» » Axborot xavfsizligi jamoatchilik etiboriga muhtojmi?

Axborot xavfsizligi jamoatchilik etiboriga muhtojmi?


Bir muddat ilgari jurnalist Eldar Asanovning shaxsiy axborot xavfsizligi, shuningdek, ekstremistik kontentdan uzoq yurish masalasiga bagishlangan maqolasi elon qilingan edi. Ushbu maqolada axborot xavfsizligi bilan davlatning tegishli idoralaridan tashqari, har bir kishining ozi ham shugullanishi lozimligi takidlangan edi. Navbatdagi maqolada muallif ushbu jarayonda ishtirok etadigan yana bir aktor jamoatchilik va nodavlat tashkilotlariga toxtalib otadi.

Butun dunyoda, xususan, Markaziy Osiyo mamlakatlarida ham davlatning tegishli tuzilmalari axborot xavfsizligi masalalariga, onlayn ekstremistik faoliyatga qarshi kurashga yil sayin koproq etibor qaratmoqda. Albatta, tahdidlar ham osib bormoqda. Ammo bu jarayonda davlat idoralari yordamga muhtoj. Aholi bilan aloqada bolish, odamlarga axborot xavfsizligini, bu bilan bogliq muammolarni sodda tilda tushuntirish oson emas.

Birinchidan, ekstremistik faoliyatga qarshi kurash olib boradigan, axborot xavfsizligi uchun javob beradigan davlat amaldorlari doim ham aholi bilan yaqindan aloqa qilish tajribasiga ega bolavermaydi. Tarixan shakllangib qolgan odatlarga kora, shuningdek, axborotning nozikligi bois ular oz faoliyati haqida toliq malumotlarni doim ham oshkor qila olmaydi, bu esa ochiq muloqotga zarar keltirishi mumkin.

Ikkinchidan, jamoatchilik orasida malum darajada davlat idoralariga nisbatan ishonchsizlik borligi hech kimga sir emas. Buning sababi har xil bolishi mumkin, lekin ishonchsizlik, davlat idoralari vakillari bilan masofa saqlashga urinish kabi holatlar, juda keng tarqalmagan bolsa-da, uchrab turadi.

Aholi bilan ishlash, aholi orasida axborot xavfsizligi madaniyatini yoyishdagi shu kabi muammolarni hal etish uchun oxirgi paytlarda turli davlatlarda nodavlat tojirat tashkilotlar hamda jamoatchilik vakillari yordamiga murojaat etilmoqda. Nodavlat nojirota tashkilotlar (NNT) uchun aholi bilan ishlash har kunlik faoliyat bir turi, ular aholiga tasir otkazish, keng ommaga malum fikr va goyalarni yoyish bilan shugullanadi. Jamoatchilik vakillari esa tom manoda xalq vakillari bolib, aholi ularga katta ishonch bilan qaraydi.

Shularni inobatga olganda, NNT va jamoat faollari bilan hamkorlikda ekstremistik faoliyatga qarshi kurashish ishlari qoshni mamlakatlarda yolga qoyilmoqda. Keling, avval, ulardagi vaziyatga qiziqib koramiz.

Qirgiziston, Qozogiston

Qozogistonda eng diqqatga sazovor loyihalardan biri Factcheck.kzdir. Ushbu resursning asosiy mohiyati qozoqcha va ruscha internetda tarqalayotgan soxta malumotlarni topib, ularni fosh etish ekan. Masalan, Kazinform axborot agentligi tarqatgan bir malumotga kora, Qozogiston talim sifati boyicha jahonda 9-orinni egallar ekan. Resurs ekspertlari faktcheking otkazib (faktlarni tekshirib), malumot haqiqatdan yiroq ekanligini isbotlab berdi. Bu maqtanish maqsadida tarqatilgan yolgon malumot bolib chiqdi.

Qozogistonda, bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlarga urgu berilmoqda. Xususan, Facebookda yolga qoyilgan Oz hikoyam loyihasi doirasida ekstremistik faoliyat bilan toqnashgan (qurbon bolgan yoki aldangan) fuqarolarning hikoyalari taqdim etib boriladi. Bunday hikoyalar bevosita guvohning tilidan hikoya qilingani bois ular ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilari orasida juda katta shuhratga ega.

Qirgizistonda ekstremizmga qarshi kurash, axborot xavfsizligi va faktcheking masalalari bilan shugullanuvchi kattakon ekspertlar jamoasi shakllangan. Ular oz faoliyatlarini asosan turli darajadagi tadbirlar orqali namoyon etib boradi, shuningdek, internetda maqolalar va videokontent joylashtirib boradi. Qirgizistonda davlat idoralari, xususan, ichki ishlar vazirligi bu ekspertlarga hamda ularning tashkilotlariga bevosita yordam beradi, masalan, davlat idoralari qolida mavjud bolgan malumotlarni taqdim etadi.

Bu borada Internews Network xalqaro tashkilotining tashabbuslari diqqatga sazovor. Mintaqa miqyosida tashkil etilayotgan tadbirlarda barcha respublikalardan jurnalistlar, davlat idoralari vakillari, ekspertlar va faollar qatnashyapti. Shunday tadbirlardan ikkitasi Bishkekda tashkil etilgan edi. Ularda Ozbekiston vakillari qatnashdi. 2224-mart kunlari navbat Toshkentga keldi. Birinchi marta Toshkentda qoshni respublikalar delegatsiyalari ishtirokida axborot xavfsizligi, onlayn tarzda ekstremistik goyalar hamda soxta axborot tarqalishiga qarshi kurashish masalalari muhokama qilindi. Bu yaxshi boshlanma boldi deyish mumkin.

Garbda qanday?

Hozir ozim bolib turgan AQSh tajribasidan kelib chiqadigan bolsam, bu yerda Think Tank aqliy markazlar nomli tashkilotlar faoliyati juda keng yolga qoyilgan. AQSh davlatchilik tajribasiga muvofiq, davlat agentliklari (idoralari) asosan texnik va regulyatorlik (boshqaruv) ishlarini bajaradi, shuningdek, aholiga xizmatlar korsatadi. Aqliy faoliyat uchun javobgarlik esa mana shu aqliy markazlar zimmasida.

Aytaylik, biror davlat idorasi oz sohasi boyicha tahliliy malumotga, yangi axborotga, mutaxassislarning xulosalariga muhtoj bolsa, u tegishli yonalishdagi aqliy markazga murojaat qiladi. Markaz vakillari qanday yollar bilan axborot toplab bera olishi, uni tahlil qilib, xulosalar chiqarib bera olishini tushuntiradi. Talab qilinadigan ishlar hajmiga qarab shartnoma tuziladi va markazga pul otkaziladi. Shartnoma doirasida markaz ekspertlarni toplab, tadbirlar otkazadi, tadbirda aytiladigan yangi malumotlar va xulosalardan foydalanish uchun. Song markaz ekspertlari toplangan malumotlarni internet va boshqa manbalardan toplangan axborot bilan qoshib, baza yaratadi. Bu malumotlar bazasi ilmiy metodlar yordamida tahlil qilinib, xulosalar olinadi. Faoliyat yakuniga kora hujjatlar va hisobotlar tayyorlanadi.

Korinib turibdiki, mazkur jarayon AQShda juda yaxshi yolga qoyilgan va bunga kerakli miqdorda pul ajratiladi. Aqliy markazlar faoliyati yil sayin kengayib, NNTlar soni kopayib bormoqda. Mendagi malumotlarga qaraganda, faqatgina poytaxt Vashingtonning ozida 400 dan ortiq mana shunday markaz mavjud.

Ozbekistonda nima gaplar?

Ozbekistonda jamoatchilik faollari bu mavzuga katta qiziqish korsatayotganiga ham, ijtimoiy tarmoqlarda Mening hikoyam singari loyihalar olib borilganini ham, afsuski, kuzatmadim. Bu borada jamoatchilik ishtirok etgan yagona ommaviy tadbir yuqorida tilga olingan simpozium boldi.

Ammo keng omma etiboridan chetda qolgan qandaydir tashabbuslar, tadbirlar va loyihalar bordir degan xayolda taniqli ekspert va siyosatshunos Farhod Tolipovga murojaat qildim. Xususan, Ozbekistonda qanday NNTlar bevosita ekstremizmga qarshi kurash ishiga aloqadorligiga qiziqib kordim.

Qirgizistonda va Qozogistonda terrorchilik va ekstremizmga qarshi kurashish ishiga NNTlar jalb qilinyapti oxirgi yillarda. Ular otkazayotgan tadbirlarda qatnashyapmiz juda keng miqyos. Bevosita davlat idoralarida ishlamaydigan mutaxassislar ham kopayib qolgan. Shunga oxshagan ishlar Ozbekistonda ham bolyaptimi? Soha boyicha mahalliy ekspertlar paydo boldimi?

Ha, bunday ishlar bizda ham bolyapti. Xususan, bizning Bilim karvoni ilmiy muassasamiz yoki Mintaqaviy tahdidlarni organuvchi markaz kabi NNTlar shular qatordan. Ekspertlar ham bor. Albatta, qoshni davlatlarga qaraganda bunday tadbirlarning kolami biroz torroq bolsa kerak, chunki bunday NNTlarning soni kam va ularning faoliyati bizda endi asta sekin tashkil etilmoqda.

NNTlar va mustaqil ekspertlar, tadqiqotchilarning bu boradagi ishi davlatning kompetent idoralari tomonidan qanday baholanadi? Ular hamkorlik qiladimi, mustaqil ekspertlar va NNTlarni ham jalb qilib turadimi yoki bu ishlarni tegishli organlar jiddiy qabul qilmayaptimi?

Yuqorida aytganimdek, mazkur sohada izlanishlar va umuman faoliyat NNTlar darajasida yaqin otmishgacha sust bolgani tufayli davlatning kompetent idoralari bilan hamkorlik ham hali yaxshi yolga qoyilgan deb bolmaydi. Bu dolzarb masala. Birinchidan, NNTlar fuqarolik jamiyatining bir qismi bolgani tufayli, ushbu masala aynan ancha zaif bolgan fuqarolik jamiyatini faollashtirish bilan bogliq. Ikkinchidan esa, ularning xizmatlariga bolgan talab ham hali kuchli emas.

Umuman, ekstremizmga qarshi kurash ishiga NNTlar qoshilishini qay darajada kerakli va foydali deb oylaysiz? Ular mazkur yonalishda real foyda keltira oladimi? Xalq va davlat organlari orasida vositachi bolib bera oladimi?

Bu sohada NNTlarning roli katta bolishi mumkin. Har bir sohada NNTlar qanchalik xalq va davlat organlari orasida vositachi bolib xizmat qilsa, shunchalik mazkur sohada ham ular shu rolni oynashi mumkin. Boz ustiga, ekstremizmga qarshi kurash kop jihatdan profilaktik ishlarni, targibot, tarbiya, talim yonalishlada tegishli chora-tadbilarni taqozo etadi. Bu vazifaning samarasi esa, oz navbatida, keng kolamda jamoatchilikli tegishli yonalishlarda safarbar qilishga bogliq, chunki davlatning rasmiy choralari va formal siyosati yetarli bolmaydi. Xususan, bu sohada tahliliy ishlar ham talab qilinadi, chunki ekstremizm muammosining kelib chiqishi, tabiati, kolami, tahdidi va bartaraf etish yollari chuqur organilishi zarur. Tahlil esa faqat davlat idoralari va institutlari doirasi bilan cheklanmaydi va dunyoda aqliy markazlar deb atalmish tahliliy NNTlarning hissasi beqiyos boladi.

Kelajakda nima boladi?

Ozbekistonda jarayon, sekinlik bilan bolsa-da, bormoqda. Hozircha qoshni Qirgiziston yoki Qozogistonning tajribasini organishimizning ozi ham, oylashimcha, jiddiy yutuq bolar edi.

Biz suhbatlashgan ekspertlarning barchasi sohada osish borligini takidladi. Umid qilamanki, kelajakda faktlarni tekshirish, tahliliy tafakkur, ekstrim goyalardan uzoqroq yurish kabi mavzularni yaxshi tushunadigan mutaxassislar guruhi shakllanadi.

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (24-05-2019, 13:14)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 34) ( 0) ( 32) ( 2)
:
-
:
20 ... -