» » Venerada hayot alomatlari aniqlandimi? Yangi kashfiyotni batafsil tushuntiramiz

Venerada hayot alomatlari aniqlandimi? Yangi kashfiyotni batafsil tushuntiramiz


14-sentabr kuni Kardiff universitetining Jeyn Grivz boshchiligidagi ilmiy guruhiNaturejurnalida Veneraning gaz qobigini kuzatishga bagishlangan tadqiqot natijalari keltirilgan maqolanielon qildi. Unga kora, ilmiy guruh Veneradafosfin qoldiqlarini topishga muvaffaq boldi. Nima deb oylaysiz, Yerdan tashqarida chindan ham hayot bormi? Meduza bu mavzuga bagishlangan tahliliy maqola taqdim etdi.

2017-yilda astronomlar Jeyms Klark Maksvell nomidagi orbital teleskop vositasida sayyora atmosferasidan biologik yol bilan kelib chiqishi mumkin bolgan gazlar yoki molekulalarni qidirgan edi va boshqa birikmalar bilan birgalikda ular vodorod va fosfordan iborat bolgan gaz, PH3 fosfin qoldiqlarini aniqlashga muvaffaq boldi. Fosfin potensial biomarker moddalar sirasiga kiradi, yani u sayyorada hayot mavjudligiga ishora qilishi mumkin.

Ikki yildan song tadqiqotchilar Venera atmosferasini butunlay boshqa vosita yordamida ALMA radioteleskoplar kompleksi orqali organishda davom etdi. Bunda ham astronomlar yana fosfin qoldiqlarini aniqlashga muvaffaq boldi va bu safar uning atmosferadagi tarqalishini ham organishdi: malum bolishicha, bu modda asosan ekvator hududida va sayyora sirtidan 5361 km balandlikda uchrar ekan.

Signal kuchiga tayangan holda ilmiy jamoa fosfinning Venera atmosferasidagi miqdori taxminan milliarddan 20 qism ekanini hisobladi. Bir qarashda bu yoq darajada kam korinishi mumkin, aslida esa hammasi aksincha. Gap shundaki, Venera atmosferasining ota ogir kislotaviy muhitida ushbu molekulaning ortacha yashab qolish muddati 16 daqiqa atrofida boladi va demakki, kuzatilayotgan moddaning miqdorini doimiy (bir xilda) tutib turish uchun yetarlicha qudratli manbalar ishlab turishi kerak. Shunga qaramay, Venerada ozga sayyoradagi hayot aniqlandi degan tasdiqni keltirishga shoshmaslik kerak.

Birinchi jahon urushida kimyoviy qurol sifatida foydalanilgan ushbu irigan baliq hidiga ega qolansa zaharli gaz hozirda, masalan, qishloq xojaligida zararkunandalardan himoya maqsadlarida va yarimotkazgich materiallar tayyorlashda qollaniladi. Sanoatda uni oq fosfor bilan natriy gidroksidi yoki kaliy gidroksidining reaksiyasi orqali olinishi mumkin, laboratoriyada esa u fosfit kislotadan tayyorlanadi.

Biroq astrobiologlar uchun fosfinning mutlaqo boshqacha sintez usuli muhim: uni ayrim anaerob bakteriyalar (yani doimiy kislorodsiz muhitda yashovchi bakteriyalar) tomonidan ham ishlab chiqarilishi mumkin. Bunday mikroorganizmlar kislotaviy muhitlarda, masalan, ayrim daryo va botqoqlik tuproqlarida yashaydi va qushlarning tezagida hamda hayvonlarning ichak traktida uchraydi.

Fosfin avvallari Quyosh sistemasidagi boshqa sayyoralarda ham aniqlangan, xususan, Saturnning gaz qobigida va Yupiterning turbulent atmosferasida ham topilgan edi. Biroq astrobiologlarning yaqindagina aniqlashlaricha (ulardan kopchiligi yangi maqolaning mualliflar jamoasiga kiradi), tirik organizmlar ishtirokisiz fosfin ishlab chiqarilishi katta miqdordagi energiya talab qilar ekan. Gaz gigantlarida fosfin atmosferaning chuqur ichkari qatlamlarida, yuqori bosim va harorat ostida shakllanadi va konveksion jarayonlar evaziga yuqoriga kotariladi.

Yer va Venera singari sayyoralarning qattiq sirt yuzasi ularning qarida (masalan, tektonik plitalarning ozaro ishqalanishi natijasida) hosil boladigan fosfin uchun tabiiy tosiq sifatida xizmat qiladi. Atmosferadagi va hatto yuzaga yaqin tog jinslari ichidagi kislorod bu gazni tezkor parchalaydi va shu sababli ham bizning sayyoramizdagi fosfinning mavjudligini hozirda istisnosiz ravishda faqat inson va mikroorganizmlar faoliyati bilan bogliq deb hisoblanadi. Maqola mualliflari aynan shu narsani boshqa qattiq jinsli sayyoralar uchun ham orinli deb hisoblaydi.

Veneradagi fosfinning biologik bolmagan yosindagi hosil bolish mexanizmlari haqida olimlarga hech narsa malum emasligi sababli u yerda hayot mavjud bolishi ehtimoli haqida gapirilmoqda. Demak, bakteriyalar bolishi mumkinligi mantiqan bamani mulohazadir. Fosfinning boshqa bir tabiiy manbalari tarkibida fosfor tutuvchi ogir minerallar bunday balandlikka kotarila olishi amri mahol. Chaqmoq chaqnashlari bilan bogliq kimyoviy reaksiyalar esa yetarlicha gaz hosil qila olmaydi. Yerda fosfinni vulqonlar ham hosil qilishi mumkin, lekin, bunday sintezning tonnaji juda kam boladi. Agar Veneradagi fosfin gazi uchun vulqonlar sababchi bolganida edi, ularning faolligi Yerdagidan taxminan 200 marta katta bolishi lozim edi.

Boshqa tarafdan, aniqlangan fosfin Venera atmosferasida tirik mavjudotlar borligiga ishora qilishi haqidagi fikrlarga astronomlar anchayin ehtiyotkorona munosabatda bolmoqda. Birinchidan, ushbu Britaniya-Amerika ilmiy guruhining kuzatuvlarini boshqa tadqiqotchilar ham takrorlashi va tasdiqlashi kerak boladi. Bundan tashqari, yana qator qoshimcha kuzatishlar va modellashtirishlar otkazishga togri keladi. Ehtimoliy hayot markeri sifatida fosfin hali juda kam organilgan (maqola mualliflari hozircha yagona va u ham bolsa, 2020-yilning boshida, ozlarining muallifligi ostida chiqqan ilmiy ishga suyanmoqda).

Fosfin borasidagi koplab omillar bu ilmiy ishdagi modellarda etiborga olinmay qoldirilgani ehtimoli bor. Masalan, bu gaz Venera atmosferasining orta qatlamlarida yigilishi mumkin va u yerda bu gazni Quyosh nurlari tomonidan parchalanishidan bulutlar tosib turishi mumkin (fosfin atmosferada qanchalik uzoq va chuqur tura olishi bilan bogliq tafsilotlarni hali aniqlashtirish kerak). Boz ustiga, katta ehtimolki, fosfin hosil bolishi bilan bogliq, hali fanga nomalum bolgan boshqa tabiiy mexanizmlar, yani tirik organizmlar ishtirokisiz ham fosfin hosil qila oladigan jarayonlar tabiatda mavjud bolishi mumkin.

Yana shuni ham aytish kerakki, fosfin biologlar tomonidan biomarker sifatida qaraladigan yagona narsa emas. Kislorod, ozon, suv, metan va uglerod dioksidlari nisbatan yaxshiroq organilgan va malum biomarkerlar sanaladi. Radiusi va massasiga kora Yerga oxshash bolgan sayyora atmosferasidan bu moddalarning aniqlanishi osha sayyorada bizga tanish bolgan shakldagi hayot mavjud bolishi ehtimoli haqida mulohaza qilish uchun salmoqli dalil bola oladi.

Biroq ushbu biomarkerlarning har biri alohida holda tamomila sodda, abiotik kelib chiqish manbasiga ega bolishi mumkin va ularning aniqlanishi ozga sayyoraliklar sivilizatsiyani kashf qilinishi uchun kafil bola olmaydi. Fosfin uchun ham ushbu gap orinlidir. Hayot mavjudligi aniqlangani haqida gap ochish uchun ozaro muvofiq keladigan, bir-birini toldiradigan, mujassamlashgan biomarkerlarning butun boshli toplami kerak boladi.

Olcham va massa jihatdan oxshash bolgani uchun Venerani kopincha bizning Yer bilan egizak aka-singil deyishadi, lekin undagi muhit va sharoit Yernikidan favqulodda keskin farq qiladi. Venera asosan uglerod oksidlaridan tuzilgan ota zich atmosferaga ega. Undagi ortacha harorat selsiy boyicha 462 darajaga yetadi bu Quyosh sistemasidagi eng qaynoq sayyora hisoblanadi. Bu borada u hatto Quyoshga eng yaqin sayyora Merkuriydan ham otib ketadi. Bundan tashqari, Venera oltingugurtli bulutlarning qalin qatlamlari bilan qoplangan bolib, sirtidagi atmosfera bosimi Yerdagidan 90 barobar katta. Venera sirtidagi muhit u yerda hayot bolishi ehtimoli haqidagi gipotezani chippakka chiqarsa ham, lekin uning bulutlari umuman boshqa gap, deb yozgan edi Karl Sagan va Garold Morovits 1967-yilda Nature jurnalida.

Astrobiologiya nuqtayi nazaridan qaralsa, haqiqatan ham Venera bulutlari anchayin qiziqarlidir. Oltingugurt kislotasidan tashqari bu joyda (bulutlarda, garchi juda oz miqdorlarda bolsa-da) bizga tanish hayot shakli uchun kerakli bolgan asosiy moddalar suv va organik birikmalar mavjud. Bu moddalarga Quyosh nurlari tushadi va bulutlar qatlamining orta qismlaridagi bosim hamda harorat Yerdagidan sirtdagichalik kuchli farq qilmaydi. Nazariy jihatdan bunday sharoitlarda Venerada Yerdagi ekstremofillar, yani yuqori bosim va harorat ostida yashab, kopaya oladigan bakteriyalar va mikroorganizmlar mavjud bolishi mumkin. Yerda ekstremofillar okeanlar tubida, geotermal manbalar yaqinida hamda Arktika sahrolari va hattoki Ispaniyadagi Rino Tinto singari kislotaviy havzalarda ham uchraydi.

Kelgusida ilmiy jamoa olingan malumotlarni parvozdagi Boing-747 bortidan turib ishlaydigan SOFIA nomli stratosfera infraqizil rasadxonasi yordamida tekshirib kormoqchi. Bundan tashqari, yangi malumotlarni tekshirishda startga faol tayyorlanayotgan Jeyms Uebb yangi teleskopi hamda 2029- va 2031-yillarda uchirilishi rejalashtirilgan DAVINCI+ va Venera-D missiyalari yordam berishi mumkin.

Hozircha olis, lekin rejalashtirilgan missiyalardan tashqari, endilikda Veneradagi hayot masalasini tadqiq qilish borasida yangi, hozirgacha nomalum bolgan ishtirokchilar paydo bolishi mumkin. Nature jurnalida Venerada fosfin aniqlangani haqidagi malumotlar elon qilinishi bilanoq Venerani tadqiq qilish borasidagi oz rejalari haqida Breakthrough Initiatives fondi asoschisi, rossiyalik biznesmen Yuriy Milner xabar qildi.

Fond ajratadigan pullar evaziga yolga qoyiladigan loyiha ustida ishlaydigan guruhga Massachusets texnologiyalar institutidan amerikalik paleontolog Sara Siger boshchilik qiladi; bu ayol ham ushbu yangi maqola mualliflari safida bor. Odatda, bunday maqolalarning chop etilishi kop oylarga chozilishi bois va Milnerning fondi esa deyarli maqola chiqishi bilanoq bu boradagi rejalarini elon qilganini inobatga olsak, demak, fonddagilar olimlarning qayd etgan ilmiy natijalari haqida avvaldan bilgan va bolajak missiyalarning istiqbollarini baholay olishgan deb taxmin qilish mumkin.

Astrobiologlarning ilmiy natijalarini izohlay turib, Yuriy Milner oz quvonchini yashirib otirmadi: Yerdan tashqarida qayerdadir hayot mavjudligini aniqlash haqiqatan ham ajoyib voqea bolgan bolardi. Va agar u bizga shundoqqina qoshni bolgan Venerada mavjud ekani haqida jindekkina ehtimol bolsa ham, ushbu ehtimollikni tadqiq qilish bizning sivilizatsiyamizning kechiktirib bolmas ustuvor maqsadi boladi, degani haqida fondning matbuot xizmati keltirib otgan.

Veneraga bolgan qiziqish tolqinida Roskosmos boshligi Dmitriy Rogozin ham Rossiya (AQSh bilan hamkorlikda tayyorlanayotgan) Venera-Ddan tashqari ham Veneraga yana boshqa, oz ekspeditsiyasini yuborish rejasi borligi haqida xabar qilib ulgurdi. Bu loyiha tafsilotlari haqida hozircha hech narsa malum emas, lekin uning qanday bolishini tasavvur qilish ham unchalik qiyin emas. Rossiya Fanlar akademiyasi P.K. Shternbern nomidagi instituti katta ilmiy xodimi, astronom Vladimir Surdin Meduzabilan suhbatda qayd qilishicha, Venerani tadqiq qilish istagida bolganlar uchun mantiqan eng togri qadam hozirda ishni 80-yillar oxirida ushbu sayyorani tadqiq qilgan sovet missiyalari tajribalardan boshlash bolgan bolar edi.

Men milliarder emasman, lekin, Yuriy Milnerning ornida bolganimda men Venerani tadqiq qilish boyicha allaqachon olingan tajribalardan maksimal foydalanishga uringan bolar edim. Aynan aytganda esa allaqachon bu sayyoraga parvoz qilgan va uning atmosferasini organgan eski sovet apparatlari Vega-1, Vega-2larni. 1986-yilda uning sirtiga parashyutda tushib borishda ularning har biri bittadan aerostatik zond uloqtirgan. Bu olchami 34 metrlik geliy toldirilgan ballonlar bolgan. Zondlar aynan osha balandlikda, hozir hayot namunalari qidirilishidan manoga ega bolgan hududda ishlagan.

Osha paytda bularda kerakli biologik sensorlar mavjud bolmagan va bu haqida birov oylamagan ham. Hozir ham shunday aerostatlar kerak, faqat, hayot nishonalarini tadqiq qilishga kerakli bolgan zamonaviy uskunalar toplami bilan. Bu allaqachon sinovdan otgan texnologiya, faqat uni eslash va tiklash kerak. Oylaymanki, agar haqiqiy pullarni davlat emas, balki milliarder berayotgan bolsa, jarayon odatdagidan jadalroq ketadi. Ikki-uch yil ichida loyihani (Veneraga missiya uchirishni) amalga oshirish qilsa boladigan ishga aylanardi.



Manba: Daryo.uz
: admin (18-09-2020, 10:10)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 35) ( 0) ( 35) ( 0)
:
-
:
:
-
20 ... -