» » Ikkinchi jahon urushi tugashining besh sababi haqida. AQSh-Xitoy munosabatlari saylovdan keyin qanday kechadi? Jahon matbuoti sharhi

Ikkinchi jahon urushi tugashining besh sababi haqida. AQSh-Xitoy munosabatlari saylovdan keyin qanday kechadi? Jahon matbuoti sharhi


Daryo otib borayotgan haftada dunyo matbuotida elon qilingan va muhokama markazida bolgan maqolalar sharhi bilan tanishtiradi.

History.com axborot sayti Ikkinchi jahon urushi tamomlanishining besh sababi haqida tahlil qilishga undaydigan maqola chop etdi. Urush yakunlanishining sabablaridan biri sifatida AQSh hukumatining Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom bombasini tashlanishi sifatida koradi. Maqola muallifi fikricha, Ikkinchi jahon urushining yakunlanishiga ittifoqchilar qoshinlarining harakati ham tasir qilgan va urush yakunlangani 1945-yilning 2-sentabr sanasida AQSh harbiy kemasi bortida elon qilingan.

1939-yilning 1-sentabrida Germaniyaning Polshaga hujumi bilan XX asrning eng yirik mojarosini keltirib chiqargan urush olti yildan song yakunlangan. 1945-yilning 2-sentabrida urush yakunlangan bolsa-da, mazkur urushda allaqachon yer sayyorasining taxminan uch foizi 60-80 million odamning yostigini quritishga ulgurgan edi. Urushda halok bolganlarning aksari tinch aholi bolib, shulardan olti millioni yahudiy millati vakillari sanaladi. Xolokost esa Ikkinchi jahon urushining eng mashum voqeasi sifatida tarixda qoldi.

Blitskrig harbiy strategiyasidan foydalangan Germaniya urushning dastlabki oylarida Niderlandiya, Belgiya va Fransiyani bosib oladi va 300 mingdan ortiq ingliz va boshqa ittifoqchilar qoshinlarini Dyunkerk orqali Yevropani tark etishga majbur qiladi. 1941-yilning iyun oyida diktator Adolf Gitler boshchiligidagi nemis qoshinlari Sovet Ittifoqi bilan imzolangan hujum qilmaslik haqidagi kelishuvni buzib, Barbarossa harbiy amaliyotini boshlaydi va natsistlar qoshini Moskva ostonasiga yaqinlashib qoladi.

Yaponlarning Perl Xarborga hujumi natijasida AQSh urushga kirganda nemis qoshinlari Qora dengizdan to La-Mansh bogozigacha bolgan Yevropa qitasining salmoqli qismini bosib oladi. Biroq ittifoqchilar qoshini urushni oz foydalariga hal qildi. Quyidagi tarixiy voqealar esa urush yakunlanishining eng muhim hal qiluvchi sababi boldi.

1. Germaniyaning ikki frontda jang olib borishi

Uch yil mobaynida tezkor urush olib borgan nemis qoshinlari holdan toygan edi. 1942-yilning avgust oyidan to 1943-yilning fevral oyiga qadar davom etgan Stalingrad jangida Qizil armiya qoshinlari nemis qoshinlariga qaqshatqich zarba beradi. Diktator Iosif Stalin sharafiga qoyilgan Stalingrad shahrini himoya qilishda ikki millionga yaqin rus askarlari halok boladi.

Sovet qoshinlari sharqiy frontda harakat qilayotgan paytda ittifoqchilar qoshinlari Sitsiliya va Italiyaning janubini ishgol qiladi. Natijada 1943-yilning iyul oyida Italiyada diktator Benito Mussolinining hokimiyati qulaydi. Mazkur voqeadan song garbiy frontda ittifoqchilar qoshinlari 1944-yilning 6-iyun sanasida Fransiyaning Normansiya viloyatiga harbiy desant tushiradi. Fransiya shimolida mustahkamlanib olgan ittifoqchilar qoshini 25-avgust sanasida Parijni, oradan ikki hafta otib Bryusselni natsistlardan ozod qiladi.

2. Arden jangi

Sovet qoshinlari Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya va Ruminiyaga kirib borganida garbdagi ittifoqchilar qoshinlari sharqa tomon siljib boradi va Germaniya ikki ot orasida qoladi. Gitler ikki frontda urush olib borishga majbur boladi, biroq zaxiralar ham tugab borayotgandi. Nemis qoshinlari orasida sarosima uygongandi. Gitler mudofaa chizigini yorib otish umidida bor harbiy kuchini garbiy frontga yonaltiradi. 1944-yilning 16-dekabr sanasida natsistlar qoshini Belgiya va Lyuksemburg chegarasidagi Ardenning togli ormon hududida 130 kilometrga chozilgan kutilmagan jangga kiradi.

Harbiy amaliyot natijasida nemislar garbga tomon yorib otishga muvaffaq bolsa-da, ittifoqchilar qoshinlari noqulay ob-havo sharoitlariga qaramasdan oz mudofaalarini bir yarim oy mobaynida ushlab turishga erishadi. Ikkinchi jahon urushining Arden jangi AQSh harbiylarining eng qonli jangi boladi, sababi mazkur jangda 20 ming amerikalik harbiylar qurbon boldi. Sharqiy frontda esa Sovet Ittifoqi qoshinlari bahorga kelib Odra daryosi boyiga yetib keldi va Berlinga kirish uchun salkam 80 kilometr masofa qoldi.

3. Germaniyaning taslim bolishi

Drezden va koplab boshqa nemis shaharlari havo hujumiga uchraydi. On minglab tinch aholi halok boldi. Ittifoqchilar qoshinlari Reyn daryosidan kechib otib, Bergen-Belzen va Daxaudagi nemis konsentratsiya lagerlarining dahshatli manzarasini guvohi bolishadi. Ikki frontda ham maglub bolganini tushungan Gitler 1945-yilning 30-aprel sanasida Reyxskanselyariya binosining yertolasidagi bunkerda oz joniga qasd qildi.

Gitlerning orinbosari sifatida tayinlangan admiral Karl Dyonits tinchlik sulhi muzokaralarini boshlaydi va 7-may sanasida general Alfred Yodlga barcha nemis qoshinlarining sozsiz taslim bolishi haqidagi qarorni imzolash topshirigini berdi. Biroq Stalin nemis tarafining taslim bolish haqidagi Fransiyaning Reyms shahrida imzolangan kelishuvini tan olishdan bosh tortdi va nemislarni 8-may sanasida ishgol qilingan Berlinda boshqa shartnoma imzolashga majbur qildi.

4. Xirosima va Nagasakiga atom bombasining tashlanishi

Yevropada ittifoqchilar qoshinlari galabaga erishgan bolsa-da, Tinch ummoni hududlarida urush harakatlari davom etardi. 1942-yilning iyun oyidagi Miduey jangi Tinch ummonidagi urush harakatlarida burilish yasagan va amerikaliklar Yaponiya sarhadlari tomon siljib borayotgandi. Ivodzima va Okinavadagi harbiy amaliyotlar urushning eng qonli voqealaridan biri boldi. Amerikalik harbiylar esa agarda urushni Yaponiya hududida olib boradigan bolsa, bir million amerikalik halok bolishi mumkinligini anglagan edi.

1945-yilning 16-iyul sanasida AQShning Nyu-Meksika shtati Alomogordo shahrida ilk atom bombasining sinovlari muvaffaqiyatli otkazilganidan bir necha hafta otib, prezident Garri Trumen Yaponiyaga qarshi jangda atom bombasidan foydalanishga ruxsat berdi. 1945-yilning 6-avgust sanasida AQShning B-29 Enola Gay qiruvchi uchogi Yaponiyaning sanoat shahri Xirosimaga atom bombasini tashlaydi. Natijada 80 mingga yaqin yapon halok boldi, on minglab yaponlar esa radiatsiyaviy nurlanishdan hayotdan koz yumadi. Biroq Yaponiya Xirosima vayron bolsa-da, taslim bolmaydi. AQSh oradan uch kun otib, Nagasakiga yanada kattaroq bolgan ikkinchi atom bombasini tashlaydi.

5. Sovet Ittifoqining Yaponiyaga urush elon qilishi va Yaponiyaning taslim bolishi

Xirosima va Nagasakiga atom bombasi tashlanganidan keyin Yaponiya ota murakkab vaziyatda qolgandi. 8-avgust sanasida esa Sovet Ittifoqi Yaponiyaga qarshi urush ochganini elon qildi va yaponlar bosib olgan Xitoyning Manchjuriya viloyatiga bostirib kirdi. Oliy harbiy kengash bir qarorga kelmagani bois yapon imperatori Xiroxito Yaponiya taslim bolishi kerakligiga qaror qildi. 15-avgust sanasida imperator radio orqali Yaponiya taslim bolganini elon qildi.

1945-yilning 2-sentabr sanasida AQShga qarashli Missuri harbiy kemasida general Duglas Makartur Yaponiyaning sozsiz taslim bolgani haqidagi kelishuvni imzolaydi va Ikkinchi jahon urushi tamom boladi. Shu tariqa 2 194 kun davom etgan urush yakunlanadi va general Makarturning Bugun zambaraklar jim. Buyuk fojia nihoyasiga yetdi. Buyuk galaba qolga kiritildi degan sozlari tarixdan joy oladi.

The Project Syndicate nashri AQSh va Xitoy munosabatlari qay usulda rivojlanishi haqida maqola tayyorladi. Maqolada ikki mamlakatning yaqin kelajakdagi aloqalari yaqin davr ichida bu mamlakatlarda hokimiyat tepasiga kim kelishiga kop ham bogliq ekani haqida soz yuritadi.

AQSh va Xitoy ortasidagi munosabatlar hozirga davrda nafaqat faqat ikki mamlakatning diplomatik munosabatlariga, balki butun insoniyat taqdiriga hal qiluvchi bolib tasir qiladi. Aynan shu sababdan ham kelajakda bu ikki mamlakatni kim boshqarishi muhim.

Yana ikki oydan song AQShdagi prezidentlik saylovlari kim prezidentlik saylovida saylanishini aniqlab beradi. 2021-yilning 20-yanvarida esa yo amaldagi respublikachi prezident Donald Tramp yoki demokratik partiya nomzodi Jo Bayden prezidentlik qasamyodini beradi. Xitoyda esa janob Si Szinpin hokimiyatni songgi nafasigacha egallab turishi ehtimoli koproq. Biroq Xitoydan davlat rahbarining ozgarmasligi borasida qatiy fikr bildirib bolmaydi, shu sababdan ham Xitoy-AQSH munosabatlari rivojlanishini ehtimoliy tort yonalishiga toxtalish muhim.

Birinchi, taxmin. Bayden prezident boladi, Si Szinpin Xitoy rahbari sifatida qoladi, deb faraz qilaylik. Bayden The Foreign Affairsnashriga bergan intervyusida AQShning tashqi siyosatda yetakchiligi mavqeyi tiklanishi asosiy maqsad ekani haqida gapirgandi. Bayden, shuningdek, infratuzilmalarga, talimga, ilmiy tadqiqotlarga mablag ajratilishi borasida malum qilmoqda. Demak, Baydenning Xitoyga nisbatan siyosati ancha muvozanatlashgan, dramalarsiz olib borilishi haqida tasavvur uygotadi.

Shunday bolsa-da, Xitoyning sanoat va tashqi siyosat borasidagi qarshi harakatlarini ham nazardan qochirmaslik lozim. Amerikaning dunyodagi liberal tartibni tiklashi, xitoylik rahbariyat ozining tashqi siyosatda yetakchilikdek yuhoviy maqsadlarini cheklashiga togri keladi. Agarda Bayden oz maqsadlariga erishsa, AQSh ozini xavfsiz his qilishi va Xitoyning iqtisodiy yuksalishiga bugungidek munosabatda bolmasligi mumkin.

Ikkinchi taxmin. Tramp prezidentlik saylovida galabaga erishadigan bolsa, AQSh-Xitoy munosabatlari keskin oqibatlarga olib kelishini kutish mumkin. 2016-yilgi saylovlarda Trampning galabasi tasodif sifatida korilgan bolsa, bu safargi galabasi Trampning demagogiyasi va ksenofobiyasi AQSh jamiyatida qaror topganidan darak beradi. Ikkiga ajralgan jamiyat esa Xitoyga qarshi turishda maglub boladi va AQShning jahon yetakchisi borasidagi mavqeyi yana tort yilni boy beradi. Ehtimol, AQSh jahon yetakchisi maqomidan abadiy mahrum bolishi mumkin.

Bazi optimistlar Trampning ikkinchi muddatga saylanishi Xitoy bilan munosabatlarda siyosiy ozgarishlarga umid qilayotgani ham malum. Biroq songgi tort yil Tramp faqat oz saylovchilarining quloqlariga tasir qiladigan hissiy ritorikadan boshqa amaliy ish qilmaganligini korsatdi. AQSh-Xitoy munosabatlariga oqilona va amaliy jihatdan foyda beradigan siyosat yoli tutilmadi. Ikkinchi muddatga qolgan Tramp hukumati Xitoyni tanqid qilishni keskin nuqtasiga olib borib qoyadi.

Bunday siyosat Xitoy uchun dahshatli bolsa-da, Tramp ozi anglamagan holatda janob Si uchun yaxshigina sovga tayyorlab berishidan dalolat. AQSh Xitoyni qancha kop qoralasa, xitoyliklar shu darajada koproq janob Sining siyosatini maqullay boshlaydi. Xitoy Kompartiyasi azolari Si siyosatini tanqid qiladigan bolsa, ularning ovozini ochirish uchun xorijning gumashtasi degan tavqi lanat tamgasi bosiladi. Si osongina siyosiy muxoliflaridan qutulib oladi.

Koronavirus pandemiyasi davri Xitoy koronavirusni kamroq qurbonlar bilan jilovlay olgani AQShdagi koronavirus bilan vaziyatga solishtirganda janob Si galaba qilganidan darak. Janob Si hukumatni boshqarish borasidagi cheklovlardan xalos bolgani esa u mamlakatni umrbod boshqarishi uchun tosiq olib tashlanganini bildiradi.

Shunga qaramasdan, Tramp pandemiyaga qarshi kurashda ozini qanchalik ishonchsiz tutayotgan bolsa, Si ham maglub bolmasligi borasida xavotirga tushgan. Sababi Xitoy kompartiyasining ayrim azolari janob Sining siyosatini tanqid qilib chiqmoqda. Sababi, tanqidchilar nazarida janob Si Xitoy dushmanlari sonini ham xalqaro siyosatda, ham ichki siyosatda kopayishiga yol qoydi-yu, xato qildi.

XX asrning oxirlarida Den Syaopin Xitoyning islohotlar va ochiqlik siyosati uchun, siyosiy hokimiyatning almashinishi uchun kop mehnat sarf qildi. Si esa Den Syaopin siyosatidan chekinmoqda. Shunday ekan 2022-yilda janob Si oldida umrbod Xitoy rahbari sifatida qolish yoki Kompartiyaning talabi bilan hokimiyatda ketish yoki tontarish natijasida hokimiyatni oz qolida saqlab qolishdek voqealar rivoji mavjud. Xitoydagi siyosiy vaziyat esa AQShdagidan ancha barqaror ham.

Agarda Xitoyda rahbariyat ozgaradigan bolsa, yangi rahbar yo Bayden, yo Tramp bilan muzokaralar olib borishiga togri keladi. Bayden prezident bolsa, Xitoy bilan professional diplomatiya ishga solinadi. Tramp prezident bolsa, Xitoyga qarshi qanday siyosat tutadi, bilib bolmaydi.

Shunday ekan, AQSh-Xitoy munosabatlariga nazar solishda paydo bolishi ehtimoli bolgan har qanday siyosiy manzarani nazardan qochirmaslik muhim.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (5-09-2020, 16:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 18) ( 0) ( 18) ( 0)
:
-
:
:
-
20 ... -