» » Qayerda kitoblar yoqilsa, keyinchalik u yerda odamlar ham yoqiladi. 10-may Germaniya tarixida kitoblar yoqilgan kun

Qayerda kitoblar yoqilsa, keyinchalik u yerda odamlar ham yoqiladi. 10-may Germaniya tarixida kitoblar yoqilgan kun


Nima uchun kitoblarni yomon korishadi va ulardan qorqishadi? Chunki ular hayotimiz yuzidagi ajinlarni korsatib turadi, degan edi buyuk yozuvchi Rey Bredberi ozining mashhur asarlaridan birida. 1933-yilning 10-may kuni Berlindagi maydonlardan biri katta gulxan yorugidan charogon edi. Ammo bu gulxanda kitoblar yonardi

Gitler hokimiyat tepasida

1933-yil 30-yanvarda Veymar Respublikasi kansleri etib Adolf Gitlerning tayinlanishi, natsional-sotsialistlar tomonidan hokimiyatni real egallash jarayonining boshlanganini korsatib berdi. Fashistlar yagona davlat boshqaruvini istashlarini yashirmadi, barcha davlat institutlari NSDAPning toliq nazoratiga boysundirildi.

Natsistlarning totalitar diktaturasining ornatilishi bu qonun ustuvorligi poydevorini buzish, demokratik institutlarni yoq qilish, shuningdek, nemis jamiyati va madaniyatini natsistlar mafkurasiga muvofiq ozgartirishni anglatardi. Terrorni repressiv mexanizmga aylantirish, ommaviy aloqa vositalarini toliq nazorat qilish va ularni rasmiy tashviqot organlariga aylantirish kabi ushbu tajovuzkor jarayonlarda davlat va jamiyat institutlari muhim ahamiyat kasb etdi.

Xalqning ozi shuni istardi

Aslida, Germaniyada hokimiyat tepasiga natsional-sotsialistlarning kelishini aholining katta qismi qollab-quvvatlash bilan kutib olgandi. Ushbu voqealarning guvohi, nemis jurnalisti va publitsisti Sebastian Xaffner ozining 1987-yilda Myunxenda yozilgan Bismarkdan Gitlergacha: otmishga nazar deb nomlangan kitobida bu haqida shunday deydi:Xalq orasida demokratiyadan qutulish va ozodlik tuygusi juda keng tarqalgan edi. Aksariyat odamlar endi demokratiyani istamasdilar, demokratiya nima qilib berdi? Odamlar haqiqatdan ham yangi ozgarishlarni xohlardi: taniqli yetakchi shaxs qol ostidagi partiyalarsiz hukumat.

Fashistlarning tajovuzkorliklari rostdan ham katta ijtimoiy qarshilikka duch kelmadi. Aksincha, 1933-yilning birinchi oylaridagi repressiv kampaniyalar Germaniya fuqarolarining faol ishtirokida bolib otdi.

Reyxstagga ot qoyilishidan foydalanib, yahudiylarning dokonlari va korxonalarini boykot qilish, mustaqil kasaba uyushmalarini yoqotish, irqchilikka asoslangan qonunlar ishlab chiqish kabi ishlar amalga oshirildi.

Masalan, Professional davlat xizmatini tiklash togrisidagi qonun qabul qilindi, unga kora, barcha davlat idoralaridan yahudiy millatiga mansub odamlar haydaldi. Shu singari qator repressiv choralar va Nemis bolmagan ruhiyatga qarshi harakat kabi aksiyalar jamiyatda fashistlar mafkurasining ornatilishida muhim rol oynadi.

Doktor Gebbels ishga kirishdi

1933-yildan boshlab fashistlarning talim va targibot vaziri bolgan Yozef Gebbels nemis sanati va madaniyatini fashistlarning maqsadlariga moslashtira boshladi. Madaniy tashkilotlarni yahudiylardan va boshqa siyosiy ishonchsiz shaxslardan yoki natsistlar tomonidan buzilgan deb hisoblagan sanat asarlarini yaratgan shaxslardan tozalash boshlandi. Natsistlarning ushbu harakatining boshida nemis universitetlari talabalari turar edi. Orta sinf vakillaridan tashkil topgan talabalarning millatchilik va antisemitizm goyalariga yogrilgan ushbu tashkilotlari yillar davomida Germaniya tarixidagi oz vazifasini bajardi.

Birinchi jahon urushidan keyin koplab nemis talabalari Veymar Respublikasiga (1919-1933) qarshi bolgan va ozlarining siyosiy kelishmovchiliklari va adovatlarini ifoda etishning eng maqbul vositasi natsional-sotsializm goyasi ekaniga ishongan.

Fashistlar Germaniyasining talabalar birlashmasi 1933-yilning 6-aprelida butun mamlakat boylab Antigerman ruhiyatiga qarshi harakat deb nomlangan aksiyalar otkazilishini elon qiladi, bu aksiyaning eng kulminatsion qismi olov bilan tozalash edi. Ushbu dahshatli shov-shuvga aylangan ramziy akt 1933-yil 10-mayda bolib otdi. Universitet talabalari davlat senzurasi va total nazorat davrini boshlab bergan ushbu ishga qol urdi. Ular 25 ming jilddan ortiq bolgan Germaniyaga qarshi kitoblarni olovda yoqdi.

Shu kuni kechqurun radikal ongchi talabalar Germaniyaning 34 ta shahri boylab Antigerman ruhiyatiga qarshi mashalalar namoyishini otkazdi. Marosimda yuqori martabali natsistlar, professorlar, universitet rektorlari va talaba tashkilotlari rahbarlari ishtirokchi va tomoshabinlarga murojaatlar yolladi. Tadbir songida talabalar tantanali ravishda istalmagan kitoblarni gulxanga tashladi va olov qasamini ichdi. Bu harakatlar orkestrning shox kuy-qoshiqlariga ulanib ketdi.

Nemis manaviyatiga yot kitoblar

Osha kecha talabalar yoqib yuborgan kitoblar ichida Bertold Brext kabi taniqli sotsialistlarning asarlari, kommunizm tushunchasining asoschisi Karl Marks kitoblari, burjua tanqidchilari, masalan, avstriyalik dramaturg Artur Shnitsler va buzuq tashqi tasir korsatuvchi deya atalgan amerikalik yozuvchisi Ernest Xemingueyning romanlari bor edi. Shuningdek, Nobel mukofoti sovrindori Tomas Mann va koplab bestsellerlar muallifi Erix Mariya Remarkning kitoblari ham yoqilgan.

Remarkning natsistlar mafkurasiga qarshi bolgan, urushning asl tarifini juda kuchli tarzda ochib bergan Garbiy frontda ozgarish yoq deb nomlangan asari ham otga tashlangan. Qora royxatga kiritilgan boshqa yozuvchilar qatoriga amerikaliklardan Jek London, Teodor Drayzer va Xelen Keller kirgan. Chunki ular oz asarlarida ijtimoiy adolatga ishongan, nogironlarning huquqlarini himoya qilgan va tinchlikparvarlikni targib qilgan. Shuning uchun bu royxatdan joy olgan.

10-may kuni mamlakat boylab bolib otgan ushbu tadbirlar muvaffaqiyatli otdi va matbuotda keng yoritildi. Ishtirokchilarning chiqishlari, qoshiqlari va tantanali nutqlari koplab nemis radio tinglovchilariga jonli tarzda yetkazildi. Tabiiyki, kitoblari yoqib yuborilgan mualliflar orasida Frans Verfel, Maks Brod va Stefan Sveyg kabi yahudiy yozuvchilari ham bor edi.

Xotira

Hozirda har yili Germaniyada Yoqilgan kitoblarni xotirlash kuni kabi tadbirlar otkaziladi.Ushu tadbirlarda bugungi nemis talabalari osha mashhur mualliflarning kitoblarini birgalikda oqiydi va bir-biriga hadya qiladi.

1995-yilda Berlinning Bebelplats maydonida yahudiy skulptori Mixa Ulman tomonidan oziga xos monument yaratilgan, maydonga ora qazilib, kichkina xona qilingan, maydondan otar ekansiz, bu xonani yerdagi oynali tuynuk orqali korishingiz mumkin. Xonaning ichida esa taxminan, 20 ming dona kitob sigadigan peshtaxtalar qilingan, ammo bu peshtaxtalarning boshligiga kozingiz tushadi...

Xulosa

Yuqorida siz oqigan voqeaning eng qiziq tomoni shunda ediki, natsistlar yoqib yuborgan kitoblarning ichida on toqqizinchi asrning mashhur nemis shoiri Genrix Geynening 1820-yilda yozgan sheriy toplamlari ham bor edi. Unda shoir Qayerda kitoblar yoqilsa, keyinchalik u yerda odamlar ham yoqiladi, degan sozlarni aytgan. Darhaqiqat, hokimiyat tepasiga kelib, kitoblarni yoqishdan ish boshlagan natsistlar oradan hech qancha vaqt otmasdan butun dunyoga Ikkinchi jahon urushi deb nomlangan olovni yoyishdi va unda millionlab insonlarning kuli kokka sovurildi...

Nurbek Alimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (10-05-2020, 21:41)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 34) ( 0) ( 32) ( 2)
:
-
:
20 ... -