» » Pinochet hukmronligi diktaturamidi, harbiy rejimmi? Chilini iqtisodiy inqirozdan saqlab qolgan harbiy isyon haqida

Pinochet hukmronligi diktaturamidi, harbiy rejimmi? Chilini iqtisodiy inqirozdan saqlab qolgan harbiy isyon haqida


1973-yil 11-sentabr kuni Chilida general Avgusto Pinochet davlat tontarishini amalga oshirdi va shu bilan mamlakatda qonli terror boshlanib ketdi. Lekin qanchalik paradoksal bolmasin, Pinochet Chili iqtisodiyotini eng rivojlangan mamlakatlardan biriga aylantirib, mamlakatni iqtisodiy halokatdan qutqardi.Daryo sana munosabati bilan Chilidagi harbiy isyon sabablari va oqibatlari haqida hikoya qiladi.

1973-yil 12-sentabr kuni ertalab dunyo OAVlarida Chilida harbiy isyon degan dahshatli xabarlar paydo bola boshladi. Bir kun oldin general Augusto Pinochet boshchiligidagi Chili armiyasi prezident saroyiga bostirib kirdi, saroyda amaldagi davlat rahbari sotsialist Salvador Alende yashiringan edi.

1970-yil kuzida otkazilgan Chilidagi prezident saylovlarida SSSRning katta dosti Salvador Alende golib boldi. Vashington esa amaldagi prezident Eduardo Freyga tayanib, uning prezidentlik kampaniyasiga yashirincha homiylik qilgandi. Oz favoriti saylovda yutqazgan Oq uy Chili ham navbatdagi Kubaga aylanishidan qorqib ketdi.

Markaziy razvedka boshqarmasi malumotlariga kora, osha payt Chilida Kuba maxsus xizmatlarining 30 mingga yaqin doimiy agentlari bor edi,ular turli maslahatchilar niqobi ostida faoliyat yuritardi. Kommunizm sharpasi uzoq vaqt davomida Yevropani kezib yurgan bolsa, endi uning soyasi Lotin Amerikasiga tusha boshladi va Qoshma Shtatlar bundan oz ehtiyotkorligini kora boshladi.

Oz hukmronligining dastlabki kunlarida Alende 500 ga yaqin yirik korxonalarni, xususiy banklarni chet ellik mulkdorlardan hech qanday tovon puli tolamay tortib olib, milliylashtirdi.

Ushbu qadam boshida aholining ish haqi va pensiyalarini oshirishga imkon berdi. Ammo bu tolovlar iqtisodiyotga qaraganda tezroq osib borardi. Talabni qondirish uchun esa pulchop etishdan boshqa chora topilmadi. Alende, shuningdek, 15 yoshgacha bolgan bolalar har kuni davlatdan tekin sut olishlari kerak degan siyosat yurgazdi, bu esa sut pulini tolashni tadbirkorlarning boyniga yuklardi. Ular, oz navbatida, narxlarni kotarishni boshladi.Odam yuzli sotsializm qurayotgan Chili rahbari esa narxlarni muzlatib qoydi.

Buning oqibatida asosiy oziq-ovqat mahsulotlari dokonlardan goyib bola boshladi. 1971-yil dekabrda Chili poytaxti Santyagoda ayollar oziq-ovqat tanqisligiga qarshi norozilik bildirish uchun kochalarga chiqdi. Keyinchalik bu harakat Bosh kostryulkalar marshi deb nomlandi.

Keyingi yil ham chililiklarga xushxabar keltirmadi: mahalliy iqtisodiyotning asosi bolgan mis narxi jahon bozorida qulab tushdi. Hukumat tashqi qarzni tolashga qisman taqiq bolgan texnik defolt elon qildi. 1972-yilning dekabrida Alende yordam sorab SSSRga uchib ketdi. Ammo SSSRdan moliyaviy yordam ololmay, mamlakatga quruq qol bilan qaytdi. 1973-yil ortalariga kelib, Chilidagi yillik inflyatsiya 800 foizga yetgan holda jahon rekordini ornatdi.

Iqtisodiy qulashga esa Lotin Amerikasidagi ananaviy nufuzli kuchlardan bolgan harbiylar javob tayyorlab turishardi... Taqdirning hazilini qarangki, aynan shu kunlarda Salvador Alende generalning antikommunistik qarashlarini bilsa-da, Avgusto Pinochetni Chili armiyasining oliy bosh qomondoni etib tayinladi. Oradan uch hafta otar-otmay, yangi bosh qomondon XX asrning eng taniqli harbiy tontarishlaridan birini amalga oshirdi. Galayonning birinchi kuni bolgan 1973-yilning 11-sentabri Alendening oxirgi kuni edi.

Chili harbiylarining radiochastotalari orqali yetkazilgan ushbu gapdan iborat xabar hujum boshlanishi uchun kodli signal edi. Isyonni Valparaiso shahrida joylashgan portdagi dengizchilar boshladi: ular uch ming kishini hibsga oldi va shaharda komendant soati ornatildi. Ayni shu payt poytaxt Santyagoda qozgolonchilar prezident saroyiga bostirib kira boshladi. Bunda nafaqat tanklar, balki samolyotlar ham ishlatilgan. Saroyning bombardimon qilingani aks etgan tasvirlar butun dunyoni dahshatga soldi.

Ozgacha fikrlovchilarni hibsga olish, soroq qilish, qiynoqqa solish va qatl etish Pinochet xuntasi hokimiyat tepasiga kelgan birinchi kundanoq boshlandi. Tushga qadar Alende ozini maglub bolganini elon qildi. U harbiylarga taslim bolishdan bosh tortdi va oz kabinetida inqilobiy Kuba yetakchisi Fidel Kastro tomonidan sovga qilingan topponchadan oq uzib, oz joniga qasd qildi. Chilida hokimiyat tepasiga tarkibiga armiya, dengiz floti, aviatsiya va karabinerlar korpuslari qomondonlari kirgan harbiy xunta keldi.

13-sentabr kuni Pinochet matbuot bilan suhbatda shunday dedi: Fursatdan foydalanib, bizga qarshi chiqish, belgilangan tartibni buzish va Moskvadan keladigan buyruqlarga boysunish niyatida bolgan barcha urinishlarini qattiqqollik bilan bostirish niyatida ekanimni malum qilaman.

Pinochetning qoli rostdan qattiq edi. Axborot agentliklari xunta tomonidan konsentratsion lagerga aylantirilgan Santyagodagi Nacional stadionining fotosuratlarini butun dunyoga tarqatdi. Bu yerda har kuni bir necha ming odam otib oldirilgan.

Oqlash qiyin bolgan darajada kop qon tokkkan Pinochet Chili Respublikasini erkin, neoliberal iqtisodiyotga yonaltirdi. Mamlakatdagi iqtisodiy sektorlarga Chikagolik yigitlar, yani AQShning nufuzli Chikago universitetini tamomlagan yosh kadrlar qoyildi. Mamlakat moliya vaziri esa atigi 30 yoshda edi. Natijada, mamlakat qitaning eng boy davlatiga aylandi.

Pinochet rejimi 17 yil davom etdi. Istefodan keyin u Chilida va chet elda bir necha bor hibsga olingan, ammo qarilik va aqli zaiflik tufayli sudlashmagan. U 91 yoshida yaqinlari qurshovida vafot etdi. Chilida har yili 11-sentabr kuni kochalarda qon tokiladi.

Chunki har yili tontarish kunida mamlakat Pinochetni liberal islohotchi sifatida yaxshi koradigan va uni qonli zolim sifatida yomon koradiganlarga bolinadi. Shu kuni Chilida doimo tartibsizliklar sodir boladi. Kochalarda olgan va bedarak yoqolgan qarindoshlarining portretlarini olib yuradiganlar uchun endi rasman aybdor yoq.

Axir talimot endi boshqacha. Yaqinda hatto Chili maktab oquvchilarining tarixiy darsliklari ham qayta nashr etildi. Pinochet hukmronligi endi diktatura emas, balki harbiy rejim deb nomlandi. Darsliklarda endi uning Demokratiya demokratiya bolib qolishi uchun uni vaqti-vaqti bilan qon bilan yuvib turish kerak degan mashhur iborasi ham yoq...

Nurbek Alimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (11-09-2020, 15:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 44) ( 0) ( 41) ( 3)
:
-
:
20 ... -