondan 16, Qirgizistondan 8, Armanistondan 8 deputat tashkilotning mazkur komissiyasi tarkibiga kiritilgan. Kotibiyat bosh qarorgohi Sankt-Peterburg shahrida joylashgan.

Iqtisodiy masalalarni hal qilish, rivojlantirish maqsadida Rossiya va Qozogiston ortasida maxsus bank ham ish olib boradi. YeOII tarkibida inqirozga qarshi kurash olib boradigan fond ham mavjud bolib, uning maqsadi jahon iqtisodida yuz bergan inqirozni bartaraf qilish uchun komak berishdan iborat.

2012-yilda YeOII sudi ham faoliyat yuritib kelmoqda. Mazkur sud azo mamlakatlar ortasidagi nizolarni hal qilishni maqsad qiladi. Lekin qanday harakat qilishi tashkilotga azolik badallarini koproq tolayotgan mamlakatlar misolidan ham bilish mumkin.

Kopgina iqtisodchilar YeOIIning Yevropa ittifoqiga oxshab samarali ittifoqqa aylanishi borasida shubha bildirib keladi. Y.V. Shishkov bu tashkilotning integratsion rejalarini soxta hisoblaydi, chunki amalda integratsion hodisadan kora dezintegratsiyaga intilish kuchliroq.Bu tashkilot integratsiyasining soxtaligi, avvalo, tovar oqimining statistikasida namoyon boladi. Tovar ayiraboshlash absolyut ifodaday korinsada, amalda bu nisbiy qisqarib kelmoqda.

Asl sabab esa raqobatbardoshlikning ota past darajasida. Mahsulot importi bilan shugullanvchilar esa oz yaqinlaridan kora sifatli mahsulot ishlab chiqaruvchilarni afzal biladi. Bozor iqtisodiyoti esa mahalliy sifatsiz mahsulot ishlab chiqaruvchidan kora sifatli maxsulot ishlab chiqaruvchiga tomon yuzlanadi. Natijada, oz mahsulotlarini eksport qilishga umid qilayotgan ittifoqchilarning mahsulotlariga talabning kamayishiga olib kelmoqda. Xomashyo zaxiralarigina bundan mustasno.

Integratsiya sustlashuvining yana bir omili YeOII azo mamlakatlari iqtisodiyotidagi katta farq hisoblanadi. Birinchidan, Rossiya Federatsiyasi iqtisodiyoti barcha azo mamlakatlar iqtisodiyotini qoshganda ham ulkanligidir. Ikkinchidan, YeOII azo mamlakatlari iqtisodiy taraqqiyot darajasiga kora ham miqdor, ham sifat jihatidan turli taraqqiyot bosqichida. Markaziy Osiyo respublikalarida aholi jon boshiga togri keladigan yalpi ichki milliy maxsulot hajmi Rossiyanikidan ancha kam. Misol uchun, Qozogistonda 25 foiz, Qirgizistonda 70 foiz, Tojikistonda 90 foiz darajada. Belarusda ortacha korsatkichlar Rossiyaga yaqin bolsa-da, iqtisodiyotning rejalashtilishi bois Markaziy Osiyo respublikalaridagi korsatkichlardan ancha yuqori.

Gapning indallosini aytganda, YeOII haqidagi balandparvoz gaplar amaliyotga ham, reallikka ham togri kelmaydi. Mahalliy rahbarlar Rossiyaning shovinistik, imperiyachilik qarashlariga shubha bildiradi. Qozogiston rahbari Nursulton Nazarboyeb Rossiya oziq-ovqat mahsulotlariga 200 foizlik boj joriy qilgan bolsa, Qirgiziston mazkur tashkilotga azolik ziyon ekanidan Butunjahon savdo tashkilotiga ham azo bolib oldi. Bu misollar esa YeOIIning kelajagi mavhum ekanidan dalolat.

Belarus va Rossiya

YeOII mamlakatlari integratsiyani qay darajada kuchaytirishga intilmasin, azo mamlakatlar ortasida tovar ayiraboshlashni kamayib borayotganini kuzatish mumkin. Ekspertlar nazarida YeOII azo mamlakatlari ortasidagi ozaro tovar ayiraboshlashning qisqarishiga asosiy sabab milliy valyutalar qadrining pasayib borayotgani. Ayrim sohalarni hisobga olmaganda, YeOII ichidagi ozaro nizolar ham mahsulot ayriboshlashining qisqarishiga sabab bolmoqda.

Shunday nizolardan biri Rossiya va Belarus ortasida gaz narxi borasida yuzaga kelgan mojaro. Rasmiy Minsk gaz bahosini Rossiya Federatsiyasi ichidagidek belgilanishini talab qilmoqda. Ikki mamlakat kelishuviga binoan esa gaz yetkazib berish borasidagi shartnomada dollar formulirovkasi belgilangan qazib olishning narxiga qoshimcha tarzda yetkazib berish xarajatlari ham Belarus hisobiga yoziladi. Gaz narxining dollarga bichilgan qiymati ortidan Belarus hozirda Rossiya Federatsiyasidan 281 million AQSh dollari miqdoridagi qarzga ham botdi.

Mazkur holat rasmiy Minskning Rossiyaga qarshi oziga xos boj urushi boshlashiga ham sabab boldi. Rasmiy Minsk Yevropa ittifoqiga tranzit qilinadigan energiya zaxiralari narxini oshirishni talab qilmoqda. Agarda Rossiya narxni oshiradigan bolsa, Rossiya Yevropadagi hamkorlarini yoqotishi mumkin. Belarus xorijdan neft va gaz sotib olishni yolga qoyar ekan, Rossiya va rasmiy Kreml ortasidagi nizolar davom etib kelmoqda.

Qozogiston va Rossiya

Qozogiston qishloq xojaligi mahsulotlariga nisbatan Rossiya hukumati tarafidan ornatilgan cheklovlar YeOII ortasidagi ixtiloflarning yana bir korinishidir. Ustiga ustak Rossiya YeOII kengashi komissiyasidan Qozogistonning Rossiyaga shakar va shakar mahsulotlari eksportini kamaytirishni soramoqda.Qozogiston shakar eksportining YeOIIga azo mamlakatlari orasida shakar eksport hajmining kopayishi Rossiya shakar ishlab chiqarish sanoatiga katta zarar yetkazar ekan.

Qirgiziston va Rossiya

Qirgiziston YeOIIga beshinchi bolib azo bolgan mamlakatlardan biri. YeOIIga azolik davrida Qirgistonning yalpi ichki mahsuloti kopaymadi. Aksincha, qirgizistonlik iqtisodchi olimlar hisob kitoblariga kora, mamlakatning YeOIIga azolik davrida mamlakat ancha yoqotishlarga erishdi. YeOIIga azo bolgan Qirgiziston hukumati oz oldiga qoygan iqtisodiy kutilmalarga erisha olmadi. Mahsulotlar tannarxi ancha oshdi. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar kasodga uchradi.

Qirgiziston YeOIIga azo bolar ekan, mehnat migrantlarining hamda yuklarning erkin harakatlanishiga yol qoyiladi degan shartnoma bandlari amalda oz isbotini topmadi va YeOII tashkilotiga azo mamlakatlar chegarasida qirgiz tadbirkorlarining mahsulotlari 2017-yil kuzidan boshlab qoshni mamlakatlar chegara punktlarida toxtab qola boshladi. Natijada, qirgizistonlik tadbirkorlar yuklarning chegara punktlarida toxtab qolishi oqibatida millionlab zarar kordi.Aholining xarid qobiliyati osmadi, aksincha, Qirgiziston aholisi qashshoqlik jari tomon qulamoqda. Qirgiz somining rublga nisbatan inflyatsiyasi saqlanib qolmoqda.

Qirgizistonning davlat qarzi esa osishda davom etar ekan, 2020-yilga kelib bu qarz 4 milliard dollardan koproqni tashkil qilmoqda.Qarzdorlik foizlari esa osishda davom etmoqda.

Armaniston va Rossiya

Armaniston hukumati rahbari Nikol Pashinyan bir necha bor qilgan maruzalarida YeOIIning, xususan, Rossiyaning Armanistonga bosim otkazganini iddao qildi. Bu, avvalo, energiya zaxiralarining Armanistonga yetkazib berilishi borasidagi narxlar haqida gap ketganda yuzaga chiqdi. Energiya taminotining Rossiyadan importi 80 foizni tashkil qilayotgan Armanistonda mamlakat rahbari Vladimir Putin bilan bir necha marotaba gaz narxi borasida muzokara otkazgan. Shunga qaramasdan Armaniston Rossiyadan sotib oladigan gaz haqi ming kobometr uchun 150 AQSh dollaridan 165 AQSh dollarigacha kotarilgan.

Buning zamirida esa Armaniston hukumatining tergov surishtiruv ishlari jarayonida Rossiya gaz konserni qoshida tashkil etilgan arman gazprom sanoati ulkan tovlamachilikka yol qoygani, yirik miqdordagi pullarni ozlashtirganlikda ayblandi. YeOIIga azo mamlakatlar ortasidagi bitimga muvofiq azo mamlakatlarning qarzi mamlakatlarning milliy daromadi 50 foizidan oshmasligi kerak.Ustiga ustak Xitoy mahsulotlarining reeksporti ham koronavirus sharoitida qisqarib ketdi. Qolavesa, Qozogiston Qirgizistondan ayrim mahsulotlar eksportini cheklab qoydi. Natijada, qirgizistonlik orta tadbirkorlik bilan shigullanuvchilar Rossiya va Qozogistonda keskin raqobatga uchramoqda.

Armaniston hukukmati ham oz navbatida bir tarafdan Yevropa ittifoqi va ikkinchi tarafdan YeOII azolaridan manfaatli bolishga intilmoqda. Armaniston uchun YeOII azo mamlakatlaridan arzon narxdagim gazni qolga kiritish imkoni paydo boladi. Bu esa kelgusida populist arman siyosatchilarining biz xalqni arzon yoqilgi bilan taminlayapmiz degan iddaolarini yuzaga chiqaradi. Nima bolganda ham bu arman siyosatchlarining yoqilgi energetika sohasidagi tranzit mamlakat sifatidagi ahamiyatini kamaytirmaydi. Qolaversa, Armaniston Rossiya uchun oz gaz neft sanoatini Armaniston orqali Yaqin Sharqqa yuborish imkonini beradi. Armaniston sabab Rossiya-Eron munosabatlari yanada mustahkamlanishi mumkin.

* * *

Ozbekiston Respublikasining sobiq rahbari Islom Karimov 2014-yilda Rossiya, Qozogiston, Belarus ortasida imzolangan YeOIIni siyosiy mustaqillikning barham topishiga tenglashtirgan va ushbu tashkilot kelajagiga shubha bilanqaragan.Bugun ozbek parlamenti va rusiyzabon nashrlari YeOIIga azo bolish uchun garchi kuzatuvchi maqomida bolsa-da, Ozbekistonning kelajakdagi istiqboli haqida koproq qaygurishlariga togri keladi.

YeOII shaffof siyosiy tuzilma bolish istagida ekan, mazkur tashkilotga azo davlatlar oz mamlakatlarining manfaatlari va qosni mamlakatlarning manfaatlaridan kelib chiqqan holda ish yuritishlari tashkilot kelajagi uchun foydali. Ammo neft narxining keskin tushib ketishi jarayonida COVID-19 pandemiyasi vaziyatida YeOII ortasida ishonchga asoslangan har qanday umid va taxminlar puch hayol bolib qolaveradi, sababi YeOII mintaqasida Rossiya iqtisodiy jihatdan otmishdagi bozorlarni egallashga har qachongidanda tayyor.

Ozbekiston va YeOII haqida gap ketadigan bolsa, shuni aytish joziki, YeOII tuzilmasi faqat Rossiya manfaatlari asosiga qurilganini, Ozbekiston mazkur tashkilotga azo bolib kiradigan taqdirda ham kop narsa yutmasligini (ozbek migrantlariga beriladigan patent miqdorining pasayishi yoki bekor qilinishi) uqtirish kifoya.

Ozbekiston iqtisodiyoti, ayniqsa, aholisi mamlakatning Jahon savdo tashkilotiga azo bolishidan koproq foyda korgan boladi. Shaffof, erkin iqtisodiyotda barcha YeOIIga azolikdan koproq manfaat oladi.

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (10-05-2020, 10:41)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 31) ( 0) ( 29) ( 2)
:
-
:
20 ... -