» » Ikkinchi jahon urushi davridagi eng yirik harbiy va siyosiy voqea. Stalingrad jangiga 78 yil toldi

Ikkinchi jahon urushi davridagi eng yirik harbiy va siyosiy voqea. Stalingrad jangiga 78 yil toldi


Ikkinchi jahon urushi va Ulug Vatan urushining eng katta toqnashuvlaridan biri bolgan Stalingrad jangiga bugun 78 yil toldi. Ushbu jang Vermaxtningilk yirik maglubiyati bilan birgalikda katta harbiy guruhning taslim bolishiga sababchi boldi. Daryo jang tafsilotlari va tarixiy faktlar haqida malumot beradi.

1941-yilning 22-iyun kunida Germaniya va uning ittifoqchilari SSSRga hech qanday urush elon qilmasdan turib hujum qiladi. 1941-yilning yozida bolib otgan janglardan song tang ahvolda qolgan Sovet armiyasi shu yilning dekabr oyida Moskva uchun jangda qarshi hujumga otdi. Moskva mudofaasi qarshiliklariga kuchi qolmagan, qish mavsumidagi janglarga tayyor bolmagan, keng, ammo toliq nazorat qilib bolmaydigan front ortiga ega bolgan nemis qoshinlari shahar yaqinida toxtatildi va Qizil armiyaga qarshi hujum paytida 150-300 km garbga chekindi.

Nemislar rahbari Gitler ham ushbu yurish natijasini oldindan aytib bolmasligini bilar edi. Shu sababli Germaniya shimol va janubda yangi operatsiyalar rejasini korib chiqayotgan edi. Ushbu hujumlardan kozlangan maqsadlar quyidagicha bolgan: SSSRning janubiga kirib borish Kavkazdagi (Grozniy va Boku) neft konlariga egalik qilishni, shuningdek, mamlakatning Yevropadagi qismini Kavkaz va Markaziy Osiyo bilan boglovchi asosiy arteriya Volga daryosi ustidan nazoratni taminlashdi. Tabiiyki, nemislarning janubdagi galabasi Sovet sanoatiga birmuncha tasir otkazishi mumkin edi.

Qizil armiyaning Xarkov katastrofasidan song Gitler Janub harbiy guruhining ikkiga bolinishiga buyurdi: A guruh shimoliy Kavkazga hujumlarni davom ettirishi zarur edi; Fridrix Paulyusning 6-armiyasi va German Gotning 4-tankli armiyasini oz ichiga olgan B guruh esa sharqqa Volga va Stalingrad tomon harakatlanishi belgilandi.

Stalingradni egallash Gitler uchun bir nechta sabablarga kora muhim ahamiyatga ega edi. Asosiy sabablardan biri Stalingrad Volga daryosi boyidagi yirik sanoat zonasi ekani hamda Rossiya markazini SSSRning janubiy mintaqalari, jumladan, Kavkaz va Kavkazorti bilan boglaydigan strategik muhim shahar ekanligi edi.

Shu sababdan Germaniyaning Stalingrad ustidan nazorati SSSR uchun kundalik muhim bolgan suv va quruqlikdagi yollarni tosishga, Kavkaz tomon harakatlanayotgan kuchlarning chap qanotini ishonchli ravishda qurshab olish va qarshi Qizil armiya bolinmalarini yetkazib berishda jiddiy tosiqlar yaratish kabi afzalliklar berar edi.

Vermaxt har bir hujumni ranglar bilan kodlashga organgandi: Fransiya ishgol etilishi Fall Rot (qizil variant), Fall Gelb (sariq variant)Belgiya va Niderlandiya operatsiyasi, Fall Grun (yashil variant) Chexoslavakiya, Vermaxtning SSSR tomon yurishi Fall Blau, yani kok variant nomini oldi.

Kok variant operatsiyasi Janub armiyasining shimoldagi Bryansk fronti qoshinlariga va Voronejning janubidagi janubi-garbiy front qoshinlariga hujum bilan boshlandi.

Ushbu kunning ikkinchi yarmida 147-otryad Morozov fermasi yaqinida tankka qarshi qurol bilan oqqa tutildi. Bundan song jiddiyroq toqnashuv sodir boladi: taxminan, soat 20:00 larda tortta nemis tanki Zolotoy qishlogiga yashirincha yaqinlashib, unga qarata oq uza boshladi. Stalingrad jangining birinchi toqnashuvi 20-30 daqiqa davom etdi.

Bir necha oy davom etgan qonli urushning birinchi jangi 11 kishining yaralanishi bilan tugadi va ikki shikastlangan tank ortga qaytarib olib ketildi.Sovet qoshinlarining korsatgan qarshiliklari fashistlarning 6-armiyasini kuchaytirishga majbur qildi. 22-iyulga qadar u 18 ta bolinma, 250 ming jangovar shaxsiy tarkib, 740 ga yaqin tank, 7 500 ta qurol va minomyotlarga ega boldi.

Yaxshigina kuchga ega bolgan armiya 23-iyul tongida dushmanning shimoliy kuchlariga, 25-iyul kuni esa janubiy qismiga hujum uyushtirdi. Kuchlar va havodagi ustunligidan foydalangan holda, nemislar 62-armiyaning ong qanotidagi himoyani yorib otdi va 24-iyul oxirida Golubinskdagi Don shahriga yetib keldi. Stalingrad qoshinlari qiyin ahvolga tushib qoldi. Armiyaning ikki qanoti ham dushman tomonidan egallab olindi va uning Donga chiqishi Stalingrad uchun haqiqiy xavfni tugdirdi. Iyul oxiriga kelib sovet qoshinlari Dondan butunlay chiqarib yuborildi.

Daryo boyidagi mudofaani bosib otish uchun nemislar 2-qoshiniga qoshimcha ravishda Italiya, Vengriya va Ruminiya ittifoqchilarining qoshinlaridan foydalanishi kerak edi. 6-armiya Stalingraddan bir necha on kilometr uzoqlikda edi. 28-iyul kuni Stalin Qizil armiyaga 227-sonli buyruqni elon qildi, ushbu qaror dushmanga nisbatan qarshilikni kuchaytirish va har qanday holatda ham uni toxtatishni nazarda tutar edi. Jangda qorqoqlik qilganlarni eng qattiq choralar kutar edi. Shuningdek, qoshinlarni manaviy va intizomiy jihatdan kuchaytirish boyicha amaliy choralar belgilandi.

SSSR armiyasining keskin burilishi fashistlar qomondonligini 31-iyul kuni Kavkaz tomon harakatlanayotgan 4-sonli armiyani Stalingrad tomonga yurishga majbur qildi. Stalingradning ham mudofaasini kuchaytirish buyurildi va 51-armiya Stalingrad frontiga qoshildi.

Nemislarning rejasi Stalingradga tezkor hujumga otish edi. Vaziyatni baholash asosida nemis qomondoni oz rejasiga jiddiy ozgarishlar kiritdi. 19-avgustda nemislar Stalingradning umumiy yonalishi boyicha hujumlarni davom ettirdi. 22-avgust kuni 6-nemis armiyasi Donni kesib otib, uning sharqiy sohilida, 45 km kenglikdagi Peskovatka hududida oltita bolinma jamlangan koprikni egallab oldi.

23-avgust kuni dushmanning 14-sonli tank korpusi Stalingradning shimolida, Rinok qishlogi yaqinida joylashgan Volga tomon bostirib kirib, 62-armiyani Stalingrad frontining qolgan kuchlaridan uzdi. Nemis qoshinlari Stalingradga havodan zarba berdi, buning uchun ikki mingga yaqin parvozlar amalga oshirildi. Natijada shahar dahshatli korinishga keldi butun boshli kvartallar vayronaga aylandi, bazilari esa butunlay yoq boldi.

13-sentabrda Germaniya askarlari butun front boylab hujumga otlandi va Stalingradni shunday shturm bilan bosib olishga harakat qildi. Bunday hujumga Sovet qoshinlari turib bera olmadi. Ular shiddatli janglar boshlangan shahardan chekinishga majbur boldi. Avgust va sentabr oylarining oxirida Sovet qoshinlari janubi-garbiy yonalishda dushmanning Volga tomon yurgan 14-tank korpusining shakllanishini tugatish uchun bir qator hujumlarni amalga oshirdi.

Qarama-qarshi hujumlarni amalga oshirishda Sovet qoshinlari nemislarning Kotluban va Rossushka stansiyalarida toxtatishlari va quruqlik koprigini yoq qilishlari kerak edi. Katta yoqotishlar bilan bolsa-da, Sovet qoshinlari bir necha kilometr oldinga yurishga muvaffaq boldi.

23-avgust kuni Stalingradning 100 ming aholisi evakuatsiya qilindi. 1942-yil 23-avgustda 4-Luftvaffe harbiy-havo kuchlari shaharda eng uzoq va halokatli portlatishni amalga oshirdi. Ushbu yurishdan song shahar vayronaga aylanib olov ichida qoldi, 90 mingdan ziyod inson vafot etdi, xuddi dahshatli tush kabi. Vaziyat ogirlashib bordi, nemislar tuman hosil qiluvchi bombalardan song yonuvchi bomba tashladi. Shahardagi kop binolar yogochdan qurilganini hisobga oladigan bolsak, harorat juda ham baland bolib, ayrim joylarda 1000 gradusgacha yetdi.

Shaharning shimoliy qismida, Gumrak stansiyasi hududida Germaniyaning 14-tank korpusi Sovet zenit qoshinlariga qarshi jang qildi. Jang 23-avgust oqshomigacha davom etdi. 1942-yilning 23-avgust kuni kechqurun zavod sexlaridan 1-1,5 km masofada nemis tanklari paydo boldi va u osha zahotiyoq oqqa tutildi.

1-sentabriga kelib, vayron qilingan shahar xarobalari orasida Sovet 62-armiyasi bino va fabrikalarda joylashgan oq otish joylari bilan mudofaa pozitsiyalarini ornatdi. Snayperlar va hujum guruhlari iloji boricha dushmanni ushlab turdi. Nemislar jiddiy yoqotishlarga uchradi. 13 va 26-sentabr kunlari Vermaxt bolinmalari 62-armiyani yoldan olib, shahar markaziga kirib bordi. Volga yaqinidagi koprik yollari uchun kurash, ayniqsa, shaharning shimoliy qismidagi fabrikalarda ikki oydan koproq davom etdi.

Germaniya harbiy doktrinasi qurolli kuchlar tarkibidagi bolinmalarning ozaro aloqalariga va ayniqsa, piyodalar, safarlar, artilleriya va bombardimonchilarining ozaro yaqinligiga asoslangan edi. Bunga javoban sovet askarlari dushmanning pozitsiyasidan onlab metr masofada joylashgan bolishga harakat qildi, bu holda nemis artilleriyasi va aviatsiyasi ozlariga zarba berish xavfisiz harakat qila olmadi. Har bir qarich yer uchun jang kechdi. Sovet snayperlari vayronalardan himoya vositasida foydalanib, koplab nemis askarlarini qirib tashladi.

Stalin uchun ham, Gitler uchun ham Stalingrad jangi shaharning strategik ahamiyatidan tashqari obro-etibor belgilab berishi mumkin bolgan. Sovet qomondonligi Qizil armiya zaxiralarini Moskvadan Volga shahriga kochirdi, deyarli butun mamlakatning harbiy kuchlarini Stalingrad mintaqasiga otkazdi.

14-oktabr tongida Germaniya oltinchi armiyasi Volga yaqinidagi Sovet kopriklariga qarshi hal qiluvchi hujumni boshladi. Ushbu yurishda mingdan ortiq samolyotlar qatnashdi. Biroq Volganing chap qirgogida joylashgan artilleriya Sovet qarshi hujumga tayyorlanishi munosabati bilan oq-dorilar yetishmovchiligini boshdan kechira boshladi. 9-noyabr kuni sovuq tushib, havo harorati 18 darajagacha tushib ketdi. Shu tufayli Volgada muzliklar hosil boldi va tabiiyki, daryo orqali kesib otish juda qiyinlashib ketdi. Shundan song 62-armiya qoshinlari kundalik hayotiy oq-dorilar va oziq-ovqat yetishmovchiligiga duch keldi.

1942-yil 19-noyabrda Uranoperatsiyasi doirasida Qizil armiyaning qarshi hujumi boshlandi. 23-noyabr kuni Kalach viloyatida Vermaxtning 6-armiyasi qamal qilindi. Uran rejasi toliq amalga oshmadi, chunki 6-armiyani ikkiga ajratishning imkoni bolmadi. Ushbu hujumlardan song ham koplab hujumlar va operatsiyalar amalga oshirildi.

SSSRning Stalingrad jangidagi galabasi Ikkinchi jahon urushi davridagi eng yirik harbiy va siyosiy voqea boldi. Dushman qoshinlarining maglubiyati va qolga olinishi bilan yakunlangan ulkan jang Ulug Vatan urushi davrida tub burilish yasadi va Ikkinchi jahon urushining borishiga tasir otkazmay qolmadi. Qizil armiya muvaffaqiyatining muhim tarkibiy qismi qoshinlarni harbiy-iqtisodiy qollab-quvvatlash mahsuli edi.

Mirjalol Qosimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (17-07-2020, 19:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 27) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -