» » Jahon matbuoti sharhi: Reygan aybni Yaponiyaga tonkagandi, Tramp Xitoyga tonkamoqda, Yevropada esa bolinish kuchaymoqda

Jahon matbuoti sharhi: Reygan aybni Yaponiyaga tonkagandi, Tramp Xitoyga tonkamoqda, Yevropada esa bolinish kuchaymoqda


Daryo otayotgan haftada dunyo matbuotida keng yoritilgan, kopchilikning qiziqishiga sabab bolgan maqolalar sharhiga toxtalib otadi.

Yechilmagan tugun: Kosovo muammosi

Kosovoni tan olish masalasida taraf va qarshi ikki qutbga bolinish tasodifiy emas va yirik davlatlarning qarori boshqa davlatlarning Kosovoni tan olishi borasida hal qiluvchi bolmasa-da, muhim vazifani bajaradi, deb yozadi Serbiyaning Talas nashri. Rossiya va AQSh tasirida boshqa davlatlar qanday tarzda Kosovoni tan olgan edi?

Bryussel bitimi va Gaaga xalqaro sudi Kosovomustaqilligini tan olgan bolsa-da, xalqaro maydonda Kosovo masalasi yechilmagan tugun bolib turibdi.

Bryussel shimoliy Kosovouzil-kesil Prishtinaga berilishini talab qilib kelayotgan bolsa-da, Serbiya Kosovo mustaqilligini tan olmay kelmoqda.

Kosovo mustaqilligi elon qilinganiga on yildan oshdi. AQSh, Buyuk Britaniya va Fransiyaning Kosovo mustaqilligi borasidagi fikri BMTda ham yangragan va etirof etilgan. Lekin Rossiya, Xitoy va Serbiya Kosovo aravasi gildiraklariga tayoq tiqqan edi.

2008-yilning 17-fevral sanasida yetakchi Garb davlatlarining dastaklashi bilan Prishtinada Kosovomustaqilligi elon qilindi. Ayni paytda uning mustaqilligini 107 davlat tan olgan bolsa, 85 mamlakat tan olmay kelmoqda.

Kosovoni kimlar tan olgan?

AQSh, Yevropa Ittifoqi va NATOdan tashqari, Kosovoni mustaqil davlat sifatida Yaponiya, Janubiy Koreya, Avstraliya hamda AQShning yaqin sheriklari bolmish Fors korfazi arab davlatlari, Misr, Afgoniston, Afrikadagi sobiq fransuz mustamlakalari tanigan.

Yevropa Ittifoqi mamlakatlaridan Slovakiya, Ispaniya, Ruminiya, Gretsiya, Kipr kabi mamlakatlar ozlaridagi ayirmachilik kayfiyati bor guruhlardan hayiqqan holda Kosovo mustaqilligini tan olmadi. BRIKSga yaqin bolgan mamlakatlar esa Kosovomustaqilligini tan olishdan ochiqchasiga bosh tortdi. BRIKS tutgan siyosiy pozitsiyani sobiq SSSRrespublikalari va Lotin Amerikasining kopchilik mamlakatlari ham eng togri deb topdi. Kosovomasalasida qutblarning ajralishi buyuk davlatlarning tasiri tufaylidir. Qisman tan olingan Isroil, Falastin, Janubiy Sahroi Kabir, Abxaziya, Tayvan, Janubiy Osetiya taqdiri ham Kosovo taqidiriga monand. Bu mamlakatlarning mustaqilligini AQSh taraf mamlakatlar tan olgan, Rossiya taraf mamlakatlar esa ehtiyotkorlik bilan tan olgan yoki umuman tan olmagan.

Kosovoatrofidagi Amerika Rossiya urushi

Kosovoning tan olinishidagi farqli jihatlar quyidagi omillarga borib taqaladi:

1. Amerikadan qurol-yarog sotib oladiganlar Kosovoni darhol tan olgan, Rossiyadan qurol oladiganlar esa sekinlik bilan tan olgan yoxud umuman tan olmagan;

2. Dastlabki paytlarda AQShdan 100 million va undan ortiq sarmoya olayotgan mamlakatlar Kosovoni darhol tan olgan. Keyinchalik sarmoya muhim korsatkich bolmay qolgan. Bunda bir jihatga alohida etibor qaratish lozim, bu ham bolsa sarmoya asosan xususiy sektorga yonaltirilgani bois mamlakat darajasidagi siyosiy tarafkashlik uchun asosiy omil bolmagan;

3. Bryussel bitimi va Gaaga xalqaro sudining Kosovo mustaqilligi borasidagi qarorlari muhim rol oynamagan;

4. Aholisi asosan musulmon bolgan mamlakatlar Kosovoni tez tan olgan, lekin eng katta musulmon olka bolmish Indoneziya tan olmay kelmoqda.

Kosovoning tan olinishi AQSh va Rossiya ortasidagi kuchlar nisbatiga bogliq. AQSH esa ayni paytda Rossiyaga qaraganda iqtisodiy jihatdan ancha koproq tasirga ega.

Oldin Yaponiya, hozir Xitoy

1980-yillarda Yaponiya oynagan rolni hozir Xitoy oynamoqda. Oz davrida AQSh iqtisodiyotida kuzatilayotgan disbalans Yaponiyani tanqid qilishga asos bolganidek, xuddi shunaqa tanqid hozir Xitoyga yonaltirilmoqda, deb yozadi Project Syndicate nashri.

Hukumatlar Amerika mahsulotlarini qalbakilashtirish yoxud ulardan nusxa kochirishga ruxsat etsa, bu amerikaliklarning kelajagini ogirlashdir, bu erkin savdo emas, deb Yaponiya bilan tuzilgan bitimga izoh bergan edi prezident Ronald Reygan.

Otgan asrning 80-yillarida AQSh hukumati Yaponiyani oz iqtisodiyoti uchun eng asosiy tahdid deb bilar, yaponlarni intellektual mulkni ogirlashda, valyuta manipulyatsiyalarida ayblar edi. Natijada Yaponiya iqtisodiyoti AQShga yon berishga majbur bolib, mamlakat iqtisodiy turgunlik davriga tushib qoldi. Hozir mazkur holat Xitoy misolida takrorlanmoqda.

Reygan AQSh iqtisodiyotidagi xatolar uchun Yaponiyani ayblagan bolsa, Donald Tramp Amerika kelajagi buyuk bolishi uchun soliqlarni kamaytirdi, natijada AQSh federal budjetidagi kamomad tobora osib bormoqda. Sababi oddiy. Soliq yukining kamayishi vaqtincha osish korsatkichlarini yaxshilaydi, keyin esa orqaga ketish boshlanadi. Bu esa Tramp uchun Xitoyni ayblashga yaxshigina bahona topib berdi.

Xitoyga qarshi keskin tanqidlar AQSh makroiqtisodiyoti kamchiliklari kontekstidan yulib olinib uyushtirilmoqda. Bu esa jiddiy xatodir. Milliy jamgarmalar darajasi oshirilmasa, tashqi savdo Xitoydan Amerikaning boshqa sheriklari qoliga otadi. Bu savdo manyovri aylanib kelib amerikalik istemolchilarning boyniga katta soliqlar orniga kelgan zarba bolib tushadi.

Taqdir hazilini qarangki, Tramp 80-yillardagi Yaponiyaga qarshi savdo urushi faxriysi bolmish Robert Laytxayzerni Xitoyga qarshi savdo urushiga strateg qilib chaqirdi. Afsuski, Laytxayzer makroiqtisodiyot sohasidan bexabar. Har ikki holatda ham AQSh turli xomxayollarga berilib, haqiqiy voqelikni tan olishni istamayapti.

AQShda budjet tanqisligini qisqartirish yoli bilan savdo kamomadini pasaytirish va shunga muvofiq tarzda ichki jamgarmalarni kopaytirish uchun siyosiy baza mavjud emas. Amerika birdaniga ikki quyon ortidan quvmoqchi: hozir AQSh sogliqni saqlash tizimi mamlakat Yalpi ichki mahsulotining 18 foizini yeb qoyayotgan bolsa, uning mudofaa uchun ajratayotgan xarajatlari dunyoning yetti ulkan mamlakati mudofaa budjeti xarajatlaridan ham oshib ketmoqda. Ayni shu manzarada soliq miqdorining kamaytirilishi keyingi 50 yilda sodir bolmagan yalpi ichki mahsulotda federal hukumat daromadi 16,5 foizga qisqarishiga olib keldi. Yumshoq qilib aytganda, AQSh hukumati korpasiga qarab oyoq uzatmasdan, boshqalarni avval Yaponiya, hozir esa Xitoyni ayblashga otdi. Bu safar ssenariy mutlaqo ozgacha yakun topishi mumkin.

Sharqiy Yevropalik bolish nimani anglatadi?

Yevropa Ittifoqi sharqqa tomon kengayganiga 15 yildan oshgan bolsa-da, qita Garb va Sharqqa bolinganicha qolmoqda. Bu esa Yevropa uchun halokatlidir, deb yozmoqda GermaniyaningHandelsblatt nashri.

Sovuq urush tugagach, Garb va Sharq tinchlik va farovonlik uchun birlashadi, deb umid qilingan edi. Amalda esa garbiy va sharqiy Yevropa ortasida chuqur jarlik yuzaga keldi va asosiy qadriyatlar borasida kuchli bahs-munozara avj olgan deydi Germaniya sobiq tashqi ishlar vaziri va vitse-kansler Yoshka Fisher.

Maqolada aytilishicha, yagona Yevropaga birlashgan tarixiy voqeadan 15 yil otib, Sharqiy Yevropa mamlakatlari ozlarini Yevropaning ikkinchi nav odamlari sifatida his qilmoqda; garbiy yevropaliklar, sharqliklar nazarida, manfaatparast va ota takabbur. Oz navbatida, garbliklar sharqlik qitadoshlarini noshukurlik va migratsiya borasida nobirdamlikda ayblamoqda.

Sharq va Garbni ajratayotgan masala faqat shundangina iborat emas. Shuningdek, huquqiy davlat asoslari va hukumatning bolinishi borasida ham ikki tomon turli tasavvurga ega.

Masalan, Vengriya bosh vaziri Viktor Orban noliberal demokratiyani orzu qiladi va Yevropa birdamligini faqat noliberal asosga qurish mumkin deb hisoblyadi. Ana shunday bemani goyalar va sud hokimiyatining chekloviga erishish xatti-harakatlari Garb va Sharq ortasiga chuqur jarlik hosil qilmoqda.

Garb va Sharq ortasida Yevropa Ittifoqi asoslari borasida jiddiy bahslar boshlanib ketdi, munozaralar yechimini yaqin kelajakda korish imkonsiz.

Yevropa Ittifoqining millatchilik loyihasi sifatida kelajagi yoq, chunki u Yevropadagi millatchilik va diktaturalarga qarshi kurashish tamoyillari asosida vujudga kelgan. Bu tamoyillarga zid Yevropani korishni xohlayotgan taraflar yagona Yevropa loyihasini yoqlikka mahkum qilishga olib kelishi borasida chuqur mulohaza yuritib korgani maqul.

Eron mujohidlari aslida kim tarafda?

Yaqin Sharqdagi Eron jangari guruhlari doim ham Eron tarafdori bolavermaydi. Ular kopincha Eron hukumati buyruqlariga rad javobi berishga tayyor, deb yozadi The Washington Post.

Tramp mamuriyati va Eron ortasidagi vaziyatning keskinlashuvi ortidan maslahatchi Jon Bolton Eron va uning nodavlat sheriklarini AQShqatiy harakatlarga otishi mumkinligidan ogohlantirdi.

Eronning nodavlat sheriklari yagona guruh sifatida korilsa-da, ular ortasida tafovut bor. Shunga qaramay, ular rasmiy Vashington va rasmiy Tehron ortasida yuzaga kelgan ixtilof yana keskinlashishiga sabab bolishi mumkin.

Hozirgi kunda Eronning nodavlat tarmogi 200 mingdan ortiq jangari mujohidlarga ega. Bu guruhlar Tehronga Yaqin Sharqda va Janubiy Osiyoda oz tasirini otkazishda yordam beradi. Ularning bazilari Afrika va Lotin Amerikasi bilan aloqalarni taminlashga ham javob beradi. Bu guruhlarsiz Eronning oz raqiblariga tasir otkazish imkoniyati ancha cheklanib qolgan bolar edi. AQSh aynan shu guruhlar sababli Eronni ozi va Yaqin Sharq uchun xatarli deb hisoblaydi.

Eron oliy rahbari Oyatulloh Ali Xomanaiy yaqinda Eron ham AQSh kabi urushni xohlamaydi, lekin qarshilik korsatish yagona yoldir, deb bayonot berdi. Nodavlat guruhlar esa Eronning haqiqiy rolini yashirib, AQSh va uning dostlariga qarshi kurash olib borish imkonini berib kelmoqda.

Eronning haqiqiy rolini isbotlab bera olmaslik AQSHning qolini boglab qoygan. Chunki Amerika xalqi ham Eron bilan jang qilishni istamaydi, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari Eron bilan hamkorlikdan manfaatdor bolgani uchun ham urush borasida salbiy fikrda. Shunday qilib, bir qator toqnashuvlarda Eron hukumatining togridan togri ishtiroki yoqligi Tehron va Vashington toqnashuviga yol bermay kelmoqda. Shu bilan birga, Eron proksi guruhlardan foydalanib,Fors korfazi mintaqasida AQSh manfaatlariga zarba berib kelmoqda.

Ammo proksi guruhlarning barchasi ham Eronga boysunavermaydi. Ular Eronning moliyaviy yordamini qabul qilsa-da, doim ham Eron hukumati buyruqlariga quloq solavermaydi. Masalan, xusiylar Yamanda oz bilganlaricha harakat qilmoqda. Eron xusiylarga Yaman poytaxti Sanoni egallamaslikni maslahat bergan bolsa ham, ular shaharni ishgol qildi. Kop jihatdan Eron dastagiga muhtoj bu guruh oz vatanida mustaqil korinish uchun Eron korsatmalariga amal qilmaydi. Eron proksi guruhlar bilan aloqalari borligini yashirishga urinib, oz muammolarini ham kopaytirmoqda.

Erondagi namoyishchilar AQSH Eron nizosidan uzoqroq bolishni talab qilmoqda. Minglab shia guruhlari yetakchilari oz rahbarlariga aynan shu talabni qoymoqda. Iroqliklar esa yana vatani keskinlik girdobida qolib ketishidan xavotir bildirmoqda. Iroq shialari ham Eron, ham AQSh ittifoqchilari hisoblanadi. Shu sababdan ham iroqlik shia gurihlari rahbarlari Eron va AQSh ortasida vositachilik qilishga urinmoqda.

Ammo Iroqda Eronga ham, AQShga ham qarshi bolgan guruhlar bor. Ozgina uchqun tutab yotgan olovni ot oldirishi mumkin.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (1-06-2019, 09:14)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 38) ( 0) ( 36) ( 2)
:
-
:
20 ... -