» » Noyob jonivorning qismati. Odamzot yoq qilgan Tasmaniya xaltali borilari haqida

Noyob jonivorning qismati. Odamzot yoq qilgan Tasmaniya xaltali borilari haqida


Avstraliya va unga yondosh orollarda garoyib xaltali jonivorlar yashashini kopchilik yaxshi biladi. Ular orasida eng taniqlisi, albatta, kenguru bolsa kerak. Bundan tashqari, koala, ordakburun, xaltali sichqon, Tasmaniya tasqarasi va yana koplab garoyib jonivorlar bu qitaning tabiiy boyligi sanaladi. Bu turdagi hayvonlar qitaning juda uzoq otmishda alohida bolib, ajralib qolgani va boshqalardan izolyatsiyalangan holda evolyutsiyalangani bilan izohlanadi. Ana shunday hayvonlar orasida xaltali borilar bugunga kelib yoqolib ketgan noyob turga kiradi.Daryo xaltali borilar haqidagi qiziqarli faktlar haqida malumot beradi.

Hozirgi kunda ham xaltalilarning kop turlari saqlanib qolganiga qaramay, yaqin otmishda ularning ayrim turlari butunlay yoq bolib ketgani ham achchiq haqiqatdir. Shunday yoqolib ketgan xaltali jonivorlardan biri xaltali borining eng oxirgisi bundan 86 yil muqaddam, yani 1936-yilning 6-sentyabrida, Tasmaniya poytaxti Xobart shahridagi hayvonot bogida jon taslim qilgan edi. Oshandan buyon ushbu jonivor yoqolib ketgan turlar royxatiga kiritilgan va eng yomoni, uning yoq bolib ketishiga inson omili tasir qilgan.

Xaltali borilar haqidagi ilk ilmiy malumot 1808-yilda Londonda Linney jamiyatida havaskor tabiatshunos Xarrison tomonidan taqdim etilgan edi. Avstraliyadagi qoyatoshlarga oyib ishlangan suratlarga qaraganda, qitaning mahalliy aholisi bu borilar bilan ming yillardan beri yaxshi tanish bolgan. Biroq orta asrlarga kelib, yevropaliklar qitaga va Tasmaniya oroliga tashrif buyurmasidan avvalroq xaltali borilar Avstraliyaning ozidan tabiiy ravishda siqib chiqarilgan va ular faqat Tasmaniya orolidagina saqlanib qolgan bolgan.

Xaltali borini qitadan siqib chiqarilishiga sabab, bu yerlarga janubiy-sharqiy Osiyodan kelib ornashgan yovvoyi itlar dingo sabab bolgan degan ilmiy qarash mavjud. Haqiqatan ham tulkidan yirikroq, lekin nemis ovcharkasi yoki alabay singari yirik gavdali itlardan kichikroq jussaga ega bolgan xaltali bori, jismoniy jihatdan dingoga bas kela olmagan va oz arealini ularga boy bergan. Dingo Tasmaniya oroliga yetib bormagan. Shu sababli, bu orolda xaltali bori ozini juda yaxshi his qilgan va XIX asr ortalarigacha tabiiy kopayishda davom etgan.

Biroq Tasmaniyada fermerlar kopayib, xonaki hayvonlar boqilishi boshlanishi bilan xaltali boriga endi odamlar tajovuz qila boshlagan. Xaltali bori oz xarakteriga mos ravishda, albatta, fermerlarning yaylovdagi qoy-qozilariga hujum qilar edi va shu sababli, fermerlar yoppasiga bu borini qirishni boshlagan. XIX asrning 30-yillarida hatto har bir oldirilgan xaltali bori uchun mukofotlar ham berilar edi.

Xaltali bori, shuningdek, qushlarni va boshqa mayda jonivorlarni tutish uchun qoyilgan qopqonga tushgan oljaga ham hamla qilar edi va oljani qopqon egasidan avval burdalab ketardi. Uning ov qilish uslubi ham oziga xos bolgan. Xaltali bori oljasini juda uzoq, shoshilmasdan, lekin uzluksiz taqib qilib borgan. Oxiri olja yoki holdan toygan yoki qochgani joy topolmay qolib taslim bolgan.

Xaltali bori asosan tunda ov qilgan va asosan mayda jonivorlar (kemiruvchilar), qushlar va kaltakesaklar bilan oziqlangan. Qizigi shundaki, xaltali bori ozi oxirigacha yemay chala tashlab ketgan oljasiga boshqa hech qachon qaytmagan va olaksani yemagan. Uning ovozi bogiq, yotalga oxshash bolgan. Tarixan hech qachon xaltali borining odamga hujum qilgani qayd qilinmagan. Bu turdagi bori atiga 35 kunlik homiladorlikdan keyin ikki yoki tort nafar kuchukdan iborat avlodni dunyoga keltirib, keyingi 2-4 oy mobaynida kuchuklarini oz xaltasida olib yurib katta qilgan.

Ular hech qachon odamga hamla qilmagan bolsa-da, tasmaniyalik fermerlar orasida xaltali borining favqulodda vahshiy yirtqich ekani haqida vahimali afsonalar keng tarqalgan edi. Fermerlar xaltali borini miltiqdan otib yoki qopqonga tushirib yoq qila boshlagan va natijada, 1863-yilga kelib, xaltali borilar soni halokatli darajada kamayib ketgan. Shunga qaramay, XX asr boshlarida ham hali xaltali borilar Tasmaniyaning baland togli hududlarida tabiiy holda yashar edi.

XX asr boshlarida xaltali borini jahonning turli mamlakatlaridagi hayvonot boglariga ham tarqatish boshlangan. Biroq 20-yillarda Tasmaniyaga tashqaridan olib kelingan itlar orqali kirib kelgan va mahalliy itsimonlarda ham tarqalgan olat kasalligi xaltali borilarni ham chetlab otmadi. Natijada, ularning populyatsiyasi qayta tiklanmas darajada qirilib ketdi. Tasmaniya hukumati 1928-yilda tabiatni asrash borasida maxsus qaror chiqargan.

Lekin tushunarsiz sababga kora, bu qarorda ham xaltali borini muhofaza qilish choralari kozda tutilmagan edi. Yovvoyi tabiat qoynida oxirgi xaltali borini 1930-yilda korishgan, aniqrogi, uni otib oldirishgan va boshqa hech qachon xaltali borini odamlar hali uchratmadi. Tutqunlikda saqlangan songgi xaltali bori esa, yuqorida aytganimizdek, 1936-yilning 6-sentabrida Xobartdagi zooparkda qarilikdan olgan.

Tasmaniya hukumati xaltali borilarni asrash boyicha amaliy harakatlarga kech qoldi. Xaltali borini ovlashga taqiq faqat 1938-yilda joriy etildi va korganingizdek, bu paytga kelib, xaltali borining ozi allaqachon yoq bolib ketib bolgandi. 1966-yilda orolning janubi-garbida xaltali borilarni himoyalash uchun maxsus rezervatsiya ham tashkil qilingan.

Lekin bu harakatlar allaqachon kech bolgandan keyin qilingani bois, hanuzgacha, xaltali borini birov qaytib kormagan. Olimlar va tabiatshunos mutaxassislar xaltali borilar Tasmaniyaning odam qadami yetmagan eng baland togli hududlaridagi qalin ormonlarda yashab qolganiga umid bilan har yili qidiruv ishlarini tashkil qiladi. 2005-yilda esa Avstraliyadagi jurnallardan biri xaltali borini tirigini korgan va topgan odamga taxminan ming AQSh dollari miqdorida mukofot ham elon qilgan.

Quvonarlisi shundaki, songgi yillarda xaltali boriga tegishli deb hisoblanayotgan izlar va hatto borining ozini uzoqdan korganligini aytayotgan guvohlar paydo bolmoqda. Shunga kora, balki yaqin yillarda bu noyob jonivorning qayta topilishi sodir bolsa, albatta, katta voqea bolgan bolar edi. Quyidagi videolarda Yer yuzidagi oxirgi xaltali bori tasvirlangan kinoxronika kadrlarini korishingiz mumkin.

Muzaffar Qosimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (6-09-2020, 10:55)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 49) ( 0) ( 47) ( 2)
:
-
:
20 ... -