» » Oltin Orda va Rossiya ixtilofi tarixidan. 26-avgust Toxtamishxon Moskvani yoqib yuborgan kun

Oltin Orda va Rossiya ixtilofi tarixidan. 26-avgust Toxtamishxon Moskvani yoqib yuborgan kun


1382-yil 26-avgust kuni Toxtamishxon boshliq Oltin Orda qoshinlari uch kunlik qamaldan song Moskva shahriga kirib bordi va xonning buyrugi bilan shaharga ot qoyildi. Daryo Rossiya tarixining eng qora kunlaridan biri bolmish bu voqea tafsilotlarini keltiradi.

XIV asrning ikkinchi yarmiga kelib ulkan Oltin Orda xonligida siyosiy beqarorlik davri boshlandi. 1359-yildan 1380-yilgacha Oltin Ordada 25 ta xon almashdi. Har bir xon ozini xon deb elon qildi. Taxt uchun muntazam kurashlar boshlandi. Shunday kurashlarda 1378-yilda Oq Orda xoni Toxtamish Amir Temur yordamida Oltin Ordaning sharqiy poytaxti Signoq shahrini egalladi. 1379-yilda esa asosiy poytaxt Saroy shahri ham egallandi (Grigoryev A.P. Zolotoordynskie xany 6070-x godov XIV v.: xronologiya pravleniy // Istoriografiya i istochnikovedenie stran Azii i Afriki: sbornik. L., 1983. Vyp. 7). 1380-yil Toxtamish butun Oltin Orda davlatini birlashtirishga erishdi.

1380-yilda Kulikovo maydonida Oltin Ordaning xonlaridan biri Mamay qoshinlari Moskva knyazligi knyazi Dmitriy Donskoy qoshindan maglub boldi va Moskva Oltin Ordadan mustaqil boldi. Oltin Ordaga har yili tolanadigan boj tolanmaydigan boldi.

Maglub bolgan Mamay Qrimda joylashib oldi va Moskvaga qarshi yangi yurishga tayyorlanmoqchi boldi. Ammo Toxtamishning Saroy shahrini egallashi ortidan bu ishni amalga oshirolmadi. 1380-yil Kalchik daryosi boyida Toxtamish va Mamay qoshinlari toqnashdi va jangda Toxtamishning qoli baland keldi. Mamay esa Kaffa shahriga qochib ketdi va genuyaliklar tomonidan oldirildi (Moskovskiy letopisnyy svod kontsa XV veka / Pod red. M.N. Tixomirova. M.L., 1949, S. 205211).

Toxtamish Saroy shahrini egallab, ozini Oltin Orda xoni deb elon qilganidan keyin atrofdagi Rus knyazliklariga nomalar yuborib, tolanadigan olponlarni bundan buyon unga tolashi kerakligini aytdi. Mamayni esa taxtni noqonuniy egallab olgan deb elon qildi. Jumladan, Moskva knyazi Dmitriy Donskoyga ham noma yuborib, unga Mamayni maglub etgani bilan minnatdorchilik bildirib, bundan buyon tolanadigan bojni har doimgidek tolashi lozim ekanini uqtirdi. Mamay ustidan qozonilgan galabaning esa bunga hech qanday tasiri yoqligini takidladi. Ammo knyaz Dmitriy elchilarga sovgalar berib qaytargan bolsa-da, olpon tolash va vassallikni tan olishdan bosh tortdi (Kargalov V.V. Rus i kochevniki / Gl. red. S.N. Dmitriyev, red. M.K. Zalesskaya. M.: Veche, 2008. s 353. (Tayny Zemli Russkoy).

1381-yilda Toxtamish 700 kishilik elchilar karvonini Oq Xoja boshchiligida Moskvaga yubordi. Ammo karvon Moskvaga yetib bormadi. Shunday qilib, 130 yil mobaynida Oltin Ordaga qaram bolib kelgan Moskva qisqa muddatli mustaqilligini qolga kiritdi va Oltin Orda bilan muqarrar urush qarshisida qoldi.

Toxtamish Moskvaga tosatdan, hech kimga sezdirmasdan kirib bormoqchi edi va buning uchun qolidan kelgan barcha harakatni qildi. Jumladan, 1382-yil Qozondagi barcha rus savdogarlari va mehmonlarni ushlab qamab qoydi, mol-mulkini musodara qildirdi va Volga daryosini kesib otish uchun kemalarini olib qoydi.

Volganing ong qirgogiga otganidan song, Toxtamish qoshinlarini yashirincha Moskvaga qarab boshlab ketdi. Uning yurishidan oz vaqtida xabar topgan Nijegorod-Suzdal knyazi Dmitriy Konstantinovich oz ogillari Vasiliy va Semyon boshchiligida elchilarni yubordi. Ammo elchilar Toxtamish oldiga faqatgina Ryazan chegarasiga yetib kelgandagina kelib qoshildi. Ryazan knyazi Oleg ham oz knyazligini qutqarib qolish maqsadida Toxtamishni davlati chegaralarida kutib oldi va unga tobeligini izhor qildi. Shunday qilib, qoshinlar Ryazan chegarasidan aylanib otib Moskvaga yurishni davom ettirdi.

Toxtamishning yurishni sirli qolishi uchun qilgan tadbirlariga qaramay, Moskva bundan xabar topdi. Turli manbalarda kelgan malumotlarga kora, Oltin Orda tarkibida yashaydigan xristianlar bu haqda Moskvani xabardor qilgan.Toxtamishning kelayotgani haqidagi xabarlar Moskvaga yetib kelgach, shaharda sarosima boshlanib ketdi. Koplab dvoryanlar, shu jumladan, knyaz Dmitriy Donskoy, mitropolit kiprianlar ham Moskvani tark etdi. Moskva himoyasi faqatgina shahar ahliga qoldi.

Shaharda tartibsizliklar boshlandi, ayrimlar shaharni tark etishni istasa, boshqalar uni himoya qilshni istar edi. Himoyachilar shahardan chiqib ketmoqchi bolganlarni yollarini tosib qoydi, dvoryanlarga qarshi qozgalon kotardi. Shahar himoyaga tayyorlana boshladi. Shahar atrofida ordaliklarga yordam berishi mumkin bolgan barcha narsani buzib tashladilar va yoqib yubordilar. Devorlar tepasida esa yonuvchi smola, qaynoq suv, toshlar, himoya shlemlari tayyorlab qoyildi.

23-avgust kuni Toxtamish qoshinlarining old qismi Moskva devorlari oldiga kelib toxtadi. Ordaliklar shahar devorlariga yaqinlashib shaharda Dmitriy Donskoy bor yoki yoqligini soradi. Ularga rad javobi bolgach, devordan uzoqlashib shahar atrofini kozdan kechira boshladilar. Bu paytda esa shaharliklar cherkovlarda duolar qilayotgan edi. Yana bir qism aholi esa shahardan chiqib ketgan dvoryanlarning uylarining yertolasini ochib asal va vinolarni olib chiqdi (Solovyov S.M. Istoriya Rossii s drevneyshix vremyon / S.M. Solovyov. 2-e izd. SPb. : Tovarishch. Obshchestvennaya polza, 18511879, S. 982).

Toxtamishning Moskvaga yurishi haqida bitilgan dostonlarda kelishicha, shaharliklar shu kuni mast bolib qolguncha vino ichishgan. Mast bolib qolgan shaharliklar shahar devorlari ustiga chiqib ordaliklar ustidan masxara qilib kulishgan, har xil uyatli sozlar bilan haqorat qilgan.

24-avgust tunda Toxtamishning asosiy kuchlari shahar darvozalari oldiga yetib keldi. Shahar qamali boshlandi. Shaharliklar ordaliklarga kamondan oq yogdirdi, oz navbatida, ordaliklar ham ularga qarata oq yogdirdi. Koplab himoyachilar oldirildi va devorga narvonlar qoyilib hujumga otildi. Ammo himoyachilar ordaliklar ustiga qaynoq suvlarni tokdi. Shuningdek, moskvaliklarda Bulgordan keltirilgan miltiqlar ham bor edi. Shu kungi hujum besamar ketdi.

25-avgust kuni ham tinimsiz qamal davom etdi. Ammo bu safar ham Moskvaning mustahkam tosh devorlarini yorib kirishning imkoni bolmadi. Shunday sharoitda Toxtamishxon hiyla ishlatishga majbur boldi (Shefov N.A. Vse voyny mira. Drevnyaya Rus. Moskovskoye tsarstvo. Rossiyskaya imperiya. M.: Veche, 2004,S. 84-85).

26-avgust kuni tongda Moskva darvozasi oldiga Toxtamish elchilari keldi. Ular orasida Suzdal knyazining ogillari Vasiliy va Semyonlar ham bor edi. Ular shaharliklarga taslim bolish evaziga jonlarini saqlab qolishni taklif qildi.

Ulug xon sizlarga rahm-shafqat tilaydi, chunki aybsizlar olimga loyiq emaslar. Chunki u sizlarga qarshi emas, balki Dmitriyga qarshi dushmanlik qilib urush bayrogini olib kelgan. Siz shafqatga loyiqsiz. Xon sizdan boshqa hech narsa talab qilmaydi. Faqatgina uning oldiga knyazingiz hamrohligida sovgalar bilan va hurmat bajo keltirgan holda chiqing. Xon shunchaki shaharni korishni, u yerda bolishni, u yerga kirishni xohlaydi. U sizga muhabbat va tinchlik ato qiladi, siz esa unga darvozalarni ochib bering, deya murojaat qiladi Toxtamish elchilari moskvaliklarga.

Suzdal knyazining ogillari Vasiliy va Semyon ham buni tasdiqlab shunday deydilar: Bizga ishoninglar, biz ham sizdek nasroniylarmiz va bunga qasam ichamiz.

Shaharliklar darvozalarni ochdi va Moskvaning mudofaa vaqtidagi knyazi Ostey, ruhoniylar, dvoryanlar va oddiy odamlardan iborat hayat tashqariga chiqdi. Ammo ordaliklar ularni oldirdi va himoyasiz qolgan shahar darvozlari orqali ichkariga kirdi. Shaharni ishgol qilinib, unga ot qoyildi. Cherkovlardagi qimmatbaho buyumlar, knyaz xazinasi boshatildi va olib ketildi.

Koplab odamlar oldirildi yoki qul qilib olib ketildi. Toxtamish armiyasi katta oljalar bilan ortga qaytdi. Qaytishda Vladimir, Zvenigorod, Mojaysk, Yuriyev, Lopasnya kabi shaharlarni ham talon-taroj qilib qaytishdi.

Moskva qamali oqibatlari haqida turli manbalarda turlicha malumotlar keladi. Masalan, vafot etganlar haqida ikki xil malumotlar bor. Birida olganlar soni 12 ming kishi deyilsa, boshqasida 24 ming deyiladi. Bunday raqamlar olganlarni dafn etishga ajratilgan pullar orqali hisoblab chiqilgan. Dmitriyning buyrugiga kora har 80 ta murda uchun bir rubldan ishlatilgan va umumiy hisobda 150 yoki 300 rubl ishlatilgan. Tarixchi M.N Tixomirov manbalar bilan tanishish natijasida qamal arafasida shahar ahlining 20 ming kishi atrofida bolganini hisoblab chiqqan va uning fikriga kora, vafot etganlar soni 12 ming atrofida va u buni ishonarli raqam deb hisoblaydi.

Qochib ketgan Moskva knyazi Dmitriy shaharga qaytib keladi va uni qayta tiklashni buyuradi. Shu yili kuzda Toxtamish elchilari Moskvaga tinchlik sulhi bilan keladi. 1383-yil 23-aprel kuni Ordaga ogli Vasiliyni yuboradi. Shuningdek, Dmitriy Mamay bilan bolgan jangdan buyon tolanmagan ikki yillik olponni ham toladi va Moskvaning Oltin Ordaga bolgan tobeligi qayta tiklandi. Tver knyazligi esa Moskvadan mustaqil boldi. Toxtamish qoshinlariga rus askarlari ham jalb etildi.

1388-yilgi Toxtamishning Amir Temurga qarshi jangida askarlarining bir qismi rus askarlaridan tashkil topganini tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy yozib qoldirgan. Shunday qilib, Toxtamishning Moskva ustidan erishgan galabasi natijasida Moskva yana 100 yil davomida Oltin Ordaga tobe bolib qoldi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (26-08-2020, 22:40)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 26) ( 0)
:
-
:
:
-
20 ... -