» » Suniy sanoatga qarshi tabiiy harakat. Ekologiya himoyachisi bolgan Greenpeace tashkiloti haqida

Suniy sanoatga qarshi tabiiy harakat. Ekologiya himoyachisi bolgan Greenpeace tashkiloti haqida


XX asr shiddatli industralizatsiya asri sifatida tarixda muhrlanib qoldi. Agrar sanoatdan industrial sanoatga keskin burilish yasash deyarli barcha davlatlarda kuzatildi. Zavodlar, fabrikalar, kombinatlar yashin tezligida paydo bola boshladi. Fan sanoat yaratishga berilib ketdi. Yangi kasblar, yangi ishchi orinlar yaratildi. Kimyo sanoati yer yuzining deyarli barcha geografik kengliklarini qamrab oldi. Zavodlar va fabrikalar soni rivojlanishning asosiy korsatkichlaridan biriga aylandi. Ammo bu ekologiyaga, tabiatga jiddiy zarar ham yetkaza boshladi.

Sanoatning ekologiyaga zarariga qarshi kurashishni maqsad qilgan tashkilotlar yuzaga kela boshladi. Ularning eng mashhuri Greenpeace 1971-yil 15-sentabr kuni tashkil topdi. Sana munosabati bilanDaryo kolumnisti, fizik olim Rustam Ashurov Greenpeace hamda ekologik muammolar haqida fikr yuritadi.

XX asrda sanoat rivojlanishi asnosida ekologiya masalasi hech kimni xavotirlantirmay qoydi. Chunki bundan avval insoniyatning asosiy muammosi mahsulot yetishmovchiligi, yoqchilik va insonning boshqa istemol ehtiyojlari bilan bogliq bolib, tabiat ifloslanishi yoki iqlim ozgarishi kabi muammolar global xarakterda emas edi. Insoniyat ekologik muammolarning tabiatini tushunmasdi ham. Bu davr ichida dunyo ikki qutbga bolinib, AQSh va SSSR ortasida qurol poygasi avjiga chiqqandi. Ikkala taraf ham ommaviy qirgin qurollarini behijolat sinovdan otkazar edi.

XX asrning ikkinchi yarmida AQShda industrializatsiya natijasida hatto orta sinf vakillarining yashash turmushi keraklicha yaxshilanib bolgan edi. Buning natijasida birlamchi ehtiyojlardan xalos bolgan yoshlar yangi madaniy harakatlarga asos soldi. Xippilar harakati bunga yaqqol misol bola oladi. Xippilar AQShning Vyetnamdagi harbiy harakatlarini (19641972) qoralab chiqdi. Bu urush AQSh tarixidan ilk bor oz aholisi orasida noroziliklarga sabab bolgan urushga aylandi. Harbiy harakatlarga qarshi chiqqan yoshlar AQShning qiruvchi qurollariga va uning tabiatga tasiriga ham etibor bera boshladi.

Natijada, 60-yillarda yoshlar AQShning yadro poligonlaridagi yadro qurollariga qarshi noroziliklar bildirdi. Shunga qaramay, AQSh Bering dengizida Amchitka atrofida suvosti yadroviy sinovlarni otkazdi. 1964-yil Alyaskada yuz bergan dahshatli yer qimirlashi ham AQSh hukumati uchun sinovlarni bekor qilishga sabab bolmadi. Norozilik aksiyalariga qaramasdan, AQSh hukumati 1969-yil bu hududda yadro sinovlarini davom ettirdi va ikkinchi portlash yuz berdi. Bundan tashqari, AQSh 1971-yil 6-noyabr kuniga Cannikin loyihasi doirasida yana bir yadroviy sinov otkazishni belgiladi.

Bu sinov odamlarni tashvishga soldi. 1971-yil 15-sentabr kuni Ben Metkaf va Devid Maktegart jiddiyroq aksiya otkazishni niyat qildi. Reja baliqchilik bilan shugullanuvchi kemalardan birini ijaraga olib, yadroviy sinov otkazilayotgan hududga suzib borishdan iborat edi. Aynan shu kun Tolqin qilmang (Dont Make a Wave) deb nomlangan komitet tuzildi va Phyllis Cormac nomli kemada yolga chiqildi. Keyinchalik kemaning nomi Greenpeacenomiga ozgartirildi.

Shu tariqa ilk ekologik nodavlat tashkilot tuzildi. Bu aksiya uchun xarajatlar xayriya kontserti orqali yigib olindi. Kema Vankuverdan Alyaska tomonga qarab suzdi. Ammo manzilga yetib bormasdan AQSh dengiz qoshinlari tomonidan toxtatilib, ortga qaytarib yuborildi. Osha yili 6-noyabr kuni Cannikin loyihasi amalga oshirilib, yadroviy portlash boldi. Bu portlash osha hududda Rixter shkalasi boyicha 6,8 ballik yer qimirlashini keltirib chiqardi va koplab dengiz hayvonlarining olimiga sabab boldi.

Greenpeace omadsizlikka uchradi, deb oylashingiz mumkin. Lekin buning teskarisi boldi. OAV bombasi yadro bombasidan kora qattiqroq portladi. Har bir gazeta, televideniye rakursni Greenpeace kemasi va osha aksiyaning ishtirokchilariga qaratdi. Bunday jiddiy bosim tasirida AQSh hukumati Amchitka oroli atrofidagi barcha yadro sinovlarni toxtatdi va hudud qushlar uchun qoriqxona deb elon qilindi.

Shundan songGreenpeace oziga ekoaktivistlarni jalb qilishni boshladi va AQShda ekoaktivizm madaniyati shakllandi. Tashkilot yadro sinovlaridan tashqari kitlar oviga ham qarshilik korsatdi. Kopincha aktivistlar dengizga chiqib, kit ovlovchi kema va kitlar orasida turib olishar edi. Aktivistlar bosimi ostida kop hududlarda kit oviga moratoriy elon qilindi. Shuningdek, aktivistlar dengizdagi neft qazib oluvchilarga qarshi aksiyalar ham uyushtirdi. Shell kompaniyasiga protest ekoaktivistlar va neft kompaniyasi ortasidagi eng qizgin jang sifatida tarixga kirdi.

90-yillarga kelib,Greenpeace butun dunyo boylab tarqagan katta harakatga aylandi. Uning qamrovi ham, moliyaviy imkoniyati ham kengaydi. Tashkilotning moliyaviy mablagi xalqaro donorlar evaziga shakllanib bordi. Tashkilot asoschilaridan biri Pol Uotson tashkilot tobora byurokratlashib borayotganidan noroziligini bildirdi. Avvallari biz kemada dengizga chiqar edik va oz ishimizni bajarardik, hozir esa tashkilot siyosiy lobbilar uchun mitinglar tashkil qilishga vositachi bolib qolgan xolos, deb Pol Uotson tashkilotni tark etdi.

Greenpeacebugungi kunda dunyoning barcha rivojlangan davlatlarida faoliyat yuritmoqda. Yadro sinovlari, atom elektrostansiyalari va hayvonlarning populyatsiyasiga xavf soluvchi ov harakatlariga qarshi kurashdan tashqari,Greenpeace Yevropa hududiga gen modefikatsiyalangan mahsulotlarni kiritishni ham taqiqlashga ham erishdi.

Ixtiyoriy yirik harakat kabi ushbu tashkilotda ham radikal harakatlar kuzatildi. Neft qazib oluvchilarning platformalarini okkupatsiya qilish, dizel yoqilgida harakatlanuvchi mashinalar ortilgan kemaga bostirib kirish, hayvonlarga GMO mahsuloti bergan sut zavodining chiqish yollarini tosib qoyish kabi tashkilotning koplab radikal harakatlarini misol qilishimiz mumkin. Shunga qaramasdan,Greenpeace tashkilot sifatida ekoaktivizm madaniyatini insoniyatga taqdim qildi va buning ortidan yuzlab ekologik tashkilotlar paydo boldi.

Misol sifatida, Germaniyada yashillar harakatini tashkil topishi va ularning Bundestag tarkibiga kirishi oqibatida onlab AESlar oz faoliyatini toxtatdi va Germaniya oz energetik siyosatini qayta korib chiqishga majbur boldi. 80-yillarda Energiewende Wachstum und Wohlstand ohne Erd?l und Uran lozungi bilan Germaniyada ekopartiyalar qayta tiklanuvchi energiya manbalariga hayot bagishladi. Osha yili energo kompaniyalar qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan olingan elektr tokini belgilangan tarif boyicha sotib olishi va umumiy setga qoshishi qonun bilan mixlab qoyildi.

Kamiga, 1000 rooftops nomli dasturni ishlab chiqdi. Bu dasturda Germaniya boyicha ming dona tomi quyosh panellari bilan qoplangan xonadon bolishi kozda tutilgan edi. Soni kamdek korinishi mumkin, lekin 1991-yil uchun bu vahimali narsa edi. 1999 -yilga kelib plan 100 baravar oshirilib, 100 mingga yetadigan dastur qabul qilindi. 2000-yilda yashillar partiyasining tashabbusi bilan qayta tiklanuvchi energiya haqida qonun qabul qilindi. Unga kora, yashil tariflar joriy etildi. Yashil energiya bilan shugullanuvchi kompaniyalarga 20 yilgacha soliq imtiyozlari berildi.

Shundan keyin chinakamiga Energiewende boshlandi. Ishtaha ovqat mahali keladi degandek, hukumat tortta energo kompaniya bilan kelishib, ularga tegishli bir nechta atom elektrostantsiyalarini malum vaqtdan keyin toxtatishini elon qildi. OMR (one million rooftops) dasturi qabul qilindi. 2011-yilda uglevodorodlar ulushini kamaytirish va 2025-yilgacha barcha atom elektrostantsiyalari toxtatish qarori elon qilindi. 2050-yilgacha esa osha bir paytlar yashillar tomonidan aytilgan Wachstum und Wohlstand ohne Erd?l und Uran lozungi toliq amalga oshishi malum boldi.

Shunday qilib, Greenpeace misolida korishimiz mumkinki, dunyodagi deyarli barcha ekologik tashkilotlar yadro sinovlari va atom energetikasiga qarshi protestlar natijasida tabiiy yol bilan paydo boldi. Faqatgina bitta ekopartiya bundan mustasno. Ular ekologik harakatlar mafkurasi va tamoyillariga qarshi chiqib, AESni qollab-quvvatladi. Tabiiy va suniy tashkilotlarning farqi ham shundadir balki.

Muallif fikri tahririyat nuqtayi nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (15-09-2020, 17:55)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 24) ( 2)
:
-
:
20 ... -