» » Madaniyatni yakson qilgan Madaniy inqilob. Mao Szedun aslida nimani kozlagan edi?

Madaniyatni yakson qilgan Madaniy inqilob. Mao Szedun aslida nimani kozlagan edi?


Buyuk proletar madaniy inqilobi shaxsan Xitoy inqilobchisi, davlat va siyosiy arbob, Xitoy Xalq Respublikasi raisi Mao Szedun tomonidan amalga oshirilgan siyosiy va mafkuraviy kampaniyadir. Ushbu mafkuraviy yurish XXR hududida sodir bolishi mumkin bolgan kapitalizmni tiklash va ichki va tashqi revizionizmga qarshi kurash bir dekada, aniqrogi 1966-yildan boshlab 1976-yilgacha davom etadi.

Xitoy Kommunistik partiyasida (XKP) Katta sakrash harakatidan song yuzaga kelgan bolinish madaniy inqilob sababi boldi. Ushbu amalga oshirilgan siyosiy-mafkuraviy yurishni uch bosqichga ajratib olish mumkin: birinchi bosqich kommunist yoshlarning faolligi, ikkinchi bosqich 7-may kadrlar maktabi va oxirgi uchinchi bosqich pragmatik choralar va siyosiy kurash. Daryo Xitoy xalqining madaniy merosi namunalari yoq bolishiga olib kelgan inqilob haqida hikoya qiladi.

Tadqiqotchilarning fikriga kora, Xalq Respublikasidagi madaniy inqilobning sabablaridan biri rahbarlik uchun kurashdir. Katta sakrash harakatining muvaffaqiyatsizligi osha paytdagi XXR raisi Maoning mamlakatdagi mavqeyiga qattiq tasir otkazdi. Shu sabali Mao Szedun madaniy inqilob orqali amalga oshirilishi kerak bolgan va XXR siyosiy maydonidagi oz yetakchiligini mustahkamlash uchun ikki asosiy vazifani ozi uchun belgilab oldi: iqtisodiy reforma amalga oshirmoqchi bolgan muxolifatni yoq qilish va kambagal qatlamni biror nima bilan band qilish.

Mao Szedun bir oq bilan ikki quyonni urdi. Katta sakrash muvaffaqiyatsizligini ichki muxolifat Lyu Shaosi va tashqi dushmanlarga (aniqrogi, Xrushchev boshchiligidagi revizionist SSSR) agdarish orqali rais raqibni yoq qildi va xalq orasida norozilik uygotdi. 60-yillar ortalarida partiyada Mao Szedunning siyosatiga qarshi noroziliklar paydo bola boshladi. Bu noroziliklar asosan Katta sakrash operatsiyasiga nisbatn xalq orasida yigilib qolgan noroziliklarga asoslangan edi. Bu vaqtga kelib muxolifatda ikki norasmiy rahbar paydo boldi Lyu Shaosi va Den Syaopin. Bu ikki rahbar Xitoy rivojlanish strategiyasiga nisbatan yumshoqroq yondashuvlarni ilgari surdi. Ammo hokimiyat qolidan ketayotganini sezgan Mao ommaviy terror uyushtirdi.

1966-yil 16-mayda XKP Markaziy qomitasining siyosiy byurosi burjuaziya vakillari va Maoga qarshi bolganlarni partiya, ommaviy axborot vositalari va ilmiy va madaniy muassasalarda maglubiyatini amalga oshirish uchun 16.05 diretivasini ishlab chiqdi. Mao ushbu hujjatning bevosita muallifi emas edi, uning asl mualliflari boshqa.Shu yilning 28-mayida Xitoy Kompartiyasi Markaziy qomitasi qoshida madaniy inqilobga yonaltirilgan guruh tuzildi. Ushbu guruh de-yure partiyaga, de-fakto shaxsan Mao Szedunga boysunar edi. Rasmiy ravishda uni Chen Boda, aslida esa Szyan Sing boshqargan. Asta-sekin partiya va davlat hokimiyatining yuqori organiga aylangan guruhga 16.05 direktivasining barcha mualliflari kiritilgan.

Inqilob oldidan Xitoyda oz-ozini tanqid qilish kampaniyasi boshlandi. Partiya azolari va boshqalar yozma ravishda tovbasiga tayanishlari zarur edi. Buni koplab amaldorlar amalga oshirdi, shuningdek, Lyu Shaosi ham. 1966-yil 24-iyulda Mao shaxsan Liu Shaosining pozitsiyasini tanqid qildi. Shundan song u chetga surildi. Bu jarayon osha paytda kop yuz bergan bolib, unda partiya rahbari rasman ishdan ketmasa ham, uy qamogida saqlanar edi. Qolga olingan insonni bunday holatda yillar davomida ushlab turish ham sinovdan otkazilgan. Qolga tushgan Lyuga va oilasiga nafaqat ruhiy, balki jismoniy zoravonlikni ham amalga oshirildi. Lyu oxir-oqibat rasman qamoqqa otkazildi va 1969-yilda osha yerda jon beradi.

Muxolif Shaosidan song XKP Markaziy Qomitasi Shimoliy Xitoy byurosi kotibi Li Lisan taqiblar natijasida oz joniga qasd qiladi. Lining olimi turli manbalarda turlicha keladi boshqa variantga kora, u zaharlangan. Xavf-xatarni his qilgan Mao hokimiyatning yuqori boginlarida tozalash bilan toxtab qolmadi. Partiya safini yangilash keng kolamda amalga oshirildi. Ushbu harakatlar turli mavkuraviy kampaniyalar doirasida amalga oshirildi.

Oz maqsadiga erishish uchun Mao tortta qoldiqni yoq qilishga chaqirdi, bular: eski goyalar, eski madaniyat, eski urflar va eski odatlar. Bularning orning Maoning goyalari singdirilishi kerak edi. 1966-yilning 1-iyun kuni Pekin universiteti falsafa fanlari oqituvchisi Ne Yuanszi tomonidan radio orqali revizionistlarni yoq qilishga chaqirigidan song millionlab maktab oquvchilari va talabalar guruhlarga bolinib, ozlarining oqituvchilari, universitet rahbariyati orasida yirtqich hayvonlar va jinlarni (revizionistlar) qidira boshladi, shundan song oqituvchilarni himoya qilgan mahalliy va shahar hokimiyatlarda ham qidiruv boshlandi.

Qolga tushirilgan dushmanlarga vahshiylarcha munosabat korsatildi: dasibao protestni ifodalovchi devoriy gazetalar ilishdi, bazan kamsituvchi latta kiydirib (asosan ayollarga), yuzlarini qora siyoh bilan boyab, it kabi hurishga majbur qilishdi ularga egilib yoki emaklab yurishga buyurildi. Osha yildagi olti oylik tanaffus yana 50 million oquvchi ushbu harakatga qoshilishiga sababchi boldi.

Xitoy gazetalari ham oquvchilarni ruhlantirishdan charchamadi. Antimaochilarlarni oldiringlar, ularga olim! sarlavhali maqolalar chiqa boshladi. Xunveybinchilarga (Hongweibing qizil qoriqchilar) politsiya ham halal bermaslikka qaror qildi. Ular dushmanlarni oldirishmoqda, shunday ekan, biz ularga halal bermaymiz, deydi umummilliy xavfsizlik vaziri Se Fuchji politsiyachilarga qarata. Yana turli xil vazirliklar, jumladan, transport vazirligi ham ularga xayrixoh boldi: qizil qoriqchilar uchun yol kira narxi tekin qilib qoyildi,. Sabab koproq tajriba almashishni taminlash.

Madaniy va ilmiy faoliyat holati juda yomon ahvolga kelgan edi. Maoga sadoqat raqsi keng tarqaldi, Mao Szedunning qalamiga mansub kitobdan bolak boshqa kitob sotishga taqiq qoyildi, teatrlarda faqatgina Maoning rafiqasi tomonidan yozilgan spektakllar qoyilishi majbur qilindi, ibodatxona va monastirlar yopildi va hattoki Buyuk Xitoy devorining bir qismi yiqitildi. Devordan chiqqan gishtlar zarurroq bolgan chochqaxona qurilishida ishlatildi.

1967-yil qurolli toqnashuvlar avj oldi. Qizil bayroq va Kommunizm shamoli otryadlari toqnashuvi natijasida 900 kishi halok boldi. Gansu provinsiyasida odamlarni sim bilan mashinalarga boglab, vahshiylarcha toxtovsiz pichoq sanchildi. Yana bir qonli toqnashuv Ichki Mogulistonda sodir boldi: 19671969-yillarda davom etgan urushda 20 mingdan ziyod mogullar oldirildi, 300 mingdan ortiq kishi yaralandi.

1967-yil kuzida muhim burilish amalga oshirildi Mao armiyani qizil qoriqchilarga qarshi qoydi va bu ishi bilan ularni qobiliyatsiz va siyosiy yetuk emas, deb tan oladi. Shunday qilib, 1967-yil 19-avgustda uzoq muddatli pozitsion urushdan keyin 30 ming askar va xalq dehqon militsiyasining jangchilari Guilin shahriga kirib borishdi. Olti kun ichida shahardagi barcha qizil qoriqchilar yoq qilindi. Mao agar qizil gvardiya armiya bilan jang qilsa, odamlarni oldirsa, transport vositalarini yoq qilsa yoki ot qoygudek bolsa, ularni yoq qilish bilan tahdid qildi. Shundan song Shanxayda isyonchilarning bir necha rahbarlari olimga hukm qilindi va omma oldida otib tashlandi. Millionlab yoshlar chekka-chekka hududlarga yuborildi va ularning kop qismi u yerlarda 10 yildan ortiq qolib ketdi.

Madaniy inqilobning 2-bosqichi 1969-yil may oyida boshlanib, 1971-yil sentabrida yakuniga yetdi. Ushbu maktab 1968-yil yakunida tashkil qilingan bolib, uning nomi Mao Szedun 7-may kuni berilgan taklifidan olingan. Ushbu taklif maktablarda kadrlar va ziyolilarga foydali jismoniy mehnat boyicha amaliy mashgulotlar otashni kozda tutadi. 7-may kuni 18-provinsiyada yuqori lavozimli amaldorlar uchun 106 kadrlar maktabi qurildi.

Markaziy Qomitadagi asosiy rahbarlar ham ushbu maktablarga jonatildi. Kadrlar maktabini tashkil qilish shunchalik tez rivojlandiki, qisqa muddat ichida Guandun provinsiyasida 300 ta maktab qurilib, mingdan ziyod kadrlar jismoniy mashgulot otash uchun ushbu maktablarga yuborildi. Kadrlar tayyorlash maktablarida qollaniladigan asosiy tizim uchdan uch qismi tizimi edi. Bu avvalgi kadrlar ish vaqtining uchdan bir qismi jismoniy mehnat bilan, bir qismi nazariya va yana bir qismi esa ishlab chiqarish, boshqaruv va yozishni tashkil qilish bilan shugullanishdan iborat edi.

Inqilobning ikkinchi bosqichi davomida talaba, ishchi va harbiylar Xitoyning chekka joylariga yuborildi. 1968-yil fevral-may oylarida 346 ming kishi yashirin dushmanchilikda ayblanib hibsga olingan, ularning uchdan ikki qismi mogullar edi.Sotqinlar ochogi Shansi provinsiyasidagi zavod boldi. Birgina ushbu joyda jami 547 ta sotqin aniqlandi. 1969-yilda Shenyanda Liaoning provinsional XKPning targibot bolimi boshligi Chjan Jisin Mao Zedong, Lin Biao va Szyan Singga qarshi ochiq gapirgani uchun hibsga olinib, umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. Ushbu holat juda ham kam uchraydigan bolib, partiya rahbariyati tomonidan partiya rahbariyati va madaniy inqilob siyosatini kamdan-kam tanqid qilish epizodi sifatida oomaviy rezonansga keltirib chiqardi.

Madaniy inqilobning uchinchi bosqichi 1971-yil sentabridan 1976-yil oktabr Mao Zedong vafotigacha davom etdi. Ushbu bosqich iqtisodiyot va siyosatda Jou Enlai va tortlik guruhi (Siang Sin, Yao Venyuan, Jang Chunsiao va Vang Hunven) hukmronligi bilan tavsiflanadi.

Turli xil manbalarga kora, ushbu inqilob taxminan bir million odamning yostigini quritgan. Birgina Guansi provinsiyasida madaniy inqilob natijasida 67 ming, Guandunda esa 40 ming inson vafot etdi. 10 yil davomida partiya azolari kopaygandan kopayib bordi. Shunday yol bilan Mao yangi shaxsga siginishning fanatik izdoshlari bilan har qanday kelishmovchiliklarga qodir bolgan eski partiya azolarini almashtirdi.

Qozgolonchilar va qizil gvardiyachilar Xitoy va boshqa XXR xalqlarining madaniy merosining muhim qismini yoq qildi. Masalan, minglab qadimgi Xitoy tarixiy obidalari, kitoblar, rasmlar, ibodatxonalar va boshqalar vayron qilingan.Tiberdagi madaniy inqilobning boshlanishiga qadar saqlanib qolgan deyarli barcha monastir va ibodatxonalar vayron qilindi. Bir dekada davom etgan madaniy inqilob nomi ostida amalga oshirilgan repressiya uchun javobgarlikni faqat Mao Szedun va partiya guruhlariga yuklanib, u aksil-inqilobss deb elon qilib, XXRdagi bozor iqtisodiyoti sharoitida oz kuchini qonuniylashtirib oldi.

Nurbek Alimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (8-08-2020, 15:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 39) ( 0) ( 38) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -