» » Jahon matbuoti sharhi: Yevropada millatchilik, AQShda irqchilik bosh kotarmoqda, Uchinchi jahon urushi esa Erondan boshlanishi mumkin

Jahon matbuoti sharhi: Yevropada millatchilik, AQShda irqchilik bosh kotarmoqda, Uchinchi jahon urushi esa Erondan boshlanishi mumkin


Daryo otayotgan haftada dunyo matbuotida keng yoritilgan, kopchilikning qiziqishiga sabab bolgan maqolalar sharhiga toxtalib otadi.

Eron nizosi Uchinchi jahon urushiga sabab bolishi mumkinmi?

Fors korfazidagi qurolli qarama-qarshilik kuchaygan sari dunyo urush yoqasiga kelib qolmoqda, deb yozadi Pokistonning The Nation nashri.

Fors korfazi jahon energiya taminotining eng muhim arteriya tomiri bolgani bois bu hududdagi nizolar nafaqat AQSh va Eron, balki Rossiya, Xitoy va Yevropa Ittifoqi manfaatlariga ham tasir qiladi.

Nizo nimadan boshlandi? Barchasi AQShning Eron bilan tuzilgan yadro bitimidan chiqishi va oz zimmasiga olgan javobgarlikni buzilishidan kelib chiqdi.

Donald Trampning xavfsizlik masalasi boyicha maslahatchisi Jon Bolton 2018-yil 9-aprelda oz mansabini egallagach, bir oy ichida preidentni bitimdan chiqishga kondirdi. Vashingtonda Bolton kalxat taxallusi bilan tanilgan, uning tashqi siyosatdagi bosh siyosiy maslagi shaxs yakkahokimligiga asoslangan mamlakatlarda rejimlarni almashtirishdir. Jon Bolton Kuba, Eron, Shimoliy Koreya, Yaman, Suriya, Liviya va Venesueladagi vaziyatlarda ham oz tamoyiliga sodiq holda ish tutish tarafdori boldi.

Fors korfazidagi hozirgi ziddiyatni Tramp saylov arafasida Eron bilan imzolangan bitimdan chiqish vadasi bilan ham boglash mumkin, lekin harbiy keskinlikning asosiy yonaltiruvchisi Jon Boltondir.

Fors korfazining shimolida Eron, janubida arab davlatlari Ummon, BAA, Saudiya Arabistoni, Qatar va Kuvayt joylashgan. Xurmuzd bogozining eng qisqa tutashadigan joyi 35 milyani (56 kilometrni) tashkil etadi va, harbiylar tili bilan aytganda, tosh otib nariga tarafga tushirish mumkin bolgan nuqtadir. Bu yerda kuniga dunyo neftining uchdan bir qismi olib otiladi. Agar korfazda neft yoliga tosiq qoyilsa, bu neft tanqisligi va narx kotarilishiga olib keladi.

Keyingi oylarda bu yerda bir tomondan AQSh va uning tarafdorlari Isroil, Saudiya Arabistoni va BAA, boshqa tomondan Eronning strategik manyovrlari guvohi bolinyapti. 2-may sanasidan beri AQShYaponiya, Xitoy, Hindiston va TurkiyaEron neftini sotib olishiga yol qoymayapti. Natijada rasmiy Tehron ota kuchli iqtisodiy va diplomatik bosim ostida qolmoqda. Hattoki Eronning kuchli ittifoqchisi va Chobahor porti quruvchisi bolgan Hindiston ham Eronga yordam berishdan bosh tortdi hamda AQShsanksiyalariga qoshildi.

Vashington Fors korfaziga oz qurolli kuchlarini yubordi. AQSh Afgonistondagi harbiy bazalariga, Isroil, BAA va Saudiya Arabistoni kabi ittifoqchilariga tayanadi. Mazkur vaziyatda Eronning eng zaif nuqtasi chekka hududlarida fors tilida gaplashmaydigan, eroniy bolmagan boshqa xalqlarning bolyapti. Masalan, Belujiston va Seyistonda sunniylar, janubda Ahvozda arablar, shimoli-garbiy va shimoli-sharqiy hududlarda kurdlar va turkmanlar kopchilikni tashkil qiladi. Eron hukumati raqiblari bu vaziyatdan oqilona foydalanishga ham urinib korishi mumkin.

Vashington va Tehron ortasidagi har qanday toqnashuv Fors korfazi doirasidan tashqariga chiqib ketadi. Bu islom dunyosining bolinishiga olib keladi. Chunki ashaddiy ajratuvchilar Saudiya Arabistoni va Eron toqnashuvga qarab ketmoqda. Iroq va Suriyadagi qabilalar toqnashuvlarini, Liviyadagi hokimiyat almashinuvini kordik. Shular nazarda tutiladigan bolsa, Fors korfazi nizosi hech kimga yaxshilik keltirmaydi. Rossiya, Yevropa Ittifoqi va Xitoy ham Fors korfazida nizo boshlangudek bolsa, chetda tomoshabin sifatida otirmaydi.

Populistlarga ovoz bermoq Putinga ovoz bermoqlikni anglatadimi?

Belgiya sobiq bosh vaziri va Yevropa parlamentidagi liberal fraksiya rahbari Gi Verxofstadt Brexit, Orban va Faraj bularning barchasida Rossiyaing qoli bor degan ayblar bilan Yevropani putinizmdan ogoh bolishga chaqirdi, deb yozadi Project Syndicate nashri.

Yevropaning populistik va ota ong kayfiyatdagi partiyalari Vladimir Putinga sodiq va undan qarzdor ekanliklariga kop yillardan beri guvoh bolib kelyapmiz, deb bayonot berdi Gi Verxofstadt. U Kreml Yevropa parlamentiga rasmiy Moskva uchun kerakli deputatlar saylanishiga urinayotgan paytda yevropaliklar buning oldini olishi va zarba berishi kerkligini takidladi.

Shu hafta Yevropa parlamentiga saylov bolib otishi kutilmoqda. Shu munosabat bilan 18-may sanasida Yevropaning ota ong rahbarlari Milanda toplandi. Ular orasida Fransiyadan Marin Le Pen rahbarligida Milliy birdamlik, Gollandiyadan Gert Vilders rahbarligidagi Ozodlik partiyasi, Daniyadan Xalq partiyasi, Haqiqiy finlar partiyasi, Germaniya uchun muqobil va Flamandlar milliy manfaatlari partiyalari azolari bor edi. Bu partiyalarning barchasi ong kayfiyatdagi Millatlar va xalqlarning Yevropa uyushmasi nomli yangi parlament guruhiga asos soldi. Bu guruhga Italiya bosh vazirining orinbosari Matteo Salvini rahbarlik qilishi belgilandi.

Matteo Salvini kutilayotgan saylovni Yevropani Bryusseldagi sotqinlardan himoya qila olishda yordam bera oladigan tarixiy onlar deb ham atadi. U Merkel, Yunker va Soros jamgarmasini Yevropada moliya oligarxiyasi hamda nazoratsiz immigrasiya yuzaga kelishida til biriktirgan guruh deb elon qildi.

Yevropaning ong kayfiyatdgi rahbarlarini Putinga siginish ham birlashtirib turadi. Janob Verxofstadtning sozlariga qaraganda, ularning gap-sozlaridan Kremlning hidi kelib turadi. Ular Yevroparlamentning Rossiya borasidagi har qanday qaroriga qarshi chiqadi. Ular hattoki Kremlning Solsberidagi kimyoviy hujumlarda qoli bor degan iddaolarga qarshi chiqqan; ular, Verxofstadtga kora, Kremlning Yevropa parlamentidagi beshinchi kolonnasidir.

Gi oz fikrlarini yakunlar ekan, butun Yevropa saylovchilariga ong kayfiyatdagi guruhlarga ovoz berib, oz taqdirini Rossiya boshqaradigan qogirchoqlarga tutqazib qoymaslikka chaqirdi. Yevropa Ittifoqi AQSh, Xitoy va Hindiston bilan siyosatda va iqtisodiyotda raqobat qilishni hoxlar ekan, Rossiyaning psixologik hujumlarini daf qila oladigan darajada kuchga ega bolishi zarurligini takidladi.

Irqiy segregatsiyaga yangi urinish

AQShda bir oq tanlilar yashaydigan hududda oq tanli bolalar uchun alohida maktab tashkil etish va bu orqali oq tanli bolalarni qora tanlilardan ajratib olishga qaror qilindi. The Atlantic nashrining yozishicha, bu nafaqat jamiyat segregatsiya jarayoniga tortilishini bildiradi, balki jamiyatni parokanda ham qilishi mumkin.

Baton Rujning bir qismi bolgan Sent Jorj dahasida oziga toq oq tanli amerikaliklar oq tanlilar uchun alohida maktab tashkil qilish tashabbusi bilan chiqdi. Ular bu tashabbusga sabab sifatida Sharqiy Baton Ruj maktablari oquvchilarining ozlashtirish korsatkichlari muttasil pasayib borayotganini iddao qildi. Vaziyat yaxshilanishiga umid yoqligini bildirar ekan, ota-onalar mahalliy qonun chiqaruvchi organdan alohida maktab okrugini tashkil etishni soradi. Ammo qonunchilik organi bu taklifni rad etdi. Sababi, alohida talim okrugi yaratish uchun shu hududdagi aholining uchdan ikki qismi ovozberishi kerak.

Baton Rujga qoshni shaharda ham mazkur holat kuzatilgan, ammo alohida talim hudulari tuzish tashabbuskorlari u yerda ham maglubiyatga uchragan. Song ular oz shaharlarini qurishga qonuniy yol topgan va u yerda maktablarini tashkil etishgan. Sent jorjliklar ham ulardan ornak olgan holda alohida shahar qurib olish uchun jiddiy kurashga kirishdi.

AQShda qora tanlilardan bunday ihotalanish kop kuzatilmoqda. Boy oq tanlilar oz maktablarini ochib olmoqda, bu korsatkich keyingi ikki yilda ancha osgan. Tuzilgan yangi okrugda talimga yonaltiriladigan xarajatlarini nazorat qilish ota-onalar uchun qulaylashmoqda. Qoshimcha tarzda, maktabda faqat oq tanli bolalar oqiydi va budjet ham shunga yarasha boladi.

Bu Amerika jamiyatida segregatsiya va irqiy tengsizlik yana ildiz ota boshlaganidan dalolatdir.

Rossiyadan pul jonatmalari kopaymoqda

Ozbekiston, Tojikiston va Qirgiziston Rossiyadan eng kop pul jonatmalari qabul qiladigan mamlakatlardir. Shuning uchun ham bu respublikalarning iqtisodiyoti Rossiya iqtisodiyotida bolayotgan kotarilish va qulashlarga ota boglangan, deb xabar beradi Euriasianet nashri.

Rossiya markaziy banki malumotlariga qaraganda, 2018-yilning ozida Rossiyadan MDH mamlakatlariga pul jonatmlarining 68,1 foizi yoki uchdan bir qismi Ozbekiston, Tojikiston va Qirgiziston hissasiga togri kelgan. 2018-yilda Rossiyadan Markaziy Osiyoga 13,99 milliard dollar jonatilgn bolsa, 2017-yilda 12,9 milliard dollar mablag yuborilgan.

Qirgiziston va Tojikiston Rossiyadan keladigan pul jonatmalariga ancha qaramdir. Ularning iqtisodiyoti zaif bolgani uchun yuz minglabishlash yoshida bolgan vatandoshlar Rossiyaga ish izlab ketishga majbur.

Mazkur mamlakatlarning yalpi ichki mahsuloti va pul jonatmalari taqqoslansa, jonatmalar hajmi ortiqligi kozga tashlanadi. Raqamlarga qaralsa, pul jonatmalari Tojikiston YaIMining 31,3 foizini, Qirgiziston YaIMining 32,9 foizini tashkil qiladi.

Shu sababdan ham ular pul jonatmalariga eng qaram mamlakatlar hisoblanadi. Manba mamlakatning YaIMi qisqarsa, pul jonatmalarini oluvchi mamlakatning YaIMi ham qisqaradi. Sanksiyalardan qiynalayotgan Rossiya iqtisodiyoti aynan hozir Qirgiziston va Tojikiston iqtisodiyotiga qoshimcha ogriq bolib tushmoqda.

Yana bir narsani takidlash joiz.Pul jonatmalari oqimi qabul qiluvchi mamlakatlar valyuta kurslariga ham tasir etadi. Mahalliy valyuta kursi qimmatlashuviga va eksport qilinadigan tovarlar narxi kotarilishiga yordam beradi. Natijada, Tojikiston va Qirgizistonda bolgani kabi, oltin va kumushning narxi oshishiga olib keladi.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (25-05-2019, 08:59)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 44) ( 0) ( 42) ( 2)
:
-
:
20 ... -