» » Rossiyaning vaksinasidan norozi bolayotgan Garb, Isroil va BAAning tinchlik shartnomasi. Jahon matbuoti sharhi

Rossiyaning vaksinasidan norozi bolayotgan Garb, Isroil va BAAning tinchlik shartnomasi. Jahon matbuoti sharhi


Daryo otib borayotgan haftada dunyo matbuotida elon qilingan va muhokama markazida bolgan maqolalar sharhi bilan tanishtiradi.

56 yoshli Kamala Harris nomzodi prezidentlikka davogar Jo Bayden tomonidan vitse-prezidentlikka nomzod sifatida korsatildi. Kamala Harris haqida nimalar malum? Kaliforniya universiteti sobiq bitiruvchisi, huquqshunos, Los Anjeles shahri sobiq prokurori, senator va asosiysi vafodor ayol hamda ona, suyukli xola.

Kamala Harris katta siyosatga kirib kelsa, uning mojaroli Yaqin Sharq masalasidagi siyosiy pozitsiyasi qanday boladi, bu kopchilik uchun nihoyatda qiziq. Jo Bayden vitse-prezidentlik vada qilgan ayolning Yaqin Sharq, xususan, Eron, Isroil, Saudiya Arabistoni va Suriya borasida oz qarashlari bor. Jo Bayden bugun kaliforniyalik senator Kamala Harrisni vitse-prezidentlikka nomzodini korsatgach, Harris xonim ozining Twitterdagi sahifasida quyidagicha izoh qoldirdi:

Jo Bayden Amerika xalqini birlashtira oladi, chunki u oz hayotini bizning huquqlarimiz uchun kurashishga bagishladi. Prezident sifatida Jo Bayden Amerikani bizning tasavvurimizdagi mamlakatga aylantiradi. Men demokratik partiya nomidan vitse-prezidentlikka nomzod sifatida korsatilganimdan faxrlanaman va uni (Jo Baydenni) bizning bosh qomondonimiz bolishi uchun qolimdan kelgan barcha ishni amalga oshiraman.

Demokratik partiyadan vitse-prezidentlikka nomzodi korsatilgan Kamala Harris oz vaqtida AQSh senatida Yaqin Sharq masalalari boyicha qomitada faoliyat yuritgan va uning Yaqin Sharq masalalari boyicha qarashlari Jo Baydenning va demokratik partiya yuqori doiralarining siyosiy qarashlari bilan hamohang.

Eron masalasi. 2019-yilda Kamala Harris The Al Monitornashriga bergan intervyusida agarda prezident sifatida saylansa, AQShni Eron bilan imzolangan 2015-yildagi yadro hamkorligi shartnomasiga qaytishini malum qiladi. Biroq 2019-yilning dekabr oyidagi prezidentlik saylovlari poygasidan chiqib ketadi. Jo Bayden prezident Barak Obama mamuriyatida vitse-prezident lavozimida faoliyat yuritgan davrda Obama Eron hukumati bilan yadroviy kelishuv imzolagan va buning uchun Eron tarafi yadro harbiy maqsadlarda foydalanishdan voz kechgan edi.

Evaziga AQSh hukumati Eronga nisbatan iqtisodiy jazo choralarini bekor qilishni vada qiladi. Biroq Tramp mamuriyati 2018-yilda AQShni bir taraflama EronAQSh yadro kelishuvidan olib chiqadi va Eronga nisbatan iqtisodiy jazo choralarini yana qollay boshlaydi. Kamala Harris xonim esa uzilib qolgan dostona munosabatlarni tiklashga tayyor.

Saudiya Arabistoni masalasi. Harris xonim AQSh harbiy qurollarining Saudiya Arabistoniga sotilishiga qarshi. Bu bilan u Saudiya Arabistoni rahbarligidagi fors korfazi mamlakatlarining Eron qollab-quvvatlayotgan Yamandagi xusiylarga qarshi janglariga barham berishni ham maqsad qilgan.

Suriya borasida Kamala Harris prezident Donald Trampni Turkiya hukumatining AQSh qollayotgan kurdlarga nisbatan hujumlariga befarqlikda tanqid qilib keladi. 2019-yilning noyabr oyida otkazilgan prezidentlik debatlarida Kamala Harris gavayilik sobiq harbiy, prezidentlikka nomzod Tulsi Gabbardni Suriya rahbari Bashar Assadni harbiy jinoyatchi deb nomlashdan bosh tortgani uchun ham ayblaydi.

Isroil borasida Harris xonim bir ikkiyuzlamachilik qilgani ham bor gap. 2019-yilning mart oyida AQShIsroil jamoatchilik munosabatlari konferensiyasida sozlagan nutqida Harris xonim AQSh va Isroilning yaqin aloqada bolishidan hursandligini bildirgan edi. Biroq Twitter foydalanuvchilari va koplab jurnalistlarning tanqidlaridan song anti semitizm, islomofobiya, gomofobiya, transofobiya va irqchilik haqida tushuntirish ham berishiga togri keladi.

Boshqa demokratik partiya nomzodlari, senator Berni Sanders isroilliklarning AQShdagi lobbist guruhlari yordamidan foydalanishdan voz kechganini bildiradi. Ayrim sol demokratik partiya vakili Jamal Bouman Falastin muxtoriyatini himoya qilish bilan tanilgan. Uning nomzodi 2020-yilda Nyu-York shahri mahalliy kongressi saylovlariga nomzod sifatida korsatilgan. Kamala Harris iyun oyida Donald Trampni Iordan daryosining garbiy qirgogini bosib olishda Isroilga yordam berayotganini ham tanqid qilish bilan nom qozongan.

Harris xonim, shuningdek, Turkiyaning armanlarga nisbatan genosid uyushtirgani fikrini ham qollab-quvvatlaydi. Xulosa qilib aytganda, Kamala Harrisning Yaqin Sharq masalasi boyicha yondashuvi Joy Baydenning siyosiy qarashlariga mos. Bayden ham EronAQSh yadro kelishuvi kuchda qolishini, AQShIsroil munosabatlari yaxshi bolishini, Saudiya Arabistoniga AQSh harbiy texnikasi sotilishiga chek qoyilishini istaydi. Galvirning suvdan kotarilishiga esa bor yogi 81 kun qoldi. Tramp golib boladimi yoki bolgusi vitse-prezident Kamala Harris noyabr oyidagi saylovlar natijasi hal qiladi.

Britaniyaning nufuzli The Financial Times jurnalisti Genri Foyning etirof etishicha,ruslarning koronavirusga qarshi vaksinasi ebola virusiga qarshi preparat asosida tayyorlanganini, biroq garbning bu vaksinani tanqid qilayotgani sabablari geosiyosat, ilm-fan bilan ham bogliq.

Garb tanqidi, eng avvalo, rus vaksinasining xalqaro etirof etilgan ebolaga qarshi preparati asosida tayyorlanganidir. Tarixga nazar tashlansa, 1778-yilda rus imperatori Yekaterina II ozida chechak kasalligiga qarshi tajriba otkazilishiga rozilik beradi. Shu tariqa u barcha ruslarni vaksinaning xavfsizligiga ishontirmoqchi boladi. Aynan shu tariqa Vladimir Putin seshanba kuni koronavirusga qarshi yaratilgan Sputnik-V vaksinasi tajribasida qizi ishtirok etganini malum qildi.

Bu esa Rossiya ilm-fani barcha rivojlangan mamlakatlarning tibbiyotidan ozib ketganini ham namoyish qilish boldi. Biroq muammo shundaki, bu vaksina hali ham tajribalar jarayonida. Bir necha haftadan song minglab rossiyaliklar mazkur preparatni qabul qila boshlashi hisobga olinsa, vaksina hamon sinov davrida ekani malum boladi.

Aynan shu sababdan ham garb Rossiyaning vaksina borasidagi xushxabarini olqishlar bilan kutib olmadi. Millionlab insonlar hayoti xavf ostida qolayotgan bir davrda Germaniya sogliqni saqlash vaziri Yens Shpan tabiri bilan aytganda, bunday qaror ota xavflidir. AQSh sogliqni saqlash vaziri Aleks Azar esa Putinning fikrlariga ishonqiramagan holda vaksina kim birinchi bolib finishga yetib keladigan poyga emas, degan fikrni bildirdi. Aftidan, Kreml shunchaki rus qudratini yana bir bor piar qilishdan manfaat topadigandek harakat qilmoqda.

Rasmiy Kreml esa janob Azarning fikrlariga qoshilmadi. Yana bir qiziq jihati, koronavirusga qarshi vaksinaning Sputnik-V deb nomlangani. Bu ham bejiz emas. XX asrning 60-yillarida kosmik poygalarga start berilgan davrda ruslar dunyoda hammadan birinchi bolib fazoga yol olgani barchaning esida. Fikr qilinadigan bolsa, rasmiy Kremlning vaksinani yaratish borasidagi yondashuvini quyidagicha izohlash mumkin: qoidalarga zid bolsa-da, ruslarning koronavirusga qarshi vaksinani boshqa davlatlardan birinchi bolib ishlab chiqarishi nega dunyo jamoatchiligida xavotirlanishga sabab bolishi kerak.

Rasmiy Moskva ham AQSh, Buyuk Britaniya va Xitoyda bolgani kabi rasmiy protokollarni buzgan holda vaksina ishlab chiqarilishini tezlashtirishga qol urdi-ku. Rossiya ham garb va boshqa davlatlardagi vaksina yaratish bilan bogliq jarayonlariga shunchaki koz yumdi. Rus vaksinasi ham uchinchi bosqich sinovlaridan hali muvaffaqiyatli otishi, bu jarayon esa hali minglab insonlarda bir yildan oshiqroq vaqt mobaynida sinab korilishi kerak.

Prezident qizida vaksinaning sinab korilishi va unda vaksinaning nojoya tasiri faqatgina isitmaning oshishi matbuot uchun yaxshi sarlavha bolishga imkon. Biroq turli yosh va turli kasalliklarga ega insonlarda vaksina qanday naf keltiradi, bu klinik tadiqoqtlarga bogliq. Xalqaro tibbiyot ekspertlari nazarida samarasi va xavfsiz bolgan vaksinani ishlatishga shoshilish bu, eng avvalo, jahon hamjamiyatining koronavirusga qarshi say-harakatlariga salbiy tasir qiladi va chalgitadi hamda pandemiyaning yanada tarqalishiga sabab boladi.

Ayrimlar nazarida esa rus hukumatining vaksina borasidagi yangiligi ilm-fandan kora, geosiyosat bilan ham bogliq bolishi mumkin. Gamaleya nomidagi epidemiologiya va mikrobiologiya tadqiqot instituti otgan asrning 80-yillaridan beri adenoviruslar bilan shugullanib kelayotgan bolsa-da, Rossiya farmasevtika sanoatining gigantlari sifatida korilmaydi. Sputnik-V esa ebola virusiga qarshi preparat andozalari asosida ishlab chiqilmoqda.

Rossiyaning AQShdagi saylovlarga aralashuvi, Sergey Skripalga qarshi uyushtirilgan suiqasd, Malayziya aviakompaniyasiga tegishli MH117 uchogi bilan sodir bolgan noxush vaziyat kabi voqealar garbning Rossiyaga shubha bilan qarashiga sabab. Vaksina borasidagi yangilik ham shubhasiz garb tarafidan ishonqiramay qabul qilinmoqda.

Bundan tashqari, Italiyada koronavirus avj olgan paytda rus tibbiyotchilarining italyanlarga yordam korsatish uchun jalb qilinishi ortidan diplomatik bosh ogrigi paydo boldi. Xalqaro hamjamiyat ruslarni harbiy sirlarni qolga kiritishda ayblay boshladi. Rus vaksinasining yaratilishi ham mazkur diplomatik galvaning davomi sifatida korilmoqda.

Shunga qaramasdan Serbiya, Filippin rus vaksinasini sotib olish borasida malum qilgan bolsa, BAA, Saudiya Arabistoni, Braziliya va Meksika rus vaksinasi sinovlarida qatnashish uchun rozilik berdi. Kreml esa yigirmadan ortiq mamlakat bir milliard dona vaksinani xarid qilishni bildirganini aytmoqda.

Ommaviy axborot vositalari vakillari Gamaleya instituti direktoridan janob Putinning qizida vaksina sinovi qanday kechgani borasida savol berganda, u balki kongilli sifatida ishtirok etgandir, ammo uning pasportini kormadim, deya javob berdi. Bunday javob janob Putinga qay darajada ishonish kerakligiga ishora.

Dunyo matbuotida Isroil va BAA ortasida diplomatik munosabatlarni yaxshilash borasida imzolangan shartnoma garb nazarida, katta yutuq deb baholanmoqda. Biroq bir qator arab mamlakatlari esa bundan norozi. Falastin rahbari Mahmud Abbos bu shartnomani BAAning xoinligi safatida baholadi, deb yozadi The Times of Israel nashri.

Binyamin Netanyaxu musulmon dunyosi bilan aloqalarning yangi davri boshlangani haqida xushxabar elon qilarkan, Donald Tramp va uning kuyovi Jared Kushnerga minnatdorlik bildirgan va yaqin kelajakda bu bitim boshqa arab davlatlarining Isroilga nisbatan munosabatini ozgartirishiga olib keluvchi bitim deb baholashni ham takidladi.

AQSh prezidenti Donald Tramp ozining Twitterdagi sahifasida mazkur shartnomani bugungi kunning eng tarixiy voqeasi sifatida baholadi.

Netanyaxu ozining Twitterdagi sahifasida mazkur shartnomani Tarixiy voqea deb atagan bolsa, BAA valiahd shahzodasi Muhammad ibn Ziyod Isroil mazkur shartnoma imzolanishi orqali Isroil suvereniteti va Iordan daryosining garbiy sohiliga bolgan davolarini toxtatishga qaror qilgani haqida izoh qoldirdi.

AQSh prezidenti kuyovi Jared Kushner Netanyaxuni Isroil va BAA ortasida imzolangan shartnoma bilan tabrikladi. Kushner Netanyaxuni tabriklar ekan, mazkur shartnomani imzolash ancha mashaqqatli kechgani, Isroildagi saylovlar oraga tushib qolgani haqida fikr bildirdi. Donald Tramp esa songgi olti hafta mobaynida mazkur bitimni imzolash tezlashgani haqida malum qildi. Isroilning arab mamlakatlari bilan imzolagan mazkur shartnomasi uchunchisi hisoblanadi. Bungacha Isroil 1979-yilda Misr, 1994-yilda Iordaniya bilan ozaro aloqalar borasida shartnoma imozalagandi.

Yaqin kunlar ichida Isroil va BAA sayyohlik, sarmoyalar, avia xabarlar, xavfsizlik, telekomunikatsiyalar, sogliqni saqlash, energiya tashuvchi manbalar, madaniyat, atrof-muhit va elchixonalar ochilishi borasida ikki tomonlama shartnomalarni imzolashi kutiladi. Kelishuvga muvofiq BAA va Isroil AQShning Yaqin Sharq uchun strategik loyihasi dasturiga qoshilishi joiz.

Isroil va BAAning diplomatik hamkorligi ikki mamlakat, xususan, Yaqin Sharq mintaqasi uchun ijobiy holat. Ammo muammo shundaki, imzolanadigan shartnomalar tolaqonli tarzda hayotga tatbiq etiladimi?! Fors korfazining boshqa musulmon mamlakatlari ham BAA ortidan ergashadimi? Yana bir jihatni takidlash joiz, Isroil va BAA imzolagan shartnomada Tramp maqullagan Falastin taqdiri haqida lom-mim deyilmaydi. Biroq AQShda noyabr oyida bolib otadigan saylovlarda bu ham amaldagi prezident uchun malum bir foydalarni keltirishi mumkin.

Oz navbatida mazkur shartnoma nepotizm, korrupsiya mashmashalariga aralashib qolib, ozini ozi qopqonga tushirgan Netanyaxu uchun ham ozod bolish uchun imkoniyat. Axir Netanyaxuning Iordan daryosining garbiy sohilini bosib olish goyalari befarq qoldirildi, AQSh esa koronainqiroz sabab oz ichki siyosatiga oralashib qoldi, qoshnilar esa Isroilning buyuk davlatchilik goyalariga etiroz bildirdi. Shu bois Netanyaxu BAA bilan shartnomadan ozining siyosiy obrosini oshirish maqsadida foydalanishi ham mumkin.

BAA Isroil bilan imzolangan shartnomadan qanday manfaat koradi, faqat taxmin qilish mumkin. Eng avvalo, BAA rasmiy Vashington bilan aloqalarini mustahkamlab oladi, iqtisodiy va fan sohasida Isroilning tajribalaridan foydalanishi ham mumkin.

Ammo falastinliklar yana bir arab davlati ularga xiyonat qilganini dillariga tugib qoyadi.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (15-08-2020, 20:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 37) ( 0) ( 34) ( 3)
:
-
:
20 ... -