» » Ortiq yashay olmasligimni his qilyapman. 15-may 26 yoshida qatagon qilingan shoir Botu tugilgan kun

Ortiq yashay olmasligimni his qilyapman. 15-may 26 yoshida qatagon qilingan shoir Botu tugilgan kun


XX asr ozbek adabiyoti tarixida ziddiyatli adiblar bisyor. Ana shunday shaxslardan biri shoir Botu Maqsud Hodiyevdir. Daryo kolumnisti Jahongir Ostonov shoirning hayot yoli va qatagon yillari haqida hikoya qiladi.

Botu 1904-yilning 15-may (bazi manbalarda 16-may) kuni Toshkent shahrining Shayxontohur dahasidagi Qatorterak mahallasida dunyoga kelgan. Otasining ismi Maqsud aka, onasi Toxta aya. Dastlabki xat-savodini olti yoshida eski usuldagi maktabda, keyin esa rus-tuzem maktabida oqidi. 19141917-yillarda oqituvchilar tayyorlaydigan kurslarda, 19211927-yillarda Moskva davlat univesitetida iqtisodchi yonalishi boyicha tahsil oldi. Moskvada oqib yurganida ayoli Valentina Petrovna Vasilyeva bilan tanishib turmush quradi. Turmushidan bir ogil va bir qiz dunyoga keladi. Oglining ismi Erkli, qizining ismi esa Naima. Ikkala farzandi ham kelajakda tibbiyot sohasining yetuk mutaxassislari bolib yetishadi.

Botu ijodiy faoliyatini 1920-yillarda boshladi. 1921-yilda Fargona gazetasida muharrirlik qildi. Bu haqida akademik Naim Karimov quyidagicha yozadi: Shu murakkab davrda Botu singari ilgor yoshlarni oz tasir doirasiga tortmoqchi va kelajakda ulardan siyosiy maqsadlarda foydalanmoqchi bolgan boshqa kuchlar ham yoq emas edi. Shunday kuchlar tufayli u 1921-yilda Fargona gazetasiga muharrir etib tayinlandi. 1922-yilda esa Moskvaga Prokovskiy nomidagi institut qoshidagi ishchilar fakultetitga oqishga yuborildi. Botu oqishni tugatgach 19231927-yillar davomida 1-Moskva davlat universitetining ijtimoiy fakulteti iqtisod yonalishida tahsil oldi (Botu, Tanlangan asarlar, 56-bet, Sharq, Toshkent, 2004).

Botuning ijodiy faoliyatiga Moskvadagi yillar katta tasir korsatdi. U yerda Botu zamonasining yetuk adiblari Fitrat va Cholponlar bilan muntazam aloqa qilib bordi. Hatto Cholpon uning ogliga ism qoyib berdi. Fitrat uni adabiyot bilan shugullanishga undagani haqida ozining tergov materiallarida qayd etib otgan.

1925-yilda uning ilk sheriy toplami Umid uchqunlari nomi ostida Toshkentda nashr etildi. Keyingi toplami esa 1929-yilda Tolqin uchqunlari nomi bilan nashrdan chiqdi. Sherlarida millatni rivojlanishga, ilm olishga, marifatga chaqiriq yetakchilik qilgan. Ozbekiston milliy ensiklopediyasida uning ijodi jadidlarning yetuklaridan Munavvarqorining ijodidan ilhom olganligi qayd etilgan. 20-yillar oxirida Kommunistik partiyaning Alanga jurnalida bosh muharrirlik qila boshlaydi. Botu Ozbekistonda arab alifbosidan lotin alifbosiga otish tarafdorlaridan biri bolgan. Botu Turkiston va Ozbekistonda siyosiy jarayonlarda ham faol ishtirok etgan va uning shoirligi xalq orasida mashhurlik olib kelgan edi. Shuning uchun ham uning ishchilar fakultetini tugatib, Toshkentga qaytishi matbuotda katta shov-shuv bolgan.

Turkiston gazetasining 1923-yilgi 21-iyul sonida Ortoq Botu Turkistonga qaytdi sarlavhali maqolasida quyidagilar keltiriladi: Yosh shoirimiz ortoq Botu bu yil Moskovdagi birinchi hukumat dorilfununi ishchilar fakultetini bitirdi. Bu fakultet Rusiya orta maktablarining birinchisi sanaladur Qizil Rusiyadagi ishchi-dehqonlarining orta maktabini bitirgan ozbek yoshlaridan ortoq Botu birinchiginadir. Ortoq Botu birinchi hukumat dorilfununining iqtisod fakultetiga oqishga kirdiki, kelgusida iqtisodchilarimizdan biri bolgusidir.

Keyinchalik iqtisod bolimini tugatib kelganidan keyin esa u haqida Yer yuzi gazetasi ham 1927-yil 18-sonida maqola chop etadi: Botu Hodiyev Moskovda davlat dorilfununining iqtisod fakultasini yaqinda bitirib, Ozbekistonga keldi. Bu yil Ozbekistonda ishlab, diplom ishini bajaradi. Ortoq Botu hozir Samarqandda Markaziy firqa qomitasining ixtiyoridadir. Botu ozbeklar orasida iqtisod fakultasining tongich bolasidir (Botu, Tanlangan asarlar, 1011-bet, Sharq, Toshkent, 2004).

Botu qaytganidan keyin siyosiy faoliyatga kirishdi. 1927-yilda Ozbekiston kompartiyasining markaziy qomitasida instruktor, Samarqanddagi markaziy partiya maktabida voiz va rahbar vazifasini bajardi. Keyin markazqomning matbuot bolimiga mudir boldi. Siyosiy faoliyatda kompartiyaning bir qator komissiyalari tarkibida, jumladan, gayridiniy komissiya va ayollar ozodlik komissiyalari tarkibida faoliyat olib bordi.

Uning siyosiy faoliyati haqida akademik Naim Karimov quyidagicha fikr bildiradi: Shu yillarda respublika rahbarlarining umid kozi Botuga qaratilgan edi. Ular Botuni partiyaviy ishlarda pishitib, song respublika miqyosidagi yuqori martabalarga kotarish niyatida edilar. Uning 1929-yil 28-avgustda Xalq maorif kommissari orinbosari etib tayinlanishi ham shu maqsaddagi dastlabki qadamlardan edi (Botu, Tanlangan asarlar, 11-bet, Sharq, Toshkent, 2004). Shuningdek, 1930-yilda Ozbekiston kompartiyasi markaziy qomitasining tashviqot-targibot bolimi boshligi lavozimida ham faoliyat yuritdi.

1930-yil 23-iyulda Botu ozi sadoqat bilan xizmat qilgan va katta ishonch bildirgan tuzum uni tuhmat bilan qamoqqa oldi (Mahmudova, Naima. Jizn po plechu. Tashkent, 2008). Unga Xalq maorif komissarligida aksilinqilobchi va millatchilar guruhing rahbari degan jiddiy ayb qoyildi. Yoz oyida qamoqqa olingani uchun Moskvaga olib ketilganida yupqa kiyimlarda bolgani Botuning ozi shundoq ham dardmand badaniga Rossiya sovugi jiddiy xavf soladi. Qamoqda yotganida bir necha bor OGPU bolimi rahbariga aybsiz ekani haqida yordam va muruvvat sorab xat yozadi. Shu xatlardan bir qanchasini quyida korishingiz mumkin.

Butirka qamoqxonasida yotgan kezlarida yolgizlikda turli xayollarni boshidan otkazadi. Ustozlari va maslakdoshlarining xatti-harakatlarini qayta-qayta tahlil qilib, ularda millatchilik va aksilinqilobchilik unsurlarini topadi. Hatto ozining Sovet davlati oldidagi gunohlarini tan oluvchi, Ozbekistondagi millatchilik va aksilinqilobchilik ruhidagi harakatlarni qoralovchi asarlar yoza boshlaydi. U tergovchi nomiga yozgan bir xatida hatto bunday sozlarni aytadi:

Tergov hujjatlaridan xulosa qiladigan bolsak, Botuning Xalq maorif komissarligida in qurgan millatchilar va aksilinqilobchilar haqida malumot berishi evaziga unga ozodlik qilgan bolishlari mumkinligi anglashiladi. Ozod bolish umidi bilan shunday ruhdagi asarlar yozganini ham taxmin qilish mumkin.

Yozuvchi Nabijon Boqiy ozining Abdulla Qodiriy hayotiga bagishlangan Qatlnoma hujjatli qissasida Botu haqida quyidagilarni keltiradi:

Yolgonchi siyosatning, Munofiq Goyaning ishvalariga uchib, aldanib qolgan ozbek ziyolilarining tipik sharoitdagi tipik vakili Mahmud Hodiyev Botudir. U istedodli shoir va millatparvar fuqaro edi. Biroq umrining oxirigacha alohida olingan mamlakatda galabaga erishgan inqilobning asl mohiyatini anglay olmadi tumtaroqli, jimjimador alvon shiorlar aql-hushini ogirladi; inqilob tufayli buzilgon olkaning holiga yiglagan Cholpon kabi maslakdoshlariga sinfiy vaziyatda turib zarbalar berdi va tuzalgon olkaga bagishlab qasidalar bitdi, qasidagoylik ananasini Gayratiy kabi yosh shoirlarga meros qilib qoldirdi.

Togri, 20-yillar dolgali, bolgali edi, uncha-muncha siyosatdon ham, shoir-yozuvchi ham osonlikcha kalavaning uchini topa olmasdi. Ammo inqilob shamoli qayoqqa qarab esa boshlaganini bilish uchun usta siyosatdon, mingta chigiriqdan otgan qalamkash bolish shart emas, buning uchun xalq dodiga quloq solish, yurt ahvoliga koz qirini tashlash kifoyadir. Kifoya edi... Biroq jahon inqilobi arafasida osmoni falakka tinimsiz otilayotgan mushaklar tovushi quloqlarni bitirib, yogdusi kozlarni qamashtirib qoygan edi... Afsuski, ikkinchi tolqin paytidayoq Botu ham Tegirmonga tushib ketadi.

Qatlnoma, Nabijon Boqiy, Toshkent, Gafur Gulom nomidagi nashriyot-matbaa birlashmasi, 1992

Dastlab olim jazosiga hukm qilindi, keyinchalik 1933-yil 31-mart kuni unga qoyilgan jazo 10 yillik ozodlikdan mahrum etish jazosi bilan almashtiriladi. Bir qator boshqa mahbuslar bilan birga Solovets orollariga surgun qilindi. U yerda Sovet Ittifoqining kelajakdagi qatagon qurbonlari uchun birinchi konslageri ishga tushadi. Shimoliy Muz okeanida joylashgan mazkur oroldagi konslagerda dastlabki yillardayoq kopchilik mahbuslar qirilib ketadi.

Botu qamoqda ekan, uning oilasi ham tashvishlar girdobida qoldi. Jumladan, maktabda oqiydigan ogli Erkli xalq dushmanining bolasi sifatida oqituvchisi tomonidan izza qilinadi va maktabdan haydaladi. Bu haqda Vladimir Fetisov Botu bolalari ocherkida quyidagi voqeani hikoya qiladi:

1937-yilning kuzida ozbek tili oqituvchisi Munavvar Ahmadjonovna sinf xonasiga kirib shunday deydi: Bolalar, hukumatimizda xaql dushmanlari bor ekan: Akmal Ikromov, Fayzulla Xojayev, Dmitriy Manjara. Mana, sinfimizda Erik (Erkli) bor. U yaxshi bola, alochi bola, aqlli bola, ammo uning otasi ham xalq dushmani. Ular yurtimizga boylar, kapitalistlar, burjuaziya va bosmachilarning qaytishini istashyapti. Erkli bu sozlarni tinglab chidab turolmaydi va partadan bir taxta qoparib olib, oqituvchining yuziga zarba beradi.

Keyinchalik Erkli ham xalq dushmanining ogli sifatida, ayoli Valentina ham turli muddatlarda qamoqqa tashlanadi. 1946-yilda Erkli, 1950-yilda Valentina qamoqdan chiqadi va ular Xivada yashay boshlaydi. 1958-yilda Valentina tola oqlanadi.

Solovets orollarida olti yillik azob-uqubatdan keyin, 1937-yilda Botu Moskvaga, Stalin nomiga xat yozadi. Yozuvchi Nabijon Boqiy tergov materiallari asosida yozilgan Qatlnoma qissasida uning mazkur xatini ham keltirib otadi. Mana osha xat:

Men Ozbekistondagi millatchilik tashkilotining rahbari kim ekanini bilaman, agar Tutqungohdan chiqarilib, kamina Toshkentga olib borilsa, jamiki xalq dushmanlarini fosh etib tashlardim, faqat oldindan qolimga ularning royxati berilsa bas, shunday qilib qummunistik vijdonim oldida ozimni oqlashni istayman!

Afsuski, Sovet mamuriyati Botudan xorak sifatida foydalandi. Uning ozodlik uchun qilgan barcha urinishlari behuda ketdi. 1937-yili yangi ochilgan ish bilan maxfiy ravishda Toshkentga olib kelindi va yana Moskvaga olib borilib tergovga tortildi, 1938-yil 9-may kuni otib tashlandi. Ozbek adabiyotining umidli shoirlaridan biri shu tariqa tarix sahnasidan ochirib tashlandi.

Tarixda otgan har qanday shaxs haqida xolis baho berishda tarixiy hujjatlar va zamondoshlar xotiralarini sinchiklab organish maqsadga muvofiq boladi. Botu shaxsiyatiga baho berishda ham uning zamondoshlaridan bazilarining u haqida aytgan fikrlariga nazar tashlaylik. Bunda Sharq nashriyotida chop etilgan Botu. Tanlangan asarlar kitobiga murojaat qilamiz.

Qatagon tuzini totgan, umrining chorak asrini qamoqxonalarda otkazgan Laziz Azizzoda shoir haqida shunday hikoya qiladi:

Botuning ruhida zarif bir tuygu, nozik his, odamiylik bor edi. Xalqqa xizmat qilish goyasi uning miyasidan keng orin olgandi. U rohatni, zavqni mehnatkashlarga xizmat qilishdan olgan U yoshlik chogidanoq, jamoat ishlariga joshqin muhabbat bilan kirishdi va tezda jamoat arboblari orasida oziga munosib orin topdi. Men Botuning siymosida doimo bir insoniy sevgi va fidoyilikni sezardim.

30-yillarda Yoqsul taxallusi bilan ijod qilgan shoir Bahrom Ibrohimov Botu haqida quyidagi qiziq voqeani sozlab beradi:

Ular maktab va bolalar uylarini tekshirish uchun Samarqanddan Toshkentga kelganlarida Botu bir bola bilan tanishib qolgan. Bolalar uyida tarbiyalanayotgan bu bolaning ilk sherlarini eshitib, ularni ozi muharrirlik qilgan Alanga gazetasida chop ettiradi. Keyinchalik ozbek shoirlari orasida munosib orin egallagan bu bolaning ismi Hasan Polatdir.

Tarix fanlari nomzodi Ochil Qodirov esa Botu haqida shunday fikrlarni aytadi:

Shoir Botu bilan 1926-yil may oyida Moskvada tanishganman. U juda sergayrat, qarashlari manodor, teran fikrli inson edi. U rus tilida ham juda yaxshi sherlar yozardi. Sira esimdan chiqmaydi, bir sheri qamoqda yotgan mahbuslar orasida qolma-qol bolib ketdi. Oz muddat qamalgan bolsam-da, uning sherini yodlab olgan edim. Botu Xalq maorif komissarligida oz muddat ishlagan bolishiga qaramay, viloyatning ozida ondan ortiq shahar va qishloq maktablarining ochilishida tashabbuskor boldi. Botu ota puxta oylagani va keng fikrlagani uchun ham tengqurlari orasida katta hurmat va etiborga ega edi. Botu yosh bolsa ham, Fitrat, Cholpon, Elbek kabi uluglar bilan tenglasha oladigan kuchga ega shoir edi.

Yuqoridagilardan korinib turibdiki, Botu zamondoshlari orasida ham kattagina hurmatga sazovor bolgan. Maqolamizga esa uning ijodi haqida tasavvur paydo bolishi uchun uning qalamiga mansub quyidagi satrlar bilan yakun yasaymiz:

Qish kuni otib, yoz kuni keldi,

Yer yuzin olgan qorlar tugaldi.

Har kim egnidan paxtalik tushgan,

Yupqa kiyimlar, boqing, kiyilgan.

Chechak ochildi boglarda bu kun,

Bulbul chiqarar yoqimli bir un.

Butun ogochlar chiqardi yaproq,

Ulug Tangrining qudratiga boq.

Qushlar sayrashuv ogochga qonib,

Har kimni korsang, yurar shodlanib.

Gir-gir shamollar yuzga urarlar,

Kongilga qanday shodlik berarlar.

Qish otdi emdi, ey turonliklar,

Bitsin yalqovlik, turkistonliklar!

1919-yil, 24-iyun

Muallif fikri tahririyat nuqtayi nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (15-05-2020, 21:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 27) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -