» » Katta Livandan kichkina Livangacha. Livanning tarixi va buguni haqida

Katta Livandan kichkina Livangacha. Livanning tarixi va buguni haqida


Shu yilning 4-avgust kuni Livan poytaxti Bayrut shahrida kuchli portlash yuz bergan edi va butun dunyoning nigohi bir zum ushbu mamlakatga qaratildi. Bundan yuz yil oldin, 1920-yil 1-sentabr kuni Usmonli imperiyasining hududlari qayta taqsimlanish paytida Katta Livan davlati tashkil etildi. Daryo sana munosabati bilan Livan davlatining tarixi va buguni haqida hikoya qiladi.

Livan hududi oz mavjudligi davomida bir nechta davlatlar tarkibida va ularning hukmi ostida yashab keldi. Forslar, ossuriyaliklar, yunonlar, rimliklar, armanlar, Vizantiya imperiyasi, arablar, saljuqiylar, mamluklar, salibchilar, Usmonli imperiyasi va fransuzlar bu hudud ustidan asrlar davomida birin-ketin hukmronlik qildi.

19141918-yillarda davom etgan Birinchi jahon urushi natijasida maglub bolgan Usmonli saltanati tanazzulga yuz tutdi va uning hududlari tarqatib yuborildi va orniga bir nechta davlatlar tashkil etildi. Usmonlining Damashq va Bayrut viloyatlariga togri keladigan Lubnon hududi Millatlar Ligasi tomonidan taqdim etilgan Fransiya mandatiga berildi. 1916-yilgi Sayks-Pikot maxfiy shartnomasiga kora, urush tugaganidan keyin Usmonlining arab jogrofiyasi Buyuk Britaniya va Fransiya ortasida taqsimlanishi kerak edi. Fransuz generali Shom masalalari boyicha oliy komissar Anri Gurod 1920-yil 1-sentabr kuni Katta Livan davlati tashkil etilganini elon qildi.

1926-yilda Livanda ilk konstitutsiya qabul qilindi va davlat respublika deb elon qilindi. Endi Katta Livan davlati Livan Respublikasi nomini oldi. Ozining prezidenti va vazirlar kengashi raisiga ega boldi. Livanni har tomonlama rivojlantirish vazifasini olgan Fransiya mamlakatni mustaqillikka tayyorlashi lozim edi. 1915-yildan 1918-yilgacha Livanda 120 mingdan 200 minggacha aholi (aholining uchdan bir qismi) chigirtkalar galasining yopirilishi va Antanta ittifoqining qoygan iqtisodiy blokadasi natijasida kelib chiqqan ochlikdan qirilib ketdi.

Urushdan keyin Livan iqtisodiy jihatdan abgor ahvolga kelib qolgan edi. Fransiya esa mamlakat iqtisodiyotini qayta tiklashga majbur edi. Iqtisodiyotning muhim sektorlariga investitsiyalar jalb etildi. Infrastruktura yaxshilandi va Livan xalqaro bozorga chiqa oldi. Talim sohasida ham yaxshi ozgarishlar amalga oshirildi. Fransuz tili arab tili bilan birgalikda rasmiy til sifatida faoliyat yurita boshladi va bu 1943-yilgacha davom etdi. Ammo fransuz tili baribir oz ahamiyatini saqlab qola oldi. Hozirga kelib aholining 45 foizini frankofonlar tashkil qiladi.

Livanning bugungi kundagi siyosiy tizimi ham aynan Fransiya mandati paytida shakllangan edi. 1926-yilgi konstitutsiyaga muvofiq mandatchilar bilan birgalikda 17 konfessiya vakillaridan iborat Maslahat kengashi ham tashkil etilgan edi. Respublikada hokimiyat ushbu konfessiyalar ortasida taqsimlandi. Eng muhim lavozimlar demografik jihatdan kopchilikni tashkil etadigan konfessiya vakillariga berildi.

Livan 1943-yilga kelib mustaqil davlat deb elon qilindi va mamlakat eski boshqaruv shaklini saqlab qoldi. Livanning 1943-yildan 1975-yilgacha bolgan davri uning eng gullab yashnagan davri sifatida talqin etiladi. Erkinlik indeksi boyicha ham Livan Freedom House talqiniga kora, 1975-yilgacha Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mintaqasidagi ikki erkin davlatdan biri (ikkinchisi Isroil) sifatida etirof etilgan.

Livan konfessional xarakterga ega bolgan parlamentar demokratik respublika hisoblanadi.Mamlakat prezidenti parlament tomonidan saylanadi va nasroniy maronitlardan tanlanadi. Uning vakolatlari cheklangan bolib, asosiy vakolatlar vazirlar kengashining qolida jamlangan. Mamlakat bosh vaziri musulmon sunniylardan bolib, u parlament deputatlari va raisi oldida hisob beradi. Parlament raisi esa shia musulmonlaridan tayinlanadi. Bosh vazir orinbosari va hukumat matbuot kotibi pravoslav nasroniylari orasidan tayinlanadi. Parlamentda 128 deputatlik orni mavjud bolib, nasroniylar va musulmonlar ortasida taqsimlangan va deputatlar togridan togri ovoz berish yoli bilan saylanadi.

Yuqorida aytib otilganidek, Livan 1975-yilgacha, yani mamlakatda fuqarolar urushi boshlanguncha barqaror rivojlanayotgan davlatlardan biri edi. Mamlakatda turizm, qishloq xojaligi, bank va moliya tizimi rivojlandi. Livan Yaqin Sharqning Shveysariyasi edi.

Ammo shu yillarda mamlakatda bir qator ichki ijtimoiy ziddiyatlarga, shuningdek, Isroil davlatining tashkil etilganidan keyingi oqibatlar bilan toqnashishga majbur boldi. 1948-yildan boshlab 120 ming nafar falastinlik qochoq Livan hududiga qochib otdi. Mamlakat Isroil-Falastin maummosining asosiy ishtirokchilaridan biriga aylanib qoldi. Livandagi 19751990-yillarda bolib otgan fuqarolar urushi mamlakatni yana abgor holatga olib keldi. Urush yillarida mamlakatda 170 ming aholi halok boldi. Mazkur fuqarolar urushi mamlakatning siyosiy va iqtisodiy inqirozlar girdobiga kirib qolishiga sabab boldi.

Mamlakatni inqirozga olib kelgan sabablardan yana biri davlatdagi jamoaviy nizolardir. Livanda ondan ziyod diniy konfessiya jamoalari mavjud bolib, ular ortasidagi nizolar zamonaviy Livan tarixini belgilab beradi.Ular ortasidagi nizolar dastlab hukmronlik uchun kelib chiqsa, keyingi sabab falastinlik qochoqlarning assimilyatsiyasidir.

BMT hisob-kitoblariga kora, mamlakatda 450 mingdan ziyod falastinlik qochoq 40 dan ziyod hududda istiqomat qiladi. Ularning bazilari Falastinga qaytishni istasa, qolganlari fuqarolik olish ilinjida. Falastinliklarga fuqarolik berilishi tort million aholiga ega Livanda demografik ozgarishlar keltirib chiqarishi mumkin. Bu esa sunniylar sonining oshishiga olib keladi hamda nasroniy va shialarning noroziligiga sabab boladi.

Falastinliklarning integratsiyasi ishsizlik darajasiga ham tasir qilishi livanliklarni tashvishga solayotgan muammolardan biridir. Shundoq ham ishsizlik bilan bogliq holatlar juda yuqori. Fuqarolik urushi yillarida shialar ikki guruhga bolinib ketdi va Hizbulloh guruhi tashkil topdi. Migrantlar muammosi 2011-yilgi Suriya fuqarolar urushi natijasida yanada kuchaydi va Assad zulmidan qochgan sunniy musulmonlar Livandan boshpana izlab keldi. Bu esa jamoaviy nizolarni yanada keskinlashtirib yubordi.

Isroil hujumlariga qarshi qurollantirilgan Hizbulloh mamlakatdagi yangi nizolarning markazi bolib kelmoqda. Tashkilot mamlakatdagi shialarning eng yaxshi himoyachisi sifatida koriladi va davlat boshqaruvida katta nufuzga ega.

2005-yilning 14-fevral kuni mamlakat bosh vaziri Rafiq Hariri oldirib ketildi va bu yangi mojarolarga olib keldi. Mamlakatda Kedr inqilobi yuz berdi. Inqilob paytida yangi allians tuzildi. Unga 14-mart nomi berildi. Alliansga kirgan partiyalarning vakillari Suriyaning mamlakatdagi 1975-yildan buyon davom etayotgan mavjudligiga qarshi edi va Suriya kuchlarining mamlakatni tark etishini talab qilayotgan edi. Shu munosabat bilan 14-mart kuni Bayrutda 1,3 million kishi norozilik namoyishiga chiqqan edi.

Shu yildan keyin mamlakat bir nechta siyosiy inqirozlarni boshdan kechirdi, xususan, 2008-yil va 20142016-yillarda. Shu bilan birga, Livan mintaqaviy muammolarga ham aralashishiga togri keldi. Bu esa mamlakat iqtisodiyotiga ham jiddiy tasir qila boshladi. Ishsizlik darajasi oshib bordi, mamlakat pul birligi qadrsizlanib ketdi.

Mamlakatdagi hozirgi iqtisodiy va siyosiy inqiroz juda chuqur ildiz otgan. Fransiyaning Monten tadqiqotlar instituti mutaxassisi Anna Gadelning fikricha, iqtisodiy jihatdan Livandagi vaziyat misli korilmagan darajada yomonlashdi.FVF hisob-kitoblariga kora, 2020-yilgi iqtisodiy pasayish YIMning 10 foizi miqdorida belgilangan. Ishsizlik darajasi faol aholining 35 foizini qamrab olgan va bu yil oxiriga borib yanada osishi mumkin. Davlat qarzi YIMning 170 foizini tashkil qiladi. Mart oyiga kelib mamlakat qarzlarini tolay olmasligini malum qildi va bankrotlik elon qildi. Shuningdek, hukumat budjet mablaglarini moliyalashtira olmayapti.

Livan pul birligi oz qadrini 80 foizga yoqotdi va iyun oyiga kelib inflyatsiya darajasi 150 foizni tashkil qildi. Mamlakatda umumiy tushkunlik holati hukm surmoqda. Kichik biznesdan tortib makroiqtisodiyotgacha tushkunlik holatida.

Qisqa qilib aytganda, Livandagi iqtisodiy inqirozga biror yechim topilmasa mamlakat xavfli alternativlar qarshisida qoladi: Livan mamlakatni abgor ahvolga olib kelgan oilalar boshqaradigan xususiy banklar yoki mamlakat infrastrukturasiga investitsiya kiritishni kozlayotgan Xitoy tomonidan privatizatsiya qilinishi mumkin.

Livandagi ijtimoiy hayot ham havas qilarli darajada emas. Mamlakatda 50 foiz aholi kambagallikdan past darajada, 20 foiz aholi esa ota qashshoqlikdan past darajada yashaydi. Mamlakatdagi orta qatlam inqirozdan eng kop jabr korgan qatlam bolib turibdi. Oqituvchilar, injenerlar, davlat xizmatchilari oziq-ovqatga muhtoj qatlamga aylanib qolgan. Bunday qatlam yangi kambagallar qatlami deb atalmoqda.

Mamlakatdagi iqtisodiy inqiroz siyosiy inqirozni ham keltirib chiqardi. 2019-yil kuzda yuz bergan norozilik namoyishlari ortidan Saad Hariri hukumati istefoga chiqdi. Ammo yangi hukumat ham inqirozdan chiqishga qodir bolmadi. Hasan Diab hukumati taklif qilgan islohotlar parlamentning kopchilik qismi tomonidan qabul qilinmadi.

Pandemiya esa Livandagi vaziyatni yanada izdan chiqardi. Shu bilan birga, 4-apreldagi Bayrut portida yuz bergan portlash vaziyatni butunlay izdan chiqardi va xalq norozilik namoyishlarini qaytadan boshladi. Natijada, 8-avgust kuni Hasan Diab muddatidan oldin saylovlar bolib otishini elon qildi va 10-avgust kuni hukumatning istefoga chiqqanini malum qildi. Masalaga Fransiyaning aralashuvi vaziyatni izga solishga turtki berishi mumkin.

Fransiya esa Livan hukumatiga islohotlar otkazish boyicha bosim qilmoqda. Aks holda yordam bermaslik bilan tahdid qildi. Fransiya prezidenti Emmanuel Makron Bayrut portlashidan keyin ikki marta, 6-avgust hamda 1-sentabr kunlari mazkur mamlakatga tashrif buyurdi. Livanning yuqori martabali kishilari bilan uchrashuvdan tashqari, Makron Katta Livan tashkil topganining 100 yillik tantanalarida ham ishtirok etgan.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (3-09-2020, 18:10)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 54) ( 0) ( 53) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -