» » Ona tili darsliklaridagi xatoliklarga qachon barham beriladi?

Ona tili darsliklaridagi xatoliklarga qachon barham beriladi?


OzAda ona tili va adabiyot fani oqituvchisi Muhammad Valining ona tili fani boyicha boshlangich va umumiy orta talim dasturlari orasidagiayrim nomuvofiqliklar xususidagi maqolasi chop etildi.

Bugun mamlakatimiz talim tizimidagi yangilanish va ozgarishlar yaqqol kozga tashlanmoqda. Zamonaviy maktablar, yangi darsliklarni korib, koz quvonadi. Demak, endigi muhim vazifa - yaxshi oqitish va yaxshi oqish. Yangi oquv yili boshlangach, bu borada oqituvchi va oquvchilarning saviyasi qanday ekanligi bilan qiziqib, bir necha maktablarda boldik. Otkazilgan savol-javoblar oqituvchi va oquvchilarning saviyasi talab darajasida ekanligini korsatdi. Ehtimolki, savollar soddaroq bolgandir. Bilmadim. Shunday bolsa bordir. Lekin muloqot jarayonida yuz bergan ayrim tortishuvlar bizni befarq qoldirmadi.

Biz savol-javob jarayonida oquvchilardan iloji boricha osonroq tushunchalarni soradik. Masalan, Gap bolaklari mavzusini. Bu mavzu 3-sinf oquvchisiga ham yaxshi tanish. 45-sinf oquvchilarining barchasi bosh bolaklar sifatida ega va kesimni tilga olishdi. 8-sinf oquvchilarining bir qismi bosh bolak deb kesimni bilishar ekan, bir qismi esa ega va kesimni...

Hayratimiz oshib, darslik va dasturlarni bir-biriga solishtirib kordik. 3-sinf Ona tili darsligi (S.Fuzailov, M.Xudoyberganova, Sh.Yoldosheva. T., Oqituvchi NMIU, 2014) ning 42-betida ega va kesim gapning bosh bolaklari deyiladi: Ega va kesim gapning bosh bolaklaridir. Ular birgalikda gapning asosini tashkil etadi. Gapning kim yoki nima haqida aytilganini bildiradigan bolagi ega deb ataladi. Gapning egasi haqida nima deyilganini bildirgan bolak kesim deyiladi. Kesim gapning boshqa bolaklarini oz atrofida birlashtiradi.

Bolalar maktabda oqiydilar. Bu gapda bosh bolak ikkita: kimlar? Bolalar (ega), nima qiladilar? Oqiydilar (kesim). Bolalar oqiydilar - gap bolalarning mashguloti (oqishi) haqida xabar bildiryapti.

2015-yilda nashr etilgan 4-sinf Ona tili darsligida Bosh bolaklar tushunchasidan qochishga intilish yaqqol seziladi vaKesim gapning markazi hisoblanadidegan xulosa beriladi. Ammo mualliflar ozlaridagi ikkilanishni yenga olishmaydi, chogi, 26-mashq shartida shunday yozishadi: Ega va kesimdan tuzilgan gaplarga ikkinchi darajali bolak qoshib yozing.

Darslikdabosh bolaklartushunchasi berilmaganidan hayron bolib turgan oqituvchiga mazkur mashq sharti qol keladi va oquvchilarga 3-sinfdagi bilimlarni eslatadi. Shu tariqabosh bolaklartushunchasi 4-sinf oquvchilari ongida ham eson-omon jon saqlaydi.

Navbat 5-sinf Ona tili (N. Mahmudov, A. Nurmanov va boshqalar. T., Manaviyat, 2015) darsligiga. Bu darslikda bosh va ikkinchi darajali bolaklar haqidagi malumotni topolmadik. Shunda bizga oqituvchilar yordamga kelishdi: qolimizga shu darslik asosida yozilgan metodik qollanmani tutqazishdi. Agar darslikning 39-betida Kesim gapning mazmuniy markazidir. U boshqa bolaklarsiz ham gap bolagi bola oladi, deb yozilgan bolsa, metodik qollanmaning 53-betida quyidagilarni oqiymiz: Boshlangich sinfda (sinflarda M.V.) oquvchilar gap bolaklari haqida ilk malumot olgan (olishgan M.V.) Ega va kesim bosh bolaklar ekanligini, qolganlari (aniqlovchi, toldiruvchi, hol M.V.) ikkinchi darajali bolaklar hisoblanishini biladilar (Mazkur gapda ega ularni tushirish notogri M.V.)... Kesim gapning asosiy mazmunini ifodalaydi, shuning uchun u bosh (asosiy) bolak sanaladi. Ikkinchi darajali bolaklar ega, toldiruvchi, aniqlovchi, hol bolib, ular bosh bolak manosini konkretlashtiradi (aniqlashtiradi M.V.), toldiradi, izohlaydi, aniqlaydi (ortiqcha soz M.V.).

Jumlalardagi ayrim galizliklarga qaramasdan, qollanmada fikr aniq bayon etilgan, yani ega ikkinchi darajali bolaklar qatorida sanaladi. Nega darslikda bunday aniqlik yoq? Axir darslik oquvchi uchun chiqariladi-ku? Oqituvchi tushunmagan mavzuni metodik qollanmasidan bilib olar. Oquvchi-chi? U nima qiladi? Uning metodik qollanmasi yoq-ku! Takidlash joizki, Oqituvchi kitobi 2011-yilda chop etilgan. Darslik unga nisbatan yangi. Shu bois oqituvchi ongida ikkilanish kuchli. U bosh va ikkinchi darajali bolaklar tushunchasidan butkul voz kecholmayapti. Chunki bu tushunchalar boshlangich sinflarda mavjud.

Xosh, oqituvchi va oquvchilar nima qilishsin?! Tajriba-sinov deb har bir olim ozining nazariyasini darslikka tiqishtira beradimi? Tajriba-sinovda ham meyor, marom bolishi kerak-da! Bunaqada taraqqiyot bolmaydi. Oquvchilarning bilim saviyasi orqaga ketadi. Oqituvchilarda ham turli ikkilanishlar paydo boladiki, u dars saviyasiga tasir etmay qolmaydi. Fikrimcha, bu borada tajriba-sinov maydonlarida faoliyat yuritayotgan oqituvchilarning ham aybi bordek. Ehtimol, ular tajriba-sinovning haqiqiy natijalarini yashirishayotgandir. Yoki ularning fikrlari inobatga olinmayaptimikan? Kim biladi, deysiz?!

Yana asosiy mavzuga qaytsak. 5-sinfning amaldagi Ona tili darsligining 44-sahifasida quyidagi nazariy xulosalarni oqish mumkin: Faqat kesimdan yoki ega va kesimdan iborat bolgan gap yigiq gap hisoblanadi. Masalan: Qara. Men keldim.

Kesimning boshqa bolaklar bilan kengayishidan hosil bolgan gap yoyiq gap deyiladi. Masalan: Men uni kordim.

Xosh, yigiq gap faqat kesimdan iborat boladimi yoki ega va kesimdanmi? Dastlabki xulosaga kora, yigiq gap ikki xil korinishda boladi: kesim yoki ega va kesim.

Keyingi xulosadan esa Yigiq gap faqat kesimdan iborat, degan fikr kelib chiqadi.

Bu orinda berilgan ikki xulosadagi yaqqol inkor zamirida yashirin mano arosat ham bor. Gap shundaki, yigiq va yoyiq gaplar haqida yozayotgan mualliflar ongidagi bosh va ikkinchi darajali bolaklar tushunchasi ularga sezdirmay galayon kotaradi va qarama-qarshi nazariy xulosalarga zamin yaratadi. 8-sinfning amaldagi Ona tili darsligida esa, 5-sinf Ona tili darsligidan farqli ravishda gap bolaklari ega, kesim, ikkinchi darajali bolaklar kabi turlarga ajratilgan. Bu ham, ayonki, bosh va ikkinchi darajali bolak tushunchasi tabiiy tarzda bosh bolaklar mavjud va ular ega, kesim, degan xulosani beradi.

Shu orinda bir jihatga alohida etibor qaratishni istardik: 5-sinf Ona tili darsligining 2015-yil nashridagi musaffolik, yani unda bosh va ikkinchi darajali bolak tushunchasining yoqligi aslo yangilanish ruhi bilan bogliq emas. Darslikning avvalgi nashrlaridagi nazariy xulosalar yangi nashrda shunchaki takrorlangan. Demoqchimizki, bir necha yildirki, oquvchi boshlangich sinfdan 8-sinfga kelibgina yana bosh va ikkinchi darajali bolak tushunchasi bilan uchrashadi. Darsliklardagi bu kabi nomuvofiqliklar, uzluksizlik jarayonining buzilishi oqituvchini noqulay ahvolga solmoqda, muallif-olimlikning muqaddas martabasiga nisbatan ishonchsizlik uygotmoqda. Yuqorida keltirilgan kochirmalardan korinib turibdiki, 5-sinf Ona tili darsligi mualliflari bosh bolaklar haqida oquvchi ongiga ikki yil (34-sinflarda M.V.) davomida tinimsiz singdirilgan bilimlarni ongli (etibor bering M.V.) ravishda ozgartirishmoqchi! Yana ham aniqroq aytganda, bu bola ongidagi inqilob deyish mumkin. Ehtimol, kimdir bu holga ortiqcha ahamiyat bermas. Lekin biz Yoshlikda olingan bilim toshga oyilgan naqsh kabidir, degan hikmatni unutmasligimiz lozim. Maktab darsliklarida mavzular kengayib borishi, yangiliklar bilan boyitilishi tabiiy hol, albatta. Ammo mavzularning mohiyati tubdan ozgartirilishi mumkin emas. Bunday holatlar koproq sof ilmiy ishlarda kuzatiladi. Inqilobiy korinishdagi nazariy qarama-qarshilikni oquvchi, hatto oqituvchi ongi, darslik tabiati kotarmaydi. Afsuski, oqituvchi va oquvchilarni tashvishga solayotgan, chalkashtirayotgan kamchiliklar birgina Bosh bolaklar mavzusi bilan tugamaydi. Maktab Ona tili darsliklarida bunday muammolar talaygina.

Biz kopchilikni tashvishlantirayotgan mazkur muammolarni bejiz qalamga olmadik. Boisi, respublika Talim markazi mutaxassislari, ekspertlar qanchalik harakat qilishmasin, Ona tili darsliklaridagi muammolar bir necha yillardan buyon bartaraf etilmayapti. Umid qilamizki, bizning bu chiqishimiz masul mutasaddilar va mualliflarni hushyor torttirsa ajab emas. Har holda, shunga umid qilamiz.



Manba: Daryo.uz
: admin (16-01-2018, 20:28)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 24) ( 2)
:
-
:
20 ... -