» » Xoinlikda ayblangan millat. 18-may Qrim tatarlari deportatsiyasi kuni

Xoinlikda ayblangan millat. 18-may Qrim tatarlari deportatsiyasi kuni


Tarixdanmalumki, bazi xalqlargeosiyosiy sabablar tufayli bir tuzum, hukumat tomonidan majburan yashab turgan joyidan surgun qilib kelindi. Ana shunday geosiyosiy maqsad asosida majburan surgun qilingan xalqlardan biri Qrim tatarlaridir. 18-may kuni Stalin buyrugi bilan Qrim tatarlarining oz yashab turgan joylaridan deportatsiya qilinganiga 76 yil toldi. Daryo sana haqida hikoya qiladi.

1944-yil may oyida Ikkinchi jahon urushi qizgin pallaga kirgan payt Stalin Qrim yarimorolida yashayotgan Qrim tatarlarini goyo fashistlar bilan hamkorlik qilgani uchun Markaziy Osiyoning Ozbekiston, Qozogiston va Tojikistonning Ozbekistonga yaqin hududlariga kochirish haqida qaror qabul qiladi. Asosiy qism Ozbekistonga jonatilgan bolsa-da, yana kichik guruhlar Mari ASSR va sovet Rossiyasining boshqa hududlariga deportatsiya qilib yuboriladi. Deportatsiya jarayoni 1944-yilning 1820-may kunlari bolib otadi. (Bugay N. Deportatsiya narodov / Voyna i obshchestvo. 19411945. Kn. II. M.: Nauka, 2004).

Operatsiya 18-may kuni erta tongda boshlanib, 20-may kuni 16:00 da nihoyasiga yetdi. Operatsiyani amalga oshirishga 32 mingta NKVD xodimi jalb etildi. Odamlarning tayyorgarlik korishlariga bir necha daqiqagina ruxsat berildi. Odamlarga shaxsiy buyumlar, kiyim-kechak, rozgor buyumlari va oziq-ovqatdan iborat 500 kilogrammcha yuk olishga ruxsat berilgan bolsa-da, ammo amalda juda kam narsalar olingan. Odamlar uylaridan yuk mashinalarida vokzalga olib borilib, u yerdan hayvonlarni tashishga moljallangan vagonlarda Ozbekistonga jonatilgan. Qarshilik qilganlar yoki ketishga imkoni yoqlar otib tashlangan (Deportatsiya krimskiy tatar 18-maya 1944-goda. Kak eto bilo (vospominaniya deportirovannix). Sostavitel: Refat Kurtiyev. Simferopol, Odjak, 2004).

Deportatsiya qilinganlarni tashib ketish uchun 70 ta eshelon ajratildi. 19-may kuni Qrimda deyarli birorta Qrim-tatar qolmadi. NKVD malumotlariga kora, jami 193 865 qrim-tatarlar deportatsiya qilingan. Ulardan 151136 nafari Ozbekistonga, 8 597 nafari Mari ASSRga, 4 286 nafari Qozogistonga deportatsiya qilingan bolsa, qolgan qismi Molotov (10 555), Kemerovo (6 743), Gorkiy (5 095), Sverdlov (3 594), Ivanov (2 800), Yaroslavl (1 059) oblastlariga majburiy ishlarda ishlatish uchun olib ketilgan (Rossiya davlat arxivi, f.9479, op.1, d.187, l.1.).

Yolda sakkiz mingdan ortiq kishi vafot etgani manbalarda qayd etilgan. Ochlik, suvsizlik va kasallik olimlarning asosiy sabablari bolgan bolsa-da, rasmiylar olim sababini qarilikdan deb hisoblaydi. Beriyaga berilgan rasmiy xabarda vafot etganlar 191 kishi ekani korsatilgan (Telegramma 1476, 8-iyunya 1944, 13 chasov 00 min L. Berii iz Tashkenta ot Babadjanova. GARF, f.9479, op.1s, d.179, l.241). Yoldagi sharoitlar haqida voqea guvohlarining sozlariga quloq tutsak:

Har kuni tongda salom orniga haqorat va bitta savol: oliklar bormi? Odamlar oliklarga yopishib oladi, yiglaydi, bermaydi. Askarlar kattalarning jasadlarini eshikdan, bolalarnikini derazadan uloqtirishadi

Tibbiy yordam yoq edi. Oliklarni bekatlarda qoldirishardi, dafn etishga qoyishmasdi.

Tibbiy yordam haqida gap ham bolishi mumkin emasdi. Odamlar suvni hovuzlardan ichishar va zaxira uchun olishardi. Suvni qaynatishga imkoniyat yoq edi. Odamlar dizenteriya, ich qotishi, bezgak, qoraqotir, bitlar bilan kasallanishni boshladi. Havo issiq edi, doimiy chanqoq qiynardi. Marhumlarni yolda qoldirishdi, ularni hech kim kommadi

(Deportatsiya qrimskiy tatar 18-maya 1944-goda. Kak eto bilo (vospominaniya deportirovannix). Sostavitel: Refat Kurtiyev. Simferopol, Odjak, 2004).

Deportatsiya qilinganlar hududlarda juda ogir sharoitlarda yashashga majburlandi. Mahalliy aholiga esa ularga nisbatan nafrat uygotuvchi tashviqotlar qilindi. Shu sababdan deyarli hech kim ularga yaqinlashmasdi. Deportatsiya qilinganlardan kopchilik Bekoboddagi Farhod GESi qurilishida, Samarqanddagi Qoytosh, Toshkent-Stalinkomir konlarida, Toshkent, Samarqand, Andijon, Shahrisabzdagi kolxozlarda ishlashga jalb etildi. Yashash sharoitiga ega bolmagan baraklarda yashadi. UlarQoytoshda ochiq osmon ostida qolib ketdi.

Surgunlik sabablari

SSSR rasmiylari Qrim tatarlarining ommaviy deportatsiya qilinish sababi sifatida ularning nemislar bilan hamkorlik qilgani va ular safida jang qilganini keltiradi. Haqiqatan ham ular nemislar safida jang qilgan edimi? Tarixchi Jonatan Otto Pol 9 mingdan 20 minggacha Qrim tatarlari antisovet guruhlarda faoliyat yuritganini qayd etgan. Ayrimlar oz qishloqlarini ukrain millatchilaridan muhofaza qilishni istagan bolsa, qolganlari fashistlar tomonidan asirga olingan va asirlikdagi hayotlarining yaxshilanishiga erishish maqsadida nemislar safiga qoshilgan. Qizil armiya saflarida 15 foiz Qrim-tatar erkaklari jang qilgan. Surgun paytida ular armiyadan chaqirilib Sibir va Uralga majburiy mehnatga jalb etilgan.

Ana endi ushbu sabab va bahonalar ortida yotgan maqsadlarga toxtalsak. Buning tarixi uzoqroqdan boshlanadi. Qora dengizda joylashgan bu hudud Oltin Orda tarkibida bolgan. Oltin Orda parchalanib ketgach, yarimorolda Qrim xonligi vujudga keladi. Mamlakat aholisi asosan turkiy tilli musulmon xalq edi. XVIII asrda Usmonli imperiyasi nazoratiga otgan Qrim 1783-yilda Rossiya tomonidan bosib olindi. Qrim tatarlarining hududni tark etishi ana shundan keyin boshlandi. Kopchilik tatarlar Usmonli imperiyasiga kochib ketdi.

18531856-yilgi Qrim urushi navbatdagi ommaviy emigratsiyaga sabab boldi. Shunday qilib oxirgi ikki yuz yillikda tatarlar Qrimda etnik ozchilik vakillari sifatida qoldi. Hudud toliq ruslashtirish siyosati girdobida qoldi. Bu siyosat sovet davrida ham davom etdi. Kochib ketgan va deportatsiya qilingan Qrim-tatarlar orniga rus, ukrain va boshqa slavyan xalqlar joylashtirildi. 1921-yilda Qrim SSSR tarkibida avtonom maqomga ega boldi. Ammo 20-yillardagi kollektivlashtirish siyosati katta ocharchilik keltirib chiqardi.

Shu yillari yuz mingga yaqin qrimlik halok boldi, hosil esa SSSRning boshqa muhimroq hududlariga tashib ketildi (Olson, James Stuart; Pappas, Lee Brigance; Pappas, Nicholas Charles. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group, 1994. P185). Bazi manbalarda keltirilishicha, halok bolgan har tort marhumdan uchtasi Qrim tatarlaridan bolgan. Demak, deportatsiyaning yashirin maqsadlaridan biri bu hududni ruslashtirish.

Deportatsiyaning geosiyosiy sabablaridan biri Turkiya bilan munosabatlar. Ikkinchi jahon urushida Turkiya betaraf qolgan edi va shu bilan birga Germaniya bilan ozaro hujum qilmaslik togrisida bitim ham tuzilgandi. Ammo Sovet hukumati bu betaraflikni dushmanona deb hisobladi. Chunki SSSRning janubi-garbiy chegaralari asosan turkiy tilli va musulmon xalqlardan iborat edi va bu hududlar, jumladan, Qrim ham tarixan Turkiya bilan bogliq edi. Stalin uchun Qrim Turkiya bilan yuz berishi mumkin bolgan ehtimoliy qarama-qarshilikda sotqin va xoinlardan qutulish maqsadida edi. (Bugayev A.M. Pochemu Stalin viselyal narodi? // Izvestiya vuzov. 2009. 3a. S. 8891.)

Yana shuni ham qayd etish kerakki, janubiy va shimoliy Kavkazda istiqomat qiluvchi boshqa xalqlar, chechenlar, ingushlar, qorachoylar va bolqorlar ham aynan mana shunday geopolitik sabablar tufayli urush yillari oz yashab turgan hududlaridan deportatsiya qilingan. Shuningdek, osha paytlarda mazkur hududlarda istiqomat qiluvchi noslavyan millat vakillariga nisbatan yuqori ishonchsizlik ham Sovet mamurlarini majburiy deportatsiyaga undagan sabablardan biridir.

Qrim tatarlarining ommaviy deportatsiyasining yana bir sababi sifatida bazi manbalar u yerning yahudiylar uchun boshatish lozim bolgani bilan izohlaydi. XX asrning 20-yillarida yahudiylar ommaviy ravishda Qrimga kochib kela boshlaydi va osha paytda Qrim Yahudiy avtonomiyasi tuzilishi haqida fikrlar paydo bola boshlaydi.1939-yilgi aholini royxatga olish natijalari shuni korsatadiki, 1926-yilda Qrimdagi yahudiy millatiga mansub fuqarolar 16 593 nafarni tashkil etgan bolsa, 1939-yilga kelib bu korsatgich 65 452 kishiga yetadi. Yahudiy koloniyalari Ukraina janubida va Qrimning shimoliy qismida tashki etiladi.

Qrim tatarlari surguni natijasida dastlabki uch yilda surgun qilinganlarning 20 foizdan 46 foizigacha ochlik, kasallik, qashshoqlikdan qirilib ketdi. Surgunning ilk yilida 16 yoshdan kichik bolgan bolalar vafot etganlarning yarmini tashkil qilgan.

Tatarlar surgunidan keyin Qrimdan greklar, bolgarlar va nemislar 1945-yil iyunida kochirib yuborildi va Qrim avtonomiyasi tugatildi ham RSFSR tarkibidagi viloyatga aylanib qoldi. Asosan Qrim tatarlari istiqomat qiladigan janubiy hududlar boshab qoldi. Hukumat u yerlarga ruslar va ukrainlarni kochirib olib keldi. Sovet hukumati tatarlar obidalarini buzib tashladi, qolyozmalar va kitoblarini yoqdi, masjidlar esa dokon va kinoteatrlarga aylantirildi.

1944-yildan to 1989-yilgacha birorta qrim tatarlarga oz vatanlariga qaytishga ruxsat berilmagan. Ular yashab kelayotgan maxsus lagerlarda sharoit 50-yillar ikkinchi yarmidan boshlab yaxshilangan bolsa-da, ularning vatanga xiyonatlari haqidagi ayblovlar olib tashlanmadi. Otgan asrning 5060-yillarida ular oz vatanlariga qaytish uchun kurashdi, ammo bunga erisha olmadi. Sovet Ittifoqi arboblaridan biri Anastas Mikoyan Qrim tatarlarining oz vatanlariga qaytarilmaganining va Qrim-Tatar avtonom SSRning qayta tiklanmaslik sababini quyidagicha izohlaydi: Qrim-tatar avtonom respublikasi tiklanmaganining asosiy sababi quyidagicha edi: uning hududida boshqa xalqlar istiqomat qilar va tatarlar qaytib kelganidan keyin kop odamlar yana kochirilishi kerak edi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1967-yil 5-sentabrdagi 493-sonli Qrimda yashovchi tatar fuqarolari togrisida gi qarori, 1944-yilda Qrimni fashistlar istilosidan ozod qilgandan song Qrimda yashovchi tatarlarning malum bir qismining nemis bosqinchilari bilan faol hamkorlik qilish faktlari asossiz ravishda barcha Qrim aholisiga qarshi qollanilgani tan olindi. 1989-yil 15-noyabrda SSSR Oliy Kengashi tomonidan Qrim tatarlari va boshqa xalqlarning deportatsiya qilinishi noqonuniy deb topildi va jinoyat deya baholandi.

Qrim tatarlarining ommaviy qaytishi SSSR Ministrlar Sovetining 1990-yil 11-iyuldagi 666-sonli qarori bilan boshlandi.Qaytish boshlangan dastlabki tort yilda jami 250 ming kishi oz yurtiga qaytib keldi.

2014-yil 21-aprelda Qrim Rossiyaga qoshib olingandan song Rossiya Prezidenti Vladimir Putin Qrim tatarlari va Stalin qatagonidan aziyat chekkan boshqa xalqlarni reabilitatsiya qilish togrisida qaror imzoladi. Ammo muammo bu bilan hal bolib qolmadi. Bazi OAVlar va xalqaro tashkilotlarning xabar berishicha, Qrim Rossiya tarkibiga qoshib olinganidan song mahalliy tatarlarga nisbatan Rossiya hukumat doiralarining repressiyalari ortgan.Qrim Majlisi ekstremistik tashkilot deya royxatga olingan va bir qator majlis azolarining uylari tintuv qilingan.

Vasvi Abduraimovning sozlariga kora, Qrim tatarlarini reabilitatsiya qilish Rossiya Federatsiyasining 18.06.1991-yildagi siyosiy qatagon qurbonlari reabilitatsiyasi togrisidagi 1761-1-sonli Rossiya qonunining huquqiy hujjatlariga asoslanishi kerak.Abduraimovning sozlariga kora, Qrim-tatarlar muammosi bilan bogliq deyarli barcha masalalarning yechimi Qrimda tosib qoyilgan.

Bazi mutaxassislar fikricha, qrim-tatar xalqining deportatsiyasi BMT normalariga muvofiq genotsid deb baholanishi mumkin. Shu sababli 2015-yilda Ukraina Oliy Radasi Qrim-tatar xalqining deportatsiyasini genotsid deb tan oldi va 18-mayni qrim-tatar xalqining genotsid qurbonlari xotirasini yod etish kuni etib belgiladi.2019-yil 10-may kuni Latviya, 6-iyun kuni Litva mazkur deportatsiyani genotsid deb tan oldi.

Jahongir Oston tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (18-05-2020, 14:56)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 17) ( 0) ( 16) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -