» » Pandemiyadan keyingi dunyo. Hayotimiz qanday ozgaradi?

Pandemiyadan keyingi dunyo. Hayotimiz qanday ozgaradi?


2020-yil butun dunyoga koronavirus pandemiyasining yoyilishi bilan boshlandi. Virusning global miqyosda tarqalishi har bir davlatni chegaralarni yopish, chet eldan qaytgan yurtdoshlarni karantinga olish va harakatlarni cheklash, ijtimoiy oraliq saqlash kabi keskin choralar korishga undadi. Daryo taniqli olim, Ozbekiston Fanlar akademiyasi Milliy arxeologiya markazi direktori, tarix fanlari nomzodi Farhod Maqsudovning pandemiyadan keyingi dunyoga bagishlangan maqolasini havola etadi.

2020-yil butun dunyoga koronavirus pandemiyasining yoyilishi bilan boshlandi. COVID-19 deb atalgan bu infeksiya2003-yilda epidemiyasi kuzatilgan ORVI (Otkir respirator virusli infeksiya) bilan solishtirilganda, insonlar ortasida ota tez yoyilish xususiyatiga egaligi bilan ajralib turadi. Virusning bu xususiyati dunyo kolamida yaqqol kozga tashlangach, davlatlar oz hududlarida chegaralarni yopish, chet eldan qaytgan yurtdoshlarni karantinga olish va harakatlarni cheklash hamda ijtimoiy oraliq saqlash kabi keskin choralarni korishga kirishdi.

Biroq dunyo boyicha pandemiya tibbiy statistikasining tahliliga kora, bu yuqumli kasallikning qarshisida na siyosiy, na madaniy va na ideologik tosiqlar foyda bermadi. Davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi esa qaytaga bu davlatlardagi aholining pandemiya bilan yuzlashganda ulkan xavf ostida qolishini korsatdi. Biologiya ustun keldi va koronavirus hamma yerga yoyildi.

Shu bilan birga, pandemiyaning alohida davlatlar kolamida kechishida uning asta-sekinlik bilan boshlanishi, birdaniga avjiga chiqishi va chekinishi kabi bosqichlarga ega bolishidek qiziq bir xususiyat ham kuzatilmoqda. Chekinish bosqichiga otgan qatiy choralar korgan sanoqli davlatlarda hayot eski iziga qaytayotgani butun jahon aholisiga umid bagishlab, tushkunlikka tushmay kurashda davom etishiga undamoqda.

Aholining keng qatlami uchun bu kurashdagi qurol esa ijtimoiy oraliq saqlash bolib, aholi orasida jismoniy kontaktlarni cheklashdan iboratligi anglashilmoqda. Bugungi kunda oila bolib oz-ozini yolgizlatish ijtimoiy jihatdan keskin chora bolishiga qaramay, vaqtincha xususiyatga ega ijobiy tadbirdir. Bu tadbirni qollab, oilani asrash va shu orqali inqiroz chogida jamiyatga foyda keltirish bugungi kunda hatto qahramonlik sanalmoqda.

Barchamiz anglab turganimizdek, yaqin orada bir kun kelib kishilik koronavirusning hamlasini yengadi, pandemiya odimlari sekinlashadi va jamiyat yaratiladigan vaksina komagida ijtimoiy oraliq saqlashdan chiqib, odatiy turmush tarziga qaytadi. Biroq osha yaqin kelajakda jamiyat sifatida barcha eski siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy turmush tarzimiz saqlanib qoladimi? Yoki oshanda biz butun borliqqa, hayotga, iqtisodiyot va siyosatga boshqacha qaray boshlaymizmi?

Odatda, bir inson hayotida shokka tushiradigan keskin qayguli hodisalar sodir bolganidan song uning tevarakdagi barcha narsaga ozgacha qarab, turmush tarzini, tushunchalarini, ijtimoiy munosabatlarini soroqqa tutishi kuzatiladi. Inson jamiyatning bir parchasi bolgani, pandemiya esa jamiyat yuzlashayotgan xuddi shunday inqiroz bolgani uchun jamiyatning ham bundan songgi oz turmushiga munosabati ozgaradimi? Jamiyat eski hayotga qaytishni tanlaydimi yoki turmush tarzini ozgartirishni istaydimi? Bu savollarga javob berish uchun karantin davridagi xulosalarimizdan kelib chiqaylik.

Bugun jahondagi barcha davlatlarda koronavirus infeksiyasi bilan kasallangan besh milliondan ortiq kishi aniqlangan bolib, ulardan 325 ming kishida afsuski olim holati qayd etilmoqda. Bularning minimal raqamlar ekanini unutmaslik kerak, chunki infeksiyani yuqtirganlarning soni tekshirilganlar soni bilan cheklanmoqda. Koronavirus qarshisida tahlika ostida qolgan aholi qatlami immuniteti sustlashganlar bolib, bu fakt infeksiyaga qarshi kurashda hukumatlarga yol korsatkich vazifasini bajarmoqda.

Endilikda asosiy masala infeksiyaning davlatlar kesimida yoyilish tezligini sekinlashtirish, iloji boricha tarqalish geografiyasini tor doirada ushlab turish (lokalizatsiya qilish) va shuningdek, tibbiyot sektoriga birdaniga tushadigan yukini ozaytirishdan, pandemiyaning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga tasiri oqibatlarini yumshatishdan iborat bolib qolmoqda. Bu holat jamiyat hayotida rivojlangan tibbiyot tizimining ustuvor ahamiyatga ega ekanini yana bir bor eslatmoqda.

Pandemiya tugasa ham tibbiyotni rivojlantirish masalasi va aholining tibbiyot xodimlariga munosabati eng muhim masalalardan biri bolib qolishi kerak. Ommaviy tus oladigan kasalliklarning oldini olish, virusologiya va epidemiologiya kabi sohalardagi ilmiy tadqiqotlarga, shuningdek, epidemik vaziyatlarda tahlika ostida qoladigan aholi qatlamlariga alohida etibor berish mexanizmlari ishlab chiqilishi, umuman, tibbiyot tizimining davlat tomonidan keng kolamda qollab-quvvatlanishi, balki tubdan isloh qilinishi kabi strategiyalar dunyoning koplab davlatlarida amalga oshirilishi mantiqli korinmoqda.

Infeksiyaning dunyo boylab bunchalik tez va keng yoyilishi esa bugungi kunda chuqurlashib, Yer kurrasining barcha nuqtalariga yetib borgan globallashuv chogida yashayotganimizni yana bir bor korsatmoqda. Bugun erkin ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish yoliga otgan jamiyatlar ortasida turli yonalishlarda jips aloqa tarmogi yuzaga kelgan bolib, jahon bir butun tirik organizmni eslatmoqda. Turli davlatlardagi jamiyatlar bir-biri bilan nafaqat virtual tarmoq orqali, balki yuzma-yuz, jismoniy kontaktlar bilan yaqin munosabatda ekanining guvohi bolmoqdamiz.

Erkin bozor iqtisodiyoti rivojining asosiy omili bolgan ochiqlik strategiyasi tufayli aksariyat davlatlar intensiv globallashuv jarayoniga tortilgan. Bu holat esa pandemiya sharoitida jahon iqtisodiyotini falaj qilib qoyganini kuzatmoqdamiz. Nafaqat yirik biznes, balki erkin bozor iqtisodiyotining drayveri sanalgan kichik va orta biznes ommaviy karantinda dunyo kolamida turgunlik holiga tushgani, bunday sharoitga moslashmagani va koplab subyektlarning kunlik daromadga tayanib kun kechirgani global muammo tusini olmoqda.

Pandemiya sharoitida eng kop muammolar bilan yuzlashgan sektor turizmdir. Shu bilan birga, Jahon turizm tashkilotining tahliliga kora, inqirozdan chiqishda turizmning ahamiyati katta bolishi kutilmoqda. Mehnat migratsiyasiga yaqin otmishda misli korilmagan turgunlik olib kelgan bu chuqur ijtimoiy-iqtisodiy inqiroz holatidan qancha erta chiqilsa, shuncha yutuq bolishi ayrim siyosatchi va iqtisodchilar tomonidan malum qilinmoqda. Bugungi kunda hukumatlarning diqqat-etibori inqiroz oqibatlarini yumshatishga, kichik va orta biznesni, tadbirkorlikni qollab-quvvatlashga qaratilmoqda, kelgusida esa bu kabi inqirozlar qarshisida osonlikcha tushkunlikka tushmaydigan iqtisodiy rivojlanish boyicha maxsus chora-tadbirlar dasturlari ishlab chiqilishi kutiladi.

Koronavirus pandemiyasining chekinish bosqichiga otishi bilan davlatlar toxtab qolgan iqtisodiyot qozgatgichlarini har on qayta ishga tushirish va jamiyat turmushini eski iziga solishga shay turipti. Biroq hanuz virusga qarshi emlash vaksinasining yaratilib, keng kolamda ishlab chiqilmagani uchun infeksiyani yuqtirmaganlarning tahlika ostida hali ham qolayotgani ijtimoiy oraliq saqlashdan chiqishning birdaniga amalga oshirila olmasligini korsatmoqda. Demak, iqtisodiy inqirozdan chiqish ham birmuncha vaqt oladi. Bu holat esa ijtimoiy himoyalanmagan aholi qatlamlari bilan birga davlatlar budjetini ham xavf ostida qoldirishi aniq.

Bugun uyali telefon va internet turmushimizning ajralmas bolagi ekani va endilikda bu aloqa vositalarisiz hayotni tasavvur qilolmasligimizni yana bir bor tushunib yetdik. Kishilik sivilizatsiyasi taraqqiyotining asosiy sababi insonning yuqori darajada sotsial tabiatga egaligidir. Inson ozi yashab turgan jamiyat azolari bilan aloqa qilmay, osha jamiyat azosi bola olmaydi, uning inson bolib shakllanishidagi asosiy omil ijtimoiy aloqa, shuning uchun jismoniy kontakt cheklangan vaziyatda raqamli aloqa infratuzilmasining ahamiyati oshgani kuzatilmoqda. Ijtimoiy oraliq saqlash kunlarida aynan shu infratuzilma orqali yaqinlarimiz, kasbdoshlarimiz, mijozlarimiz va umuman, fikrdoshlarimiz bilan munosabatlarimizni davom ettira olmoqdamiz.

Uyali aloqa va internet bilan oldin ishi bolmaganlar bugungi kunlarda bu sektorning mijoziga aylandi. Bugun Ozbekistondagi eng chekka hududlardagi aholining ham pandemiya bilan bogliq jahon boylab eng songgi statistikasidan, xalqaro siyosiy va madaniy hodisalardan kunlik rejimda xabardor bolganini korib turibmiz. Raqamli aloqa koplab qulayliklarni taklif qilgani uchun undan foydalanganlar osonlikcha voz kecholmaydi. Shuning uchun endilikda jamiyatning raqamlashish yolida yanada chuqurlashishi va bu sektorning yanada rivojlanishi kutiladi. Natijada esa bu holat keng aholi qatlamining jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida faolroq qatnashishiga olib keladi.

Bugungi kunda siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy yangiliklarni oz vaqtida va togri yetkazadigan OAV tizimining orni yuksakligiga yana bir bor guvoh bolmoqdamiz. Koronavirus hamlasi pandemik tus olgani elon qilingan kundan boshlab barcha davlatlarning hukumatlari OAV va aholini chalgituvchi, yolgon xabar tarqatmaslikka chaqirib, bunga qarshi keskin choralar korilishi bilan ogohlantirdi. Buning sababi, tekshirilmagan xabarlarning yoyilishi pandemiyadan-da qorqinchliroq sanalgan ommaviy vahima sotsial fenomenini keltirib chiqarishi ehtimolidir.

Ommaviy vahima aholining xabarlarga noadekvat reaksiyasi tufayli zanjirli tus olib, ayrim guruhlarning irratsional, mantiqsiz harakat qilishiga olib kelishiga guvoh bolmoqdamiz. Buni ayrim davlatlarda karantin elon qilinganda bozor va dokonlardan oziq-ovqat va shaxsiy gigiyena vositalarining ortiqcha miqdorda yoppasiga sotib olinishida, buning orqasidan turli janjallar kelib chiqishida kordik. Natijada noxush holatlar yuzaga kelib, ijtimoiy himoyalanmagan keksa yoshlilar, bolalar va ayollar zarar kordi, soxta xabar tarqatganlarga esa keskin choralar korildi.

Barchamiz bugun global kolamda kechayotgan bir tarixiy voqelikning guvohi bolib turibmiz. Shu bilan birga, bu bir hodisa togrisida turli xabar manbalaridan turlicha talqinlarni koryapmiz: koronavirus unchalik xavflimas, karantin yechim emas, tez otib ketadi, uzoq davom etadi, karantin laboratoriyada suniy yaratilgan, tabiiy rivojlangan.... Kozimiz ongida buncha farqli talqinlar! Qay biriga ishonish kerak, qay birini chetga surib qoyish? Aynan bugun OAV va shaxslar raqamli va jismoniy muhitda tarqatayotgan har bir xabari uchun javobgar bolgani inqiroz kunlarida kozga tashlandi. Inqiroz vaziyatlarida ommaga togri xabar yetkazishda davlatning va ishonchli xabar agentliklarining yetakchi orin egallashi muhim ekani tushunildi.

Ozbekistonda pandemiya statistikasini oz vaqtida tekshirilgan malumotlar bilan aholiga yetkazib berish uchun tezkorlik bilan bir necha rasmiy xabar manbasining tuzilishi ommaviy vahimaning oldini olishda muhim orin egalladi. Shu bilan birga, shaxslarning xabar manbalariga sinchkovlik bilan qarashi va ishonchliligini tekshirishi kabi bir holat yuzaga keldi. Ijtimoiy tarmoqlarda kopayib ketgan shubhali saytlarning tarqatayotgan xabarlariga endi tanqidiy yondashuv sezilmoqda. Rivojlangan davlatlardagi jamiyatlar bu borada konikmaga ega bolsa-da, biz uchun bu ham bir yangilik boldi. Bu holat kelgusida shaxslarning jamiyat hayoti bilan bogliq ishonchli va tezkor xabarlarga talabchanligini oshiradi.

Karantin chogida orta va oliy oquv yurtlarida talim va ishlab chiqarish bilan bogliq bolmagan tashkilotlarda ish yuritish jarayonlarining internet muhitida, onlayn tarzda davom etilganini kormoqdamiz. Yuqumli kassalik tarqalishining oldini olish maqsadida joriy etilgan teletalim va teleish tizimi ozining yuqori darajada xavfsizligini va shu bilan birga, effektivligini korsatmoqda. Pandemiya bolmasidan oldin ham yirik shaharlarimizda kundan kunga ortib borayotgan avtomobillar soni koplab noxush holatlarni keltirib chiqarganini hammamiz bilamiz.

Tigiz soatlarda avtomobil harakati keltirib chiqargan tiqilinchlik yuzasidan vaqtni yoqotish, oilaviy iqtisodiyotga zarba urayotgan kunda qatnashga mablag sarflash, ayrim hollarda oquvchilar ishtirokida transport hodisalarining sodir etilishi, uglerod yoqilgi sarflanishi yuzasidan havoning kirlanishi va buning global iqlim ozgarishiga salbiy hissa qoshishi, shaharlardagi yollarning surunkali kengayishidan yer yuzasining borgan sari faqat asfalt bilan qoplanib borishi va buning tasirida tabiatga katta zarar yetkazilishi ham ijtimoiy-iqtisodiy, ham ekologik muammolardir. Ommaviy karantin bu muammolarning ayrimlarini ish va talimni qisman bolsa-da onlayn tarzga otkazish bilan yechilishi mumkinligini korsatmoqda. Bu yonalishda endigina ilk odimlar otilganiga qaramay, davlatning karantindan unumli foydalana olgani kozga tashlanmoqda.

Bugun onlayn tarzdagi talim va ish yuritish tizimida ayrim nuqsonlar aniqlangan bolsa-da, ularni bartaraf etish kop vaqt olmaydi, chunki bizning bu borada davlat kabi onlayn tizimda boshqarish konikmamiz bor. Onlayn tarzda oquvchilarning oqishga va xodimlarning ishlashga javobgarlik bilan yondashuvini, ularning obyektiv tekshirilishi va baholanishini taminlaydigan mexanizmlar ishlab chiqilsa, bunday tizim oz effektivligini tez orada korsatishi aniq. Tabiiyki, bu tizimda sotsiallashuv maqsadida davriy tarzda, masalan, haftada bir-ikki marta yuzma-yuz uchrashuvlarning amalga oshirilishi kozda tutilishi foydali boladi.

Dunyo kolamida onlayn talim va ish yuritish tizimiga karantin tufayli qolga kiritilgan yangi ijtimoiy kashfiyot sifatida qaralishi Ozbekistonda ham karantindan song bu tizimning davom ettirilishiga olib kelsa kerak. Onlayn tizimning taraqqiy etishi natijasida unga xalq xojaligining boshqa sohalari ham jalb etilib boradi, bular ichida birinchilar qatorida kengayishni boshlagan onlayn savdo-sotiq, bankchilik va tibbiyotdir.

Pandemiya aholining ijtimoiy-psixologik fel-atvoriga ham oz tasirini otkazmay qoymasa kerak. Karantin paytida ilojsizlikdan yolgiz qolgan va ijtimoiy jihatdan himoyalanmaganlar esa yechim topishga urinadi. Aholiga xizmat sektorida faoliyat yuritgan va mijozlari bilan yuzma-yuz kontakt qilgan holda kundalik daromadini qolga kiritadigan kichik tadbirkorlar ham oz xizmatlarini uyga yetkazish rejimiga otkazishga harakat qiladi. Ilmiy tadqiqotchilar ham qisman bolsa-da anjumanlarga masofadan qatnashish rejimiga otishi taxmin qilinishi mumkin.

Bugun barcha davlatlar koronavirusga qarshi nafaqat oz hududida, balki bir-biriga komak bergan holda kurashmoqda. Chunki birorta davlat yolgiz holda uni yenga olmasligini tushundi. Pandemiya global kolamda kechayotgani uchun uni yengish uchun global hamkorlik qilish kerak. Bir kun kelib pandemiyadan qutulamiz. Biroq oshanda uylarimizdan chiqib kelganimizda qanday tushunchalar bilan turmushimizni qayta tiklashimizga kop narsa bogliq. Bir guruh ekspertlar pandemiya jahon tizimini yangi bosqichga chiqarishga turtki berishini umid qilayotgan bolsa, ikkinchisi uzoq yillar davom etadigan chuqur inqirozga botirib ketishi mumkinligini taxmin qilmoqda. Bugun qilgan qarorimiz ertangi kunimizni belgilab beradi. Tanlash esa oz qolimizda.

Muallif fikri tahririyat nuqtayi nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (20-05-2020, 22:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 24) ( 0) ( 23) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -