» » Xolokostning boshlanishi. Fashistlar Vilnyus gettosida qirgin uyushtirganiga 77 yil boldi

Xolokostning boshlanishi. Fashistlar Vilnyus gettosida qirgin uyushtirganiga 77 yil boldi


Bundan 77 yil oldin 1943-yil sentabrida Sharqiy Yevropaning eng yirik va muhim shaharlaridan biri bolmish Vilnyusda yashovchi yahudiylar fashistlar tomonidan qirgin qilindi. Ikkinchi jahon urushining dahshatli epizodlaridan bolmish ushbu fojia bazan Xolokostning boshlanishi deb baholanadi. Daryo sana munosabati bilan ushbu voqealarni esga oladi.

Ikki jahon urushi ortasidagi davrda 1920-yilda Vilnyusning Polshaga qoshilishi uning iqtisodiyotiga salbiy tasir korsatganiga qaramay, shahar yahudiylar ijtimoiy-madaniy hayotining xalqaro markazi edi. Siyosiy faollik ham osdi. Masalan, sionistlar faoliyati keng miqyosda tarqaldi. 1919-yilda shaharda halutsian harakati tashkil etildi, unda yoshlar Falastinda qishloq xojaligi ishlari uchun oqitildi. 1920-yilda Vilnyusda Ha-shomer ha-sair yoshlar harakati, 1925-yilda Beytar yoshlar taftish harakati tashkil etildi.

Vilnyusda yahudiylar madaniy hayotining rivojlanishi shundan dalolat beradiki, 1940-yilgacha shaharda ottizga yaqin yahudiycha gazeta nashr etilgan edi. Ularning asosiylari Di Tsayt, Vilner Tog, Ovntkuryer, Vilner Radio Varshavaning eng yirik gazetalari bilan raqobatlashdi. Bu davrda Vilnyusda boshlangich, orta va kasb-hunar maktablari, shuningdek, oqitish yahudiy va ibroniy tillarida olib boriladigan pedagogika institutlari mavjud edi.

Shuni takidlash kerakki, vaqt otishi bilan yahudiy jamiyatida ibroniy tiliga qiziqish pasayib ketdi, yahudiy madaniyati esa qayta tiklanish davrini boshdan kechirdi. Teatrlarda deyarli barcha spektakllar yahudiy tilida edi. Vilner truppasi teatri, ayniqsa, shuhrat qozondi. Osha davrdagi adabiy davralar yahudiy dunyosiga Moshe Kulbak, Avraam Sutskever, Xaym Grade, Shmerke Kacherginskiy va boshqa yozuvchi va shoirlarni berdi.

1925-yilda yahudiylar ilmiy institute IVO ning tashkil etilishi Vilnyusda yahudiy madaniyati rivojlanishining eng yuqori nuqtasi boldi. Bunday ilmiy markazni yaratish zarurligi yahudiy olimlari va jamoat arboblari ortasida 1925-yilda Berlinda bolib otgan uchrashuvda muhokama qilingan edi. Qizigi shundaki, institut yirik universitetlar va kutubxonalarga yaqin bolgan Varshava, Berlin, Parij yoki Nyu-York kabi yirik shaharlarda emas, balki Vilnyusda tashkil etilgan edi.

1939-yil avgustda Molotov-Ribbentrop pakti nomi bilan mashhur Sovet-Germaniya shartnomasi imzolandi. Uning tarkibiga Ozaro savdoni kengaytirish togrisida bitim, Hujum qilmaslik togrisidagi bitim, shuningdek, SSSR va Germaniyaning Sharqiy Yevropada tasir doiralarini belgilaydigan maxfiy protokol kiritilgan edi. Ikkinchi jahon urushi boshlangandan va Polsha bolinib bolganidan song garbiy Ukraina va garbiy Belorussiya Sovet Ittifoqiga berildi. 1939-yil oktabrda Vilnyus Litvaga otdi va shahar Polshadan kelgan koplab yahudiy qochqinlari bilan tolib toshdi. Ular orasida turli siyosiy oqimlarning rahbarlari ham bor edi.

1940-yil iyungacha bolgan sakkiz oylik qisqa vaqt umid davri edi. Kopchilik Vilnyus mustaqil Litvaning poytaxti bolishiga va yahudiylarning Falastinga erkin hijrat qilishlariga umid qildi. Ilgari raqobatlashgan va bir-biridan mustaqil faoliyat yuritgan tashkilotlar hamkorlik qila boshladi.

Shu bilan birga, Vilnyusda sionist yoshlar tashkilotlari rahbariyati Germaniya tomonidan bosib olingan Polshaga qaytishi kerakligi togrisida rasmiy qaror qabul qilindi. Ular orasida Dror ha-Haluts azolari Mordexay Tenenbaum (keyinchalik Belostok gettosidagi qozgolon yetakchisi), Frumka Plotnitska (Bendzin gettosidagi qozgolonning kelajakdagi rahbarlaridan biri), Xa-shomer xa-Tsair azolari Mordaxay Anelevich, Jozef Kaplan va Shmuel Braslavlar (keyinchalik Varshava gettosi qozgoloni rahbarlari) bor edi.

1940-yil iyun oyida Sovet qoshinlari Vilnyusga kirib, Litva SSSRga qoshildi. Yahudiylarning ushbu hodisaga munosabati ikki taraflama edi. Bir tomondan, Sovet hukumati davrida yahudiylarning milliy va siyosiy faoliyati taqib qilinishi aniq edi. Biroq boshqa tomondan, Sovet Ittifoqi fashistlar Germaniyasi shaklidagi yanada dahshatli xavfdan najotliroq tuyulardi. Darhaqiqat, tepki va tarsaki ortasida qolib ketgan koplab yahudiylar Sovet ekspansiyasi korinishidagi kichik yovuzlikni afzal korgan va shu sababli Sovet hokimiyati ornatilishini mamnuniyat bilan qabul qilgan edi.

Iqtisodiyot va jamiyatning sovetlashtirilishi jadal suratlarda amalga oshirildi. Banklar, sanoat korxonalari va yerlar davlat ixtiyoriga otkazildi, jamgarma depozitlari muzlatildi. Albatta, bu ozgarishlar yahudiylarning hayotiga salbiy tasir korsatdi. Boshqa tomondan esa ularga davlat apparati va siyosiy tuzilmalarida xizmat qilish imkoniyati ochildi.

Sovet hukumati burjuaziya vakillari va siyosiy faollarni SSSRga deportatsiya qildi, ular orasida yahudiylar ham, litvaliklar ham bor edi. Barcha hududlarda kommunistik partiyadan tashqari barcha siyosiy va jamoat tashkilotlari taqiqlandi. Ushbu taqiq yahudiy jamoalariga ham tasir korsatdi ibodatxonalardan tashqari biron bir yahudiy tashkiloti qolmadi.

Yahudiy jamoalariga reaksion omil sifatida qaraldi. Qoshilgan hududlarda yahudiylarning sobiq talim tizimi yoq qilindi, yahudiylarning talim muassasalari orniga Xalq talimi komissarligiga boysunadigan davlat maktablari tashkil qilindi. Biroq barcha qiyinchiliklarga qaramay, bu yerda yahudiylar talim tizimi mavjud edi, Sovet Ittifoqiga qoshilgan dastlabki hududlarida u allaqachon yoq qilingandi.

Sovet hukumati kutubxona javonlaridan goyaviy jihatdan izchil bolmagan barcha narsalarni, shu jumladan, sionistik va diniy adabiyotlarni olib tashladi. Yahudiylarning ilgari nashr etilgan barcha gazetalari taqiqlandi va ularning orniga yangilari paydo boldi, masalan, Vilner Emes ular Sovet rejimi uchun ogzaki nutq vazifasini otadi.

Ushbu gazetalarda SSSRdan tashqaridagi yahudiylarning hayoti, shu jumladan, Germaniyada yahudiylarning taqib qilinishi togrisidagi malumotlar nashr etilmadi, chunki Molotov-Ribbentrop shartnomasi tuzilgandan keyingi sovet siyosati antigerman propagandasiga yol qoyolmasdi. Teatr yahudiy madaniyatining deyarli yagona ruxsat etilgan sohasi bolib qoldi. Sovet hukumati teatrlar faoliyatini ragbatlantirdi va ulardan kommunistik talim vositasi sifatida foydalandi.

1941-yil 24-iyunda nemislar Vilnyusni egalladi. Bu paytda shaharda 60 mingga yaqin yahudiy bor edi. Ishgolning dastlabki kunlarida minglab yahudiylar Litva millatchilari faol ishtirok etgan jazo harakatlarida oldirildi. Ekaklar kochada ushlanib, Lukishki qamoqxonasiga olib ketildi va u yerdan Ponariga (Panereya ormoni) olib borilib, otib tashlandi.

Istiloning dastlabki kunlarida yahudiylarning piyodalar yolakchasida yurishini, yahudiy bolmagan dokonlardan oziq-ovqat sotib olishini taqiqlash togrisidagi buyruq chiqarildi. 1941-yil 4-iyulda nemislarning buyrugi bilan on kishilik Yudenrat (yahudiy kengashi) tuzildi, uning boshligi Shauel Trotskiy edi. Yudenrat muntazam ravishda Germaniya hukumatidan odamlarni ish bilan taminlash boyicha korsatmalar oldi. Yahudiylarning qurilish uchun taxta kotarib yurishlari odatiy korinishga aylandi. Ularning koplari hech qachon uylariga qaytmagan Ponarida otib tashlangandi. Avgust oyining boshlarida u yerda besh mingga yaqin yahudiy erkak oldirilgan edi. 31-avgust kuni Vilnyusda yahudiylarning birinchi ommaviy qirginlari bolib otdi.

Uning rasmiy bahonasi yahudiylarni nemis askarlariga oq uzganlikda ayblash edi. Kechasi yahudiylar mahallasi himoya otryadi (CC) bolinmalari va litvaliklar tomonidan qurshovga olindi va bu yerda yashovchi barcha yahudiylar Lukishki qamoqxonasiga olib ketildi. Yudenrat azolarining aksariyati hibsga olindi. Keyin mahbuslarni Ponariga olib borishdi va otib tashlashdi: taxminan 3 700 nafar yahudiy erkaklar, ayollar va bolalar oldirildi. Ularning faqat bir nechtasi omon qoldi.

Sentabr oyining boshlarida Vilnyusda getto tashkil qilindi, u ikki qismdan iborat edi nemis kochasi bilan ajratilgan Katta va Kichik gettolar. Gettolarning birinchisida taxminan 30 ming, ikkinchisida taxminan 11 ming yahudiy bor edi. Katta getto Yudenratining boshligi Anatol Frid, kichigining boshligi Ayzik Leybovich edi. Shuningdek, nemislarning buyrugi bilan Yakob Gens boshchiligidagi yahudiy politsiyasi ham tashkil etildi. (The Search for Major Plagge.The Search for Major PlaggeThe Search for Major Plagge.)

Yahudiylar, bir tomondan, dahshatli qiyin hayot sharoitlarini boshdan kechirgan holda, boshqa tomondan, gettoga kochirish ularni nemislar va litvalik zorovonlar tomonidan sodir etilgan harakatlar, qotilliklardan xalos qiladi deb umid qildi. Ammo bu umidlar amalga oshmadi. Keyingi bir necha oy ichida Ponarida minglab yahudiylar oldirildi. 1941-yil 21-oktabrgacha Kichik Gettodagi deyarli barcha aholi oldirildi va 2 500 foydali yahudiy Katta Gettoga kochirildi.

Foydali bolmagan yahudiylarni yoq qilish uchun natsistlar shayna mehnat qilish huquqini beruvchi sertifikatlar taqdim etish tizimini yolga qoydi. Bunday sertifikatga ega bolmaganlar olishga mahkum edi. Shunday qilib, 1941-yil oktabr oyining boshlarida Sariq shayna harakatida sakkiz mingga yaqin yahudiy oldirildi. Sariq shayna egasi uning himoyasi ostiga xotini va ikki bolasini kiritish huquqiga ega edi. Qolganlar, maxsus tayyorlangan boshpanalarda yashirinishga muvaffaq bolganlar bundan mustasno, Ponarida otib tashlandi.

1941-yil oxiriga kelib, shaharning urushgacha bolgan yahudiy aholisining yarmidan kopi 33 500 Vilnyus yahudiysi oldirildi.1942-yil boshidan 1943-yil bahorigacha nisbatan tinchlik davri bolgan, ommaviy qirgin harakatlari amalga oshirilmadi. Yudenrat getto aholisini maksimal darajada nemislarga foyda keltiradigan ish bilan taminlashga va shu bilan ularni qutqarishga harakat qildi. Aksariyat yahudiylar getto tashqarisida yoki getto ichidagi ustaxonalarda ishlagan. Gettoda kasalxona ham bor edi.

1942-yil 15-iyulda nemislar yahudiy politsiyasi boshligi Yakob Gensni Yudenrat raisi etib tayinladi. Keyinchalik Yudenrat bekor qilindi va Gens gettoning yagona vakili boldi. Ziyolilar orasida Gensni yahudiy politsiyasining aksiyalarda ishtirok etishiga rozi bolgani uchun xoin deb bilganlar kop boldi. Ammo Gensning xatti-harakatlari iloji boricha koproq yahudiylarni qutqarish uchun samimiy istakka asoslangan deb ishonuvchilar ham bor edi.

Tinchlik paytida yahudiylar gettoda boy madaniy va ijtimoiy hayot yaratishga muvaffaq bolishdi. Gettoda orkestr, ikkita xor, musiqa maktabi, ikkita boshlangich maktab va bitta orta maktab bor edi. Hatto shunday qiyin davrda ham bu yerda siyosiy tortishuvlar davom etdi va bolalar bogchalari ochilganda qaysi tilda yahudiy yoki ibroniy tilida oqitish kerakligi togrisida munozaralar bolib otdi.

Strashun kochasidagi oltinchi raqamli uy kutubxona, oqish zali, arxiv, statistika bolimi va muzeyni ozichiga olganligi sababli gettoning madaniyat uyi deb nomlangan. Getto tashkil etilgan kundan boshlab arxivlar va muzeyda minglab hujjatlar toplandi: politsiya buyruqlari, bildirishnomalari, Ponaridan qochib qutulishga muvaffaq bolganlarning korsatmalari. Statistika bolimi getto tashkilotlari faoliyati togrisidagi malumotlarni topladi va tahlil qildi va ularni hisobotlar va jadvallar shaklida nashr etdi. Teatr getto hayotida mustahkam orin egalladi va oz faoliyati davomida 150 ga yaqin spektakllarni namoyish etdi.

Gettodagi yashirin yoshlar harakati deyarli mavjudligining boshidanoq faol bolgan. 1942-yil oxiriga kelib maxfiy tashkilot faoliyati qurolli qarshilik xususiyatiga ega boldi. Gettoda ikkita maxfiy tashkilot tuzildi: Itsxak Vitenberg boshchiligidagi Birlashgan Partizan Tashkiloti (FPO) va Yehiel Sheinoboym guruhi. Tenenbaum Vilnyusdan Belostok gettosiga kochib otdi va u yerda qarshilik harakatiga rahbarlik qildi va qozgolon tashkilotchilaridan biriga aylandi.

Vena fuqarosi va Vermaxt ofitseri Anton Shmid Tenenbaum va Vilnyus gettosining boshqa mahbuslarini Belostokka kochirishda yordam berdi. Yahudiylarning pozitsiyasini yurakdan qabul qilib, Shmid getto aholisiga soxta hujjatlarni olishda yordam berdi, yahudiylarni oz xonadoni va boshqa boshpanalarda yashirdi va ularni xavfsiz joylarga olib bordi. Shmid Vilnyus gettosidan 350 kishini olib chiqishga muvaffaq boldi. 1942-yil yanvarda u davlatga xiyonat qilganlikda ayblanib hibsga olindi va otib tashlandi.

FPO tarkibida 350ga yaqin jangchi bor edi. Dror yoshlar tashkiloti azolarini oz ichiga olgan Yehiel Sheinoboym guruhi 200 ga yaqin jangchidan tashkil topgan edi. Ikki tashkilotning qarashlari bir-biridan farq qildi. FPO rahbarlari getto yahudiylarini qozgolonga chorlash kerak, deb ishondi. Sheinoboym guruhidagilar esa qozgolon yahudiylarni qutqara olmaydi deb hisobladi va ormonlarga kirib, partizanlarga qoshilishni taklif qildi.

Vilnyus gettosi faollari fashistlar yahudiylarni xalq sifatida yoq qilishni xohlaydi va yahudiylarning Vilnyusdagi fojiasi yahudiylarni yoq qilish umumiy rejasining bir qismi bolgan degan xulosaga keldi. 1942-yil 1-yanvardan boshlab maxfiy gazetalar yahudiylarni qarshilik korsatishga chaqirishni boshladi. Ushbu yondashuv Yudenratning pozitsiyasiga tubdan zid edi, chunki omon qolish uchun, aksincha, imkon qadar tinch, nemislar uchun iqtisodiy jihatdan foydali bolish va vaqtdan yutish kerak edi.

1943-yil 16-iyulda Germaniya xavfsizlik politsiyasi gettoda yashirin kommunistik partiya kengashining ikki azosini hibsga oldi. Ulardan biri soroq paytida Vitenbergga xiyonat qildi, shundan keyin fashistlar getto rahbariyatidan uni ekstraditsiya qilishni talab qildi. Gettoni yoq qilish tahdidi ostida Itsxak Vitenberg taslim bolishga majbur boldi, shundan keyin Abba Kovner FPO qomondoni boldi.

1-sentabrda yahudiylarni Estoniyadagi konsentratsion lagerlarga deportatsiya qilish harakati boshlandi, Gestapo va Litva politsiyasi gettoga kirdi. FPO qozgolonga chaqiruvchi varaqalarni tarqatdi. Biroq getto mahbuslari bu chaqiriqqa umuman javob bermadi. Nemis bolinmalari gettoga kirib, Strashun kochasidagi 15-sonli binoni orab oldi va u yerda yashiringanlarni taslim bolishga chaqirdi.

Berkinganlar taslim bolmagach, nemislar uyni portlatdi. Bunga javoban gettodagi ikkinchi maxfiy guruh yetakchisi Yehiel Sheynboymning bir vzvodi 12-sonli uydan nemislarga qarata oq uzdi. Keyingi jangda Sheynboymning ozi va bir nechta odamlari oldirildi. Qolganlar yashirinishga majbur boldi. Vilnyus gettosida qozgolon kotarish uchun songgi urinish shu tarzda muvaffaqiyatsiz tugadi.

1943-yil 21-iyunda Gimmler Ostland gettosidagi mehnatga yaroqli yahudiylarni konsentratsion lagerlarga toplash va keraksiz yahudiylarni yoq qilish togrisida buyruq chiqardi. Buning ortidan yana ikkita yirik Litva gettolari Kaunas va Shaulyay konsentratsion lagerlarga aylantirildi. Vilnyus gettosi nemislar tomonidan qarshilik va partizan harakati uyasi sifatida qabul qilindi va shu sababli butunlay yoq qilinishga mahkum boldi.

Vilnyus gettosining tugatilishi 1943-yilning 2324-sentabr kunlariga togri keldi. 4 mingdan ortiq bolalar, ayollar va qariyalar Sobibor olim lageriga deportatsiya qilindi, 3 700 yahudiy Estoniya va Latviyadagi lagerlarga jonatildi, Ponarida yuzlab bolalar, ayollar va qariyalar otib tashlandi. Vilnyus ozod qilinishidan on kun oldin Ponarida mahalliy mehnat lagerlari yahudiylari otib tashlandi. 150200 kishi qochishga muvaffaq boldi. Vilnyus 1944-yil 13-iyulda ozod qilindi. Shaharning urushgacha bolgan yahudiy aholisidan atigi ikki mingdan uch ming kishigacha omon qoldi.

Dilbar Ismatullayeva tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (24-09-2020, 11:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 35) ( 0) ( 34) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -