» » Islom Yevropada. Musulmon Ispaniyasiga asos solgan Gvadalet jangi haqida

Islom Yevropada. Musulmon Ispaniyasiga asos solgan Gvadalet jangi haqida


711-yil 19-iyul kuni Gvadalet shahrida Tariq ibn Ziyod boshliq islom qoshini vestgotlar hukmdori Rodrigo qoshini ustidan galaba qozondi va Ispaniyaga islom kirib kelishi boshlandi, shuningdek, Vestgotlar qirolligi barham topdi. Daryo ushbu tarixiy voqea hamda islomning Pireney yarimoroliga kirib kelishi haqida hikoya qiladi.

VII asr. Yaqin Sharq. Osha davrning ikki buyuk imperiyasi, Vizantiya va Eron zaiflashib borayotgan davrlar. Arab yarimorolida, bugungi Saudiya Arabistoni hududida, aniqrogi Makka shahrida dunyoni butunlay ozgartirib yuborgan olamshumul voqea yuz bermoqda edi. Arablarning ozlari esa osha paytda dunyoni ozgartirish imkoni ozlariga berilganidan bexabar edi. Bunga esa faqat paygambarimiz Muhammad alayhissalom boshliq oz sonli musulmonlargina ishongan edi.

Qisqa fursat ichida 628634-yillar davomida arab yarim oroli egallandi va endigi yurishlar Eron va Rumga qaratildi. 634638-yillar oraligida Suriya, 636642-yillar davomida Mesopotamiya (Iroq), 638643-yillar davomida Misr, 644-yilda Tripolitaniya, Kireniak va Liviyaning qolgan hududlari, 642650-yillar davomida Eron hududlari va 680-yilda bugungi Jazoir hududlari egallandi.

Buyuk kochishlar davrida bugungi Ispaniya hududi germanlarning vestgot qabilasi tomonidan egallandi va u yerlarda 418-yilda Vestgotlar qirolligi tashkil etildi. Shimoldagi basklar, asturlar mustaqil, qirgoq hududlari esa Rim imperiyasi mulki bolib qoldi. Rim respublikasi va imperiyasi davrida Rim Hispaniyasi deb atalgan hududlar endilikda Vestgotlar Hispaniyasi deb atala boshladi.

VII asr oxiriga kelib Vestgotlar qirolligi inqirozga yuz tuta boshladi. Vabo va ochlik sababli vestgotlarning tortdan uch qism aholisi qirilib ketdi. Bu esa oz navbatida demografik inqirozni keltirib chiqardi. Shuningdek, shimoldan franklar, janubdan esa musulmonlar hujum qilib turishi ham qirollikni zaiflashtirdi. Bundan tashqari, qirollikdagi taxt uchun kurashlar davlatning nihoyasini yaqinlashtirdi.

710-yilda qirol Vitisa vafot edi. Uning orniga vestgotlar aristokratiyasi Rodrigoni qirol deb elon qildi. Shu paytda boshqa bir guruh ziyolilar Agilla II ni qirol deb elon qildi. U asosan shimoliy hududlarda hukmron edi. Shunday qilib Vestgotlar qirolligi fuqarolik urushi yoqasiga kelib qoldi. Bunday tushkunlikdan musulmonlar foydalanmasliklari mumkin emas edi.

Shimoliy Afrikadagi Vizantiya hududlarini fath qilish 669-yilda eng yosh sahobalardan bolgan Uqba ibn Nafi Al Fihri (r.a) qomondonligida boshlandi. 670-yilda u bugungi Marokash hududlarini egalladi. Ammo mahalliy barbarlarning qozgalonlari natijasida musulmonlar Liviyaga chekinishga majbur boldi. Kosaila boshchiligidagi barbarlar Ifriqiya poytaxti Kairuan shahrini ham egalladi. Ammo bu hududlar tezda qaytarib olindi. Karfagen shahri 697-yilda egallandi. Shimoliy Afrikaning toliq egallanishi 705-yilda Tanger shahrining egallanishi bilan nihoyasiga yetdi.

710-yilda vestgotlar va vizantiyaliklar ortasida bahsli hudud bolgan Seuta egallandi. Bu paytga kelib shahar vestgotlarga qarashli edi. 710-yilning iyul oyida Tariq ibn Ziyod Tarif ibn Malik boshliq 400 kishini Pireney yarimoroliga yubordi. Shu yili Tarifa oroli egallandi. Orol Tarif ibn Malik sharafiga Tarifa deb nomlandi. Ispan tarixchilari bergan malumotlarga kora, ushbu jangda Seuta grafi Yulian arablarga yol korsatuvchilik qilgan. Bazi afsonalarga kora, Yulianning qizi Rodrigo tomonidan zorlangan va bunga javoban Yulian arablar bilan hamkorlik qilgan. Ammo bu malumot tasdiqlanmagan.

Shuningdek, Rodrigoga qarshi bolgan zodagonlarning bir qismi ham arablar bilan hamkorlik qilgani haqidagi malumotlar ham ispan mualliflari tomonidan ilgari suriladi. Osha paytlarda Pireney yarimorolida istiqomat qilgan yahudiylar ham musulmonlarga yordam bergan. Chunki, yahudiylar 617-yilda vestgotlar tomonidan majburan ularning diniga otkazilgan. Shuningdek, vestgotlar qonunchiligi yahudiylarga nisbatan tazyiqlarni ham kuchaytirib yuborgan (Les Juifs dans l'Espagne chr?tienne avant 1492, B?atrice Leroy, Albin Michel, 1993).

Musulmonlarga korsatgan yordami tufayli 1492-yildan keyin Ispaniya nasroniylar tarafidan qayta egallangach, koplab yahudiylar Pireney yarimorolidan surgun qilingan va ularga Usmonli davlati boshpana bergan.

Tanjer noibi Tariq Ibn Ziyod 711-yil 30-aprel kuni Pireney yarimoroliga qadam qoydi. U kechib otgan bogoz bugun ham uning sharafiga Gibraltar deb ataladi. Arabchada Jabar al Tariq, yani Tariq togi manosini beruvchi bu atama Gibraltar shakliga ozgargan. Gibraltar qoyasiga ornashgan Tariq Andaluziya fathini shu yerdan turib amalga oshira boshladi. Qirgoqqa chiqqandan keyin Tariq barcha kemalarni yoqib yubordi va quyidagi mashhur nutqini aytdi: Ey odamlar, qochish qayerda? Sizning orqangizda dengiz va oldingizda dushmaningiz, sizda faqat Allohga bolgan iymon va sabr bor.

Ummaviylar qoshini Andaluziyaning janubiga ornashdi va vestgotlar bilan hal qiluvchi jang 711-yil 19-iyul kuni bolib otdi (Claudio S?nchez-Albornoz, Or?genes de la Naci?n Espa?ola : Estudios Cr?ticos sobre la Historia del Reino de Asturias, t. I, Oviedo, Instituto de Estudios Asturianos, 1972).

Ushbu jang tarixda Gvadalet jangi deb nomlandi. Jang Gvadalet daryosi boyida bolgani uchun ham shu nom bilan ataldi. Arablar Andaluziyaga qadam qoygan paytda qirol Rodrigo shimolda basklarga qarshi urushda edi. Bu xabarni eshitib Toledaga qaytib keldi va 33 minglik qoshin bilan musulmonlarga qarshi yolga otlandi. Musulmonlar qoshini yetti mingtani tashkil qilardi (Pierre Guichard, Al-Andalus, 711-1492 : Une histoire de l'Espagne musulmane, Hachette Litt?ratures, coll. Pluriel , 2000, 269 p. p 22). Unga keyinchalik Ifriqiya voliysi Musa ibn Nusayr yuborgan besh ming kishilik qoshin kelib qoshildi.

Musulmonlar shiddatli hujumlar qilib tezlik bilan chekinish taktikasini qolladi. Bu vestgotlarga harakat qilishga qiyinchilik tugdirdi. Musulmon qoshining asosiy qismini tashkil qilgan otliq qism vestgotlarga qarshi kuchli zarba berib, koplab yoqotishlarga duchor qildi. Jangda qirol Rodrigo ham vafot etdi.

Ushbu jangdagi galaba musulmonlarga Andaluziya eshiklarini ochdi. Jangdan song musulmonlar juda tezlik bilan ildamlab bordi. Buning esa bir nechta sabablari bor edi. Fuqarolar urushi va Pireney yarimorolining ochlik va kasallikdan sillasi qurigan, siyosiy barqarorlik istagan katta qism aholisi, xususan, xristian hukmdorlari tomonidan ezilgan yahudiylarning musulmonlar bilan hamkorlik qilishlari ularning tez harakat qilishlariga imkon berdi.

Vestgotlar yangi qirolni tayinlashga ulgurmaslaridan arablar egallab oldi. Gvadalet jangidan bir necha oy otib, vestgotlar poytaxti Toledo egallandi va bu Ispaniyada vestgotlar qirolligiga nihoya yasadi. 714-yilda Musa ibn Nusayr 18 ming kishilik, asosan arablardan tashkil topgan qoshin bilan Algasira qirgoqlariga kelib tushdi va Saragosani egalladi.

Ikki qomondon Pireney yarimorolining katta qismini egalladi va endi bu yer Ummaviylar hukmi ostidagi Andalus viloyatiga aylandi. Qochib qutulgan vestgot zodagonlari shimolga asturlar huzuriga bordi va 722-yildan 1492-yilgacha davom etgan Rekonkistaning targibotchisiga aylandilar. Musulmonlar esa sakkiz asr davomida Pireney yarimorolining shimoliy qismidan boshqa hududlarini idora etdi.

Tarixchi Josef Prezning takidlashicha, 711-yilgi qoshin asosan shimoliy afrikalik barbarlardan tashkil topgan edi. Ularning orasida arablar juda kamchilikni tashkil qilgan. Shu sababli ispaniyaliklar musulmonlar hukmronligi haqida gapirganda arablar emas, balki mavrlar, yani magribliklar deya tilga oladilar (Joseph P?rez, Histoire de l'Espagne, Paris, A. Fayard, 1996, 921 p. p. 34).

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (19-07-2020, 11:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 27) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -