» » Neptun halqalari kashf etilganiga 31 yil toldi

Neptun halqalari kashf etilganiga 31 yil toldi


Quyosh tizimidagi sayyoralar ichida eng taniqlisi Saturn bolsa ehtimol. Uning atrofini orab turgan halqalar koinotsevarlarni hamisha oziga maftun qilib keladi. Ammo 1989-yilning 22-avgust kuni Neptun sayyorasida ham halqalar borligi aniqlandi. Daryo sana munosabati bilan koinotdagi halqali sayyoralar haqida malumot beradi.

Saturn halqalarini Galiley 1610-yildayoq korgan bolishiga qaramay, uning nima ekanini fahmlamagan edi. Galileyning teleskopi atigi 20 karra kattalashtiradigan bolgan, shu sababli u Saturnni halqalari bilan goyoki yaxlit jism shaklida korgan. Keyinchalik Xristian Gyuygens 50 karra kattalashtiradigan teleskop vositasida qarab, Saturnni atrofida halqa orab turishini ochib berdi. Bu haqda u 1656-yilda ilm-fan olamiga elon qilgan edi. Shu tariqa Quyosh tizimida Saturn oziga xos, boshqalardan yaqqol ajralib turadigan sayyora sifatida otning qashqasidek tanilib qolgandi.

Keyingi bir necha asr mobaynida boshqa sayyoralarning ham halqasi bolishi mumkinligi birovning xayoliga kelmagan. Chunki eng kuchli teleskoplar bilan qaraganda ham boshqa sayyoralarda halqalar korinmagan. Faqat oradan deyarli 300 yildan ziyodroq otib, aniqrogi, 1977-yilda Uran sayyorasining ham halqalari borligi malum boldi. 1979-yilda esa Voyager-1 sayyoralararo avtomat kosmik stansiyasi Yupiter yaqinidan uchib otayotganida ushbu eng yirik sayyoraning ham juda ingichka va xira, shu sababli Yerdan korinmaydigan halqalari mavjudligini aniqladi. Shu tariqa halqalarga ega bolgan sayyoralar soni uchtaga yetdi.

Ushbu kashfiyotlardan keyin Neptun ham halqalarga ega bolishi ehtimoli haqida bahslar ochilgan edi. Olchamlariga kora Neptun ham nomi yuqorida zikr etilgan gaz gigantlari turkumiga kiradi va, tabiiyki, ularga oxshash evolyutsion yolni bosib otgan. Shu nuqtayi nazardan Neptunning ham halqasi mavjudligi ehtimoli katta bolib, 1980-yillar mobaynida koplab astronomlar shu maqsadda Neptunni sinchiklab kuzatgan.

Agar sayyoraning halqalari mavjud bolsa, harakatlanish mobaynida u ozi bilan fondagi yulduzlarni tosib qoyishi mumkin va shu holat u yoki bu osmon jismining halqasi mavjudligiga ishora qiladi. Masalan, 1977-yilda osha Uranning halqalari kashf etilishi ham xuddi shu hodisaga asoslangan edi. Biroq Neptun bilan bu usul ish bermadi va olimlar sayyora tomon Voyager-2 kosmik apparatining yetib borishini kutishiga togri keldi. Voyager-2 esa Neptunga 1989-yilning avgustida yaqinlashdi va haqiqatan ham sayyoraning juda ingichka va xira, lekin nisbatan yirik jinslardan tashkil topgan halqalari borligini aniqladi.

Eng asosiy kashfiyoti Neptunning tortta tabiiy yoldoshining ochilishi bolgan osha yaqinlashuvda Voyager-2 Neptun halqalarining fotosuratini Yerga yuborgan. Malum bolishicha, Yerdan korinmaydigan ushbu halqalar bir-biridan ortacha 10 ming kilometr oraliqlarga ega beshta mustaqil, alohida-alohida halqalardan iborat ekan va ularning eng kattasi, yani eng tashqi halqa sayyoradan 63 ming kilometr narida orab turar ekan.

Neptunning halqalari mavjudligi tasdiqlanishi 1989-yilning 22-avgustida sodir bolgan edi va bugun ushbu voqeaga 31 yil toldi. Hozircha Neptun halqaga ega sayyoralar ichida songisi bolib turibdi va shunday bolib qolsa ham kerak. Sababi, tashqi sayyoralarning hammasida halqa borligi malum bolib ulgurdi; ichki sayyoralar esa teleskopda va avtomat kosmik stansiyalar orqali juda yaxshi aniqlikda kuzatilmoqda va ularda halqa yoqligi allaqachon aniq bolgan.

Astronomlar hozirda mitti sayyoralar va ayrim yirik tabiiy yoldoshlarda ham halqa bor-yoqligi borasidagi nazariyalarni tekshirib chiqmoqda. Lekin bunday mayda osmon jismlarida halqa bolishi ehtimoli kam va bolgan taqdirda ham katta ilmiy qiziqish uygotishi qiyin. Biroq songgi yillarda ketma-ket kashf qilinayotgan ekzosayyoralarda ham halqalar topiladimi yoki yoqmi mana shu haqiqatan ham qiziq savol. Bu Quyosh tizimining oziga xosligi (noyob tizim ekani) yoki boshqalar singari oddiy tizim ekani borasidagi bahslarga ham aloqador masala bolib, balki astrofiziklar tez orada bu savolga ham javob topar.

Muzaffar Qosimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (24-08-2020, 09:41)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 5) ( 0) ( 3) ( 2)
:
-
:
20 ... -