» » Uchinchi axborot inqilobining dunyoga kelishi. Internet ixtiro qilinganiga 41 yil toldi

Uchinchi axborot inqilobining dunyoga kelishi. Internet ixtiro qilinganiga 41 yil toldi


Insoniyat oz sivilizatsiyasi tarixida uch bora axborot inqilobini amalga oshirdi. Birinchisi yozuvning ixtiro qilinishi bolgan bolsa, ikkinchisi Iogann Gutenberg tomonidan kitob bosishning ixtiro qilinishi edi. Shubhasiz, bu ikkala axborot inqilobi odamzodning bilim kolami bemisl taraqqiy etishiga xizmat qildi. Uchinchi axborot inqilobi esa bu internetning dunyoga kelishi boldi! Aynan internet axborot kommunikatsiya texnologiyalarining hozirgi zamondagi eng oliy, ilgor choqqisi bolib turibdi. Demak, bugun biz yashab turgan zamonaviy hayotning asosiy qismlaridan birini egallashgan ulgurgan internet dunyoga kelgan kun. Daryo sana munosabati bilan internet haqidagi qiziqarli malumotlarni taqdim etadi.

Ozida matn, tovush va tasvirni toliq qamrab olgan internet texnologiyalari, bugungi kunda endi aqlli uy jihozlarini qamrab oluvchi buyumlar interneti IoT misolida maishiy turmushga ham kirib kelmoqda. Hozirda nafaqat kommunikatsiya aloqalari sohasida, balki hatto davlat siyosatini yuritishda, talimda, bank xizmatlari sohasida va kommunal xizmatlar sohasida ham internet asosiy vositaga aylanib bormoqda. Ayniqsa, pandemiya sababli masofaviy talim, masofaviy muloqot va masofadan turib ishlash taqozosi yuzaga kelganida bu masalalarga internetdan yaxshiroq yechim bolmagani ham bor gap.

Bugun 2-sentabr ushbu zamonaviy hayotning eng muhim atributlaridan biri bolmish internet dunyoga kelgan sana. Tarixan ilk internet boglanishi 1969-yilning xuddi shu sanasida AQShda Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetida amalga oshirilgan edi. Oshanda atigi 12 kb xotiraga ega Honeywell 516 kompyuterlaridan ikkitasi qisqagina kabel orqali ozaro boglanib, bir-biriga shunchaki malumot uzatish va qabul qilish vazifasini amalga oshirgan. Malumot uzatish test tariqasida amalga oshirilgan bolib, unda biror-bir mano-mazmunga ega xabar yollanmagan bolsa-da, lekin ikkita kompyuter bir-biriga shunchaki aqay-baqaylarni jonatib qabul qilishining ozi ham shubhasiz tarixiy voqea edi!

Kaliforniya universitetidagi Len Klyaynrok laboratoriyasida otkazilgan ushbu eksperiment AQSh Mudofaa vazirligi boshchiligida olib borilgan bir necha yillik izlanishlar mahsuli bolib, bu mohiyatan internetning osha paytdagi eng sodda, ibtidoiy talqini bolgan deyish mumkin. Dastlabki paytda ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network) deb nomlangan ushbu texnologiya birinchi marta ishga tushirilganida 20 nafar tadqiqotchi jarayonda ishtirok etgan.

2-sentabr kuni ilk muvaffaqiyatli kompyuter tarmogi sinab korilgach, oradan kop otmay, aniqrogi, 29-oktabr sanasida tajribaga Stenford instituti ham qoshilgan va tom manoda dunyo tarixida birinchi bolib internet orqali muayyan manoga ega xabar yollangan. Bu xabar ham atigi bitta sozdan iborat bolgan bolib, dastlabki urinishi muvaffaqiyatli bolgan deyish qiyin.

Gap shundaki, Los-Anjelesdagilar Stenfordga login degan sozni jonatishgan bolib, xabarning lo qismi manzilga yetib borgan xolos, shundan keyin kompyuterlardan biri qotib qolgan. 1969-yilning oxiriga kelib esa ibtidoiy internet tarmogida allaqachon Yuta universiteti va Santa-Barbara Kaliforniya universiteti ulangan edi.

Yuqorida aytganimizdek, avvaliga internet AQSh mudofaa vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan. Shu sababli dastlabki yillarda undan faqat harbiylar foydalangan. Internetning ommaga tanishtirilishi esa 1972-yilda amalga oshirilgan bolib, bu paytda tarmoqda allaqachon 30 ta xost mavjud edi. Osha yili olimlar internetning kelgusi taraqqiyoti borasida ilk amaliy konferensiyaga yigilgan va boglanishlarda qollaniladigan standart kodlar, kabellar va protokollar borasida umumiy yakdil qoidalarni ishlab chiqishga kirishilgan.

1979-yilga kelib, internet orqali matnli xabarlar yollash uchun moljallangan elektron pochta tizimi joriy qilindi. Taxminan osha yillarda joriy qilingan TCP/IP protokoli esa hozirda ham internet orqali aloqa ornatishning eng asosiy vositasi bolib qolmoqda. 1990-yillar boshidan boshlab esa WWW (world wide web butunjahon orgimchak tori) texnologiyasi asosida HTTP (gipermatn transferi protokoli) vositasida brauzer orqali malumot almashinish texnologiyasi ommalashuvi esa nafaqat kommunikatsiya sohasida, balki OAV sohasida ham keskin burilish yasadi.

Endilikda qogozga chop etiladigan matbuot bilan bemalol raqobat qila oladigan, qaytanga mushtariy bilan interaktiv muloqot qilish imkoni tufayli katta ustunlikka ham erisha oladigan yangi axborot texnologiyalari yuzaga kela boshladi. Qizigi shundaki, oradan 30 yildan ziyod vaqt otgan bolsa-da, internet tarmogida osha paytlarda ochilgan va hamon onlayn ishlab turgan bir necha saytlarga hozirda ham duch kelish mumkin.

90-yillar oxiri va 2000-yillar boshida internetda malumot izlashga qaratilgan qidiruv tizimlarining yuzaga kelishi, ayniqsa, 1998-yilda Larri Peyj va Sergey Brin tomonidan asos solingan Google qidiruv tizimi taqdim etilishidan keyin tarmoqda malumot izlash va ozaro almashinish yanada keskin ommalasha boshladi. Shuningdek, internetda bozorlarning yuzaga kelishi (Alibaba, Amazon va hokazo), elektron birja va savdolarning paydo bolishi orqali endilikda bu jabha nafaqat kommunikatsiya tarmogi sifatida, balki daromad va biznes-faoliyat maydoniga ham aylanib bordi.

1995-yildan boshlab Ozbekiston ham internet tarmogida ozining ikkinchi daraja domen nomiga .uz domeniga ega boldi. Hozirda .uz domen hududida 82 mingdan ortiq saytlar royxatga olingan bolsa, yurtimizdagi internet foydalanuvchilari soni 22 million nafarga yetgan (albatta, shundan 19 millioni mobil internet foydalanuvchilari ekanini ham aytish joiz).

Albatta, bugungi kunda hayotimizning deyarli hech bir sohasini internetsiz tasavvur qilib bolmay qolyapti. Bu bir tarafdan mislsiz qulayliklar taqdim etmoqda. Xususan, xorijdagi yaqiningiz bilan endi qimmat xalqaro telefon aloqasi orqali gaplashishga hojat yoq. Messenjerlar hatto videoaloqa ornatish imkonini bermoqda. Xaridlarni ham bozorga bormay, uydan bajarsa bolyapti. Shu bilan birga, zamonaviy internet muayyan muammolarni ham yuzaga chiqarganini aytib otish joiz. Birinchi navbatda, bu shaxsiy malumotlar daxlsizligi, kiberjinoyatchilik va hatto kiberterror bilan bogliq jihatlardir.

OAVlarda tez-tez paydo bolayotgan narsa bank va tijorat sirini qolga kiritish va unga tovon talab qilish, ozgalarning ota shaxsiy malumotlarini oshkor qilish evaziga inson shani va qadr-qimmatiga putur yetkazish singari nihoyatda jiddiy kiberxatarlar bilan birga hozirda kiberfizik obyektlarga uyushtirilayotgan kiberhujumlar oqibatida insonlar hayoti xavfga qolayotgani, ekologiya va uskunalar zarar korayotgani holatlari ham kopaymoqda. Internet orqali amalga oshirilayotgan bu kabi tahdidlarga qarshi kurash zamonaviy IT mutaxassislarining birinchi galdagi vazifasiga aylanib borayotgani ham turgan gap.

Biz bilgan va hayot tarzimizning uzviy bir qismiga aylanib qolgan internet bugun 41 yoshga toldi. Biz esa uning kelgusi taraqqiyoti faqat ijobiy jihatlari bilan insoniyatga xizmat qilishiga tilakdoshmiz.

Muzaffar Qosimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (3-09-2020, 08:40)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 38) ( 0) ( 36) ( 2)
:
-
:
20 ... -