» » Agar iqlim isishiga qarshi kurashda global ozgarishlar bolmasa, kelgusi 50 yilda milliardlab odamlar iqlim migrantlariga aylanishi mumkin

Agar iqlim isishiga qarshi kurashda global ozgarishlar bolmasa, kelgusi 50 yilda milliardlab odamlar iqlim migrantlariga aylanishi mumkin


Yer yuzidagi ortacha yillik haroratning Selsiy boyicha bir darajaga kotarilishi sababli kamida bir milliard odam qishloq xojaligi, chorvachilik va ochiq havoda ishlash uchun eng maqul bolgan iqlim sharoitiga moslashishga yoki boshqa joyga kochib otishga majbur boladi. Olimlar bunday xulosalarga songgi olti ming yilni oz ichiga olgan tahlillar asosida keldi. Mazkur tadqiqot haqida hikoya qiluvchi ilmiy maqola Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalida chop etildi. Bu haqda Meduza xabar berdi.

Yer iqlimi butun tarix davomida ozgargan. Songgi 650 ming yil ichida sayyora olti marta muzlik va isish davrlarini boshdan kechirgan. Bu sekin, ammo keng miqyosli iqlim ozgarishlari koplab murakkab jarayonlarga bogliq. Biroq asosiysi Milankovich davrlari deb ataladigan Yer orbitasining tebranishlari. Tebranishlar natijasida sayyoraning turli mintaqalariga tushadigan quyosh nuri miqdori ozgaradi.

Ammo zamonaviy iqlim davri avvalgilaridan farq qiladi. Iqlim isishining hozirgi tendensiyasi alohida ahamiyatga ega, chunki harorat juda tez kotarilmoqda 1975-yildan boshlab, har on yilda Selsiy boyicha taxminan 0,15-0,20 darajagacha. 1880-yildan buyon Yerning ortacha harorati Selsiy boyicha bir darajaga kotarildi. Bu juda kop: hozirdanoq dunyo okeani sathining kotarilishi, Yerning muz qatlamlari maydonining kamayishi va boshqa ekstremal ob-havo hodisalari kuzatilmoqda.

Hozirgi iqlim ozgarishi sabablari juda yaxshi malum, ammo uning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari, masalan, kelajakda majburiy migratsiya kolami haqida hozircha gapirib bolmaydi. Kopgina mustaqil hisob-kitoblar mavjud, ammo iqlim isishi sababli yashash joyidan kochib ketishga majbur boladigan odamlarning sonini hisoblash uchun hali ham umumiy qabul qilingan yagona usul yoq.

Masalan, Ichki migratsiyani organish xalqaro markazining malumotlariga kora, 2018-yilda 17,2 million kishi hayotiga salbiy tasir korsatgan ofatlar sababli uylarini tashlab ketishga majbur bolgan. Jahon bankining taxminlariga kora, agar hukumatlar vaziyatni ozgartirish uchun jiddiy choralar kormasa, 2050-yilga borib dunyoning uchta mintaqasidagi ichki iqlim muhojirlari soni 143 millionga yetadi. Ozgarishlar iqtisodiyotga tasir qiladi: McKinsey Global instituti tomonidan otkazilgan tadqiqot shuni korsatadiki, sayyoraning ortacha yillik harorati kotarilishi xodimlarning ishchanligiga, infratuzilma, oziq-ovqat va tabiiy resurslarga tasir qiladi.

Yangi tadqiqotda Martin Sheffer boshchiligidagi xalqaro antropologlar guruhi kelajakdagi migratsiya kolamini hisoblashda yangi yondashuvni taklif qildi. Hisoblash odamning ekologik joyini qidirish va uning iqlim ozgarishi natijasida qanday ozgarishini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi.

Iqlim isishi odamning ekologik joyini ozgartiradi va ommaviy migratsiyani yuzaga keltiradi

Biologlar hayvonlar va osimliklarning ekologik joyi haqida gapirganda, odatda u yoki bu tur yashaydigan zarur atrof-muhit omillarining yigindisi nazarda tutiladi. Shu jumladan, albatta, iqlim ham hisobga olinadi. Ijtimoiy va texnologik imkoniyatlari tufayli odamlar ozlarining ekologik joylari chegaralarini sezilarli darajada kengaytirgan va atrof-muhit sharoitlari hayvonlarniki kabi cheklanmagan, ammo odamlar atrof-muhitdan butunlay mustaqil bolib qoldi, deb aytib bolmaydi. Shuning uchun yangi tadqiqot mualliflari odamlar uchun eng qulay va samarali yashash joylari qayerda joylashganligini va iqlim ozgarishi ularga qanday tasir korsatishini aniqlashga qaror qildi.

Tadqiqotda niderlandiyalik ekologlar tomonidan tuzilgan tarixiy malumotlar bazasiga tayanilgan. Malumotlar bazasida 12 ming yil davomidagi butun sayyoradagi aholi va qishloq xojaligi togrisida malumotlar mavjud. Unda ekiladigan ekinlar, chorva mollari taqsimoti, yalpi ichki mahsulot, otgan va joriy ortacha yillik harorat korsatkichlari, yogingarchilik va shunga oxshash boshqa statistik malumotlar mavjud. Aynan ushbu malumotlar asosida olimlar odamlar uchun tarixan maqbul yashash joyi deb hisoblanadigan zonalarni aniqladi.

Malum bolishicha, songgi olti ming yildan buyon kopchilik odamlar ortacha yillik harorat Selsiy boyicha 11-15 darajani tashkil etadigan bitta tor iqlim zonasida yashamoqda. Hozirgi qishloq xojaligi ekinlari va chorvachilik, asosan, xuddi osha sharoitlar bilan cheklangan. Insoniyat uchun yana bir qulay harorat 20-25 darajagacha bolib, Hindiston mussonlari tasiri ostida bolgan Janubiy Osiyo hududiga togri keladi. Bu iqlim mintaqasiga aholi zichligi boyicha ikkinchi eng yuqori korsatkich togri kelgan. Albatta, bazi odamlar sovuqroq va issiqroq hududlarda istiqomat qiladi shu paytgacha insoniyat shimoldan janubiy qutbga qadar bolgan oraliqda joylashgan. Biroq yuqoridagi ikkita mintaqadan tashqari boshqa barcha mintaqalarda aholi sezilarli darajada ozroq va u mintaqalarda yashash sharoitlari biroz ogirroq.

Shundan song tadqiqotchilar Yer aholisi osishining hozirgi sur'ati va haroratning hozirgi tendensiyalari saqlanib qolishi sharoitida sayyora aholisining tarqalishi keyingi 50 yil ichida qanday ozgarishini korsatadigan modelni yaratdi. Ularning hisob-kitoblariga asos sifatida xalqaro iqlim siyosatidagi sezilarli ozgarishlarni kozda tutmaydigan ssenariy olingan. Bugungi kunda bazi ekspertlar ushbu ssenariyni pessimistik, deb hisoblaydi, chunki bu ssenariy issiqxona gazlari chiqarishni kamaytirish boyicha olib borilayotgan say-harakatlarni hisobga olmaydi. Ammo agar vaziyat baribir keskin ozgarmaydi, deb qabul qilinsa, unda insoniyatning iqlimiy joyi songgi 6 ming yildagiga nisbatan sezilarli darajada ozgarishi mumkin.

Tadqiqot mualliflarining hisob-kitoblariga kora, kelgusi 50 yil ichida ortacha bir yillik harorat Selsiy boyicha 29 darajadan yuqori bolgan hududlarda 3,5 milliardgacha odam yashaydi. Bugungi kunda bunday iqlim Yer yuzasining atigi 0,8 foizida, asosan, Sahroyi Kabir mintaqasida kuzatilmoqda, ammo 2070-yilga borib u 19 foiz hududga tarqalishi mumkin. Olimlarning fikriga kora, sayyoraning bazi qismlarida sharoit yomonlashishi, boshqa qismlarida esa yaxshilanishi odamlarni kochishga undaydi. Agar sayyora aholisi harorat boyicha otgan ming yillikda bolgani kabi taqsimlangan holda qolsa, odamlarning taxminan 30 foizi (bu eng yuqori korsatkich) boshqa hududlarga kochib otishga majbur boladi.

Shu bilan birga, olimlar guruhi ularning prognozida koplab noaniqliklar mavjudligini takidlagan. Bular, asosan, issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish boyicha qarorlarning oqibatlari, shuningdek, insoniyatning issiq iqlimga moslashish qobiliyati bilan bogliq. Qishloq xojaligi va chorvachilik uchun qulay sharoitlardan tashqarida joylashgan hududlarda iqtisodiyot qanday rivojlanadi, degan savol ham ochiq qolmoqda. Shu sababli olimlarning takidlashicha, ularning ishlarini migratsiya boyicha bashorat sifatida qabul qilish mumkin emas, aksincha bu bolishi mumkin bolgan ozgarishlar haqida ogohlantirishdir.



Manba: Daryo.uz
: admin (14-05-2020, 08:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 39) ( 0) ( 38) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -