» » Fernan Magellanning muvaffaqiyatsiz ekspeditsiyasi. Dunyo aylanasi boylab ilk sayohatga 501 yil toldi

Fernan Magellanning muvaffaqiyatsiz ekspeditsiyasi. Dunyo aylanasi boylab ilk sayohatga 501 yil toldi


Maktab geografiya darsidan kopchilik yaxshi biladiki, dunyo boylab ilk toliq aylana sayohatni Fernan (Fernando) Magellan ismli kapitan boshchiligida ispan kemalari amalga oshirgan edi. Osha sayohat 1519-yilning 20-sentabrida, yani bundan roppa-rosa 501 yil muqaddam boshlangan edi. Sana munosabati bilan Daryo ushbu tarixiy sayohatga oid qiziq faktlar haqida hikoya qiladi.

Buyuk geografik kashfiyotlar boshlanganidan keyin, yangi dunyodagi yerlarni ozaro taqsimlab olish uchun Yevropaning eng garbidagi ikki davlat Ispaniya va Portugaliya raqobatga kirishib ketgan edi. Bu ikki mamlakat hatto 1494-yilda Tordesilyas kelishuvini ham imzolagan bolib, unga kora, zamonaviy koordinata sistemasiga kora 49 daraja garbiy uzunlikdan sharqdagi barcha dengiz va okeanlarni va ularda ochilgan yangi yerlarni portugallar ozlashtirgan; bu meridiandan garbni esa Aragon va Kastiliya qirolliklariga tegishli boladi deb qabul qilingan edi (bu paytga kelib, bu ikkalasi amalda Ispaniya sifatida birlashib bolgan edi). Osha paytlarda bu meridianni Papa meridiani deb nomlandi. Chunki uni Rim Papasi Yuliy II tasdiqlab bergan edi.

Tordesilyas kelishuvi kop jihatdan portugallar uchun qulay bolib chiqdi. Masalan, ular korsatilgan meridiandan sharqdagi juda boy yerlarni, xususan, Braziliyani ochdi va Afrikani aylanib otib, Malakka arxipelagi va Hindistonga boradigan dengiz yollarini nazoratga oldi. Osha zamonlarda Ziravorlar oroli deb nom olgan Malakka arxipelagidan keltirilgan turli xushboy va ziravor moddalar Yevropada tilladan qimmat yurardi va bu bilan savdo qilganlarga mislsiz boylik keltirar edi.

Biroq Malakka orollari va Hindistonga boradigan eng yaqin dengiz yolini Usmoniylar imperiyasi, Afrikani aylanib otish orqali boradigan yolni esa portugallar nazorat qilgani bois, ispanlar bu tomonga garbiy yonalish bilan, yani Janubiy Amerikani aylanib otish orqali yetib borish rejasiga ega edi. Biroq bu yol hali ochilmagan, mavhum, hatto uning mavjudligi nomalum bolgan bir paytda, bunday katta tavakkalchilikka asoslangan dengiz safariga chiqishga hech kimning jurati yetmas edi.

Va shunda Fernan Magellan oz taklifi bilan paydo boldi. Uning sayohati boshlanishi ham kop jihatdan Xristofor Kolumbning sayohati boshlanishiga oxshab ketdi. Magellan ham balki ozi portugal bolgani bois, dastlab, Portugaliya qiroliga, garbiy yonalish bilan Malakka orollariga yetib borish rejasini bayon qilib, moliyalashtirish va jamoa ajratishni sorab murojaat qildi. Lekin undan rad javobini olgach, u ham Kolumb singari ispan qiroliga yuzlandi. 1518-yilning 22-mart kuni Ispaniya qiroli va Fernan Magellan ortasida kelishuv imzolandi.

Unga kora, Magellan ozi bilan olib kelgan boyliklarning 1/20 qismini olish huquqi va ochilgan yerlarda xojayinlik qilish vakolati bilan qiroldan beshta yirik kema va taxminan 280 nafarga yaqin dengizchidan iborat ekspeditsiya jamoasini qabul qilib oldi. Magellan ozi bilan safarga indoneziyalik qulni ham oldi. Bundan maqsad, ushbu qul oz ona tilida gapiradigan odamlarga duch kelishi, demak, ekspeditsiyaning maqsadga erishganini bildiradi deb qaralgan. Yani Indoneziyaga sharqdan suzib kelinishi bilan, Magellan maqsadiga erishgan bolar edi.

Ekspeditsiya 1919-yilning 20-sentabr kuni Sanlukar de Barrameda bandargohidan yolga chiqdi. Kemalar osha yilning noyabrida Braziliya sohillariga yetib borib, janub tomon asta-sekinlik bilan suza boshladi va Magellan taxmin qilgan, Atlantika va Tinch okeanlarini boglab turuvchi bogozni qidirishga kirishdi. Biroq ular avval la-Plata daryosi quyilish joyiga duch keldi xolos va tez orada qish boshlangani sababli qirgoqda qishlab, kutishga majbur bolishdi.

Ekspeditsiya faqat 1520-yilning may oyida qayta jonlandi. Biroq bogozni qidirish uchun yollangan kemalardan biri portanaga duch kelib, pachoqlanib ketdi va undagi ozuqa va qurol-yarog zaxirasidan jamoa mosuvo boldi. Dengizchilar esa arang qutulib qoldi. Faqat oktabr oyiga kelibgina Magellan va uning jamoasi Janubiy Amerikaning eng janubidagi, Olovli Yer oroli va qitani ajratib turuvchi bogozni kashf etdi hamda Atlantikadan Tinch ummoniga chiqib ketsa boladigan yolni ochdi. Hozirda mazkur bogoz kashshofning sharafiga Magellan bogozi deb nomlanadi.

Ushbu jarayonda kemalardan yana birida kapitan boshchiligida dengizchilar Magellanga qarshi isyon kotardi va unga boysunishdan bosh tortib, Ispaniyaga qaytib ketishdi. Uchta kema va juda garib ozuqa zaxirasi bilan qolgan Magellan ozi hali bilmagan holda Yer sayyorasidagi eng katta okeanga chiqqan edi va taqdir hazilini qarangki, aslida, eng kop portana va dovullar boladigan ushbu okean aynan Magellan suzgan vaqtda mutlaqo tinch turgan! Shu sababli ham Fernan Magellan bu ummonga (uni dengiz deb oylab) Tinch dengizi deb nom bergan!

Tinch okeanida Magellan ekspeditsiyasi 17 ming km dan ziyodroq masofani suzdi. Ular shunchaki, bu okeanning olchamlarini tasavvur qila olishmagan edi va Amerikadan garbda Osiyoga dengiz orqali tezda yetib borsa boladi degan taxminda edi. Biroq nimagadir kemalar Tinch okeanidagi janubroqda bolgan va asosiy kozlangan maqsad Malakka orollariga yol boshlamasdan, biroz shimol tomonga kurs oldi. Shu yonalishda u Guam oroliga duch keldi va mahalliy aholi bilan savdo-sotiqqa kirishdi. Biroq mahalliy aholi Magellan kemalaridan buyumlarni ogirlagani bois ular bilan nizo kelib chiqdi va orolga shu tufayli Ogrilar oroli deb nom berishdi. Bir necha kundan keyin esa ekspeditsiya Filippin orollariga yetib bordi. Osha paytda Magellan bu arxipelagni Avliyo Lazar arxipelagi deb nomlagan edi.

Filippindan keyin ekspeditsiya janubi-garb tomon suzib, endi yakuniy maqsadga Malakka orollariga yol oldi. Yol-yolakay orollarning birida vanihoyat Magellanning indoneziyalik quli oz ona tilida gapiradigan odamlarni uchratadi va shu bilan Magellan oz maqsadiga erishgan deb hisoblab, tantana qilinadi. U haqiqatan ham Malakka arxipelagiga Yevropadan safarga ketib, garb tomondan suzib kelishni uddasidan chiqqan edi!

Biroq uning xursandchiligi va umuman hayoti ham uzoqqa chozilmadi. Kop otmay, u Sebu orolidagi bandargohga kirib keldi va bu orolning allaqachon sivilizatsiya bilan hamnafas ekanini kordi. Mahalliy hukmdor (roja) bu yerda savdo qilishi uchun hatto Magellan kemalari boj tolashi kerakligini ham talab qildi. Bu yerlarga Magellan va umuman yevropaliklar kelmasidan avval musulmon savdogarlar allaqachon yirik savdo yollarini barpo qilishgan edi va rojaga ham Magellan bilan ziddiyatga bormasdan, balki savdoni yolga qoyishi kerakligini aynan musulmonlar taklif qildi.

Ularning maslahati bilan Magellan kemalari va mahalliy xalq ortasida savdo yolga qoyildi. Shu orada Magellan ispan oqotar qurollarining qudratini korsatib qoyish va shu orqali rojalarni qorqitish uchun rojaga boysunmayotgan ayrim qabila boshliqlariga qarshi jangda qurollarni qollab namoyish qilishni reja qildi. Lekin mahalliy jangchilar Magellan va uning askarlaridan kora abjirroq va jangovar tayyorgarlik borasida kuchliroq bolib chiqdi. Ular Magellan guruhini tor-mor keltirishdi va Magellanning ozi esa chekinayotgan paytda nayza oq yeb vafot etdi.

Dargadan ayrilgan va nufuziga putur yetgan ekspeditsiya endi ortga qaytishi kerak edi. Ularning ixtiyoridagi uch kema uchun bu paytga kelib atiga 100 nafar atrofida dengizchi qolgandi. Bu esa juda kam bolgani uchun jamoa ikkita kemada yigilib, uchinchisini shunchaki yoqib yubordi. Kemalardan biri orqaga Ispaniyaning Amerikadagi mulklariga qaytdi (lekin uni yolda portugallar tutib olib, mahv qilgan).

Faqat bitta kema Viktoriya kemasi yana garbiy yonalishda suzib, Afrikani aylanib otish orqali 1522-yilning 6-sentabrida, deyarli 4 yil deganda Ispaniyaning Sevilya bandargohiga qaytishga muvaffaq boldi. Kemada atigi 18 kishi omon qolgandi va ular Ispaniyada qahramonlar sifatida kutib olindi. Keyinchalik kema jamoasi portugallar tutib oldi va Hindistonga quloq qilingan narigi kemaning 55 nafar kishidan iborat tirik qolgan jamoasini ham tovon tolash evaziga ozod qildi.

Ekspeditsiyaning muvaffaqiyati nisbiy bolishiga qaramay va uning asosiy tashabbuskori Magellanning ozi yarim yolda olib ketganidan qatiy nazar, ushbu ekspeditsiya shubhasiz insoniyat tarixidagi eng muhim fenomenal hodisalardan biri boldi. U orqali, birinchidan, Yerning shar shaklida ekani (yumaloqligi) isbotlandi, qolaversa, dunyo okeani ozaro tutash yaxlit havza ekani va unda bir okeandan ikkinchisiga tosiqsiz suzib otish mumkinligi dalillandi.

Shu tariqa ispanlar Malakka arxipelagiga garbiy yonalishda suzib borib yol ochdi va orollarni Portugaliya tasarrufiga otishi uchun Portugaliya qirolidan juda katta miqdorda tovon puli undirishga ham erishishdi. Ozlari bilan olib kelgan mollarni ham juda qimmat baholarda sotib, yoqotilgan tort kemaning pulini ham va umuman ekspeditsiya xarajatlarini ham bemalol qoplay olishdi.

Magellaning dunyo boylab sayohati insoniyat tarixida birinchi marta yana bir qiziq hodisani ochib berdi: ekspeditsiya muttasil garbga suzgani bois, Quyoshni quvlab bordi va vaqt hisobini ham Ispaniyadan ozi yolga chiqqan kun va vaqt boyicha xronometr bilan emas, balki qayerda turgan bolsa, osha yerdagi tush vaqtidan kelib chiqib yuritaverdi. Natijada, ular bir kunni yoqotib qoyishdi.

Ekspeditsiya deyarli Yer sharini aylanib chiqib, Yashil Burun oroliga yetib kelishganda, mahalliy odamlardan sanani sorashganda, oradagi bir kun tafovutni korib, nimaga bunday bolganiga tushunolmay shoshib qolishgan edi. Shunda malum bolganki, kemadagilar haqiqiy vaqtdan bir kunga orqada qolgan bolib chiqqan! Keyinchalik, barcha uzoq safarlarda ushbu yoqotilgan kun paradoksini hal qilish uchun geografiyada maxsus sanalarning ozgarish chizigi tushunchasi joriy etilgan edi.

Muzaffar Qosimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (20-09-2020, 10:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 33) ( 0) ( 31) ( 2)
:
-
:
20 ... -