» » Fransiya imperiyasini qulatgan Rus yurishi. Napoleonning Rus kampaniyasiga 208 yil toldi

Fransiya imperiyasini qulatgan Rus yurishi. Napoleonning Rus kampaniyasiga 208 yil toldi


1812-yilning yozida oz kuch-qudratining choqqisiga erishgan Fransiya imperatori Napoleon Bonapart Rossiyani boysundirish maqsadida sharqqa qarab yurish boshladi. 24-iyun kuni askarlar imperiya chegarasini kesib otdi va bu sana tarixda rus kampaniyasining boshlangan sanasi sifatida qoldi.Daryo imperatorning halokatli yakun bilan tugagan Rossiya yurishi haqida hikoya qiladi.

Aslida, Napoleonning Rossiyaga katta qoshin bilan borish niyati yoq edi. U iloji boricha Rossiya bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga harakat qildi. 1807-yilgi Fridland jangidan song Fransiya va Rossiya ortasida 14-iyun kuni tinchlik shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma Tilsit shartnomasi deya nomlandi. Tilsitda, aslida, ikkita shartnoma imzolandi.Birinchi shartnomaga asosan hududiy bolinishlar haqida gap borsa, ikkinchi shartnoma bir nechta maxfiy bandlarni ham qamrab olgan edi.

Ikkinchi shartnomaga muvofiq ikki davlat ortasida ittifoq tuzilishi kerak edi. Shuningdek, mamlakatlar xalqaro munosabatlarda bir-birlariga vositachi bolish vazifasini ham olishlari kerak edi. Jumladan, Rossiya Fransiya va Buyuk Britaniya ortasida vositachilik qilaroq, Britaniyani 1807-yil 1-dekabrgacha Fransiya bilan tinchlik shartnomasi tuzishga kondirishi, aks holda unga urush elon qilib, kontinental blokada doirasida Britaniyaga ozining portlariga kirishni taqiqlashi lozim edi. Fransiya esa oz navbatida ozaro urushlar girdobida yurgan Rossiya va Usmonli ortasida shunday vositachi rolini oynashi lozim edi.

Shartnomaga muvofiq agarda ikki davlatdan biri urush holatida bolsa, ikkinchi davlat unga yordamga kelishi shart edi. Ammo 1809-yilda Avstriya Fransiyaga urush elon qilganda, Rossiya shartnomada belgilangan majburiyatini bajarmadi. Shuningdek, u Biritaniyaga qarshi blokada shartlarini ham hurmat qilmadi va Britaniya bilan savdo qilishda davom etdi.

1810-yilning boshidan boshlab podshoh Aleksandr I Fransiyaga qarshi urushga tayyorgarlik korayotgani haqidagi xabarlar chiqa boshladi (Dominic Lieven, Russia against Napoleon. The battle for Europe 1807 to 1814,, Londres, Penguin Books, 2009, 618 p.). Aslida, ruslar Tilsit shartnomasining ertasi kuniyoq armiyani qayta tashkil qilishni boshlab yuborishgan edi. 1811-yilda Aleksandr I Varshafa grafligi, Avstriya imperiyasi va Prussiya qirolligiga Fransiyaga qarshi urushda yordam sorab murojaat qildi. Shuningdek, Polsha bilan chegaradagi hududlarga Finlandiyadagi va Usmonli chegarasidagi harbiylarni joylashtirishni boshladi (Albert Vandal, Napol?on et Alexandre Ier. L'alliance russe sous le Premier Empire (1807-1812), Paris, Plon, 1894, tome 2, p. 238.).

Polyaklar va Shvetsiya hamda Konstantinopoldagi elchilar orqali bu haqda xabar topgan Napoleon Germaniya va Polshadagi harbiylari sonini mustahkamlay boshladi. Yuqorida takidlanganidek, Napoleon rus iqtisodi uchun muhim bolgan iqtisodiy ittifoq haqida oylagan edi, ammo podshohning bunday harakatlaridan keyin Rossiyadan keladigan yogoch importini toxtatib qoydi (Nicola Todorov, La Grande Arm?e ? la conqu?te de l'Angleterre. Le plan secret de Napol?on, Paris, Vend?miaire, 2016, 295 p.).

Ana shunday sharoitda Rossiya bilan mojaroga borishni istamagan Napoleon urush boshlashga majbur qilindi.

Katta Armiya

Napoleon Rossiya yurishi uchun Yevropada bungacha toplanmagan qoshin topladi. Manbalarda qoshin soni haqida turlicha malumotlar keltirilgan. Biz shulardan birini olish bilan cheklanamiz. Napoleon Rossiyaga yurish uchun 680 mingdan ortiq kishilik armiya topladi (Napol?on Bonaparte et Thierry Lentz (Fondation Napol?on) (dir.) (pr?f. Marie-Pierre Rey), Correspondance g?n?rale, vol. 12 : La campagne de Russie, 1812, Fayard, coll. Divers Histoire).

Bu ulkan armiya tarkibida 450 ming fransuz, 95 ming polyak, 90 ming nemis, 25 ming italyan, 12 ming shveysariyalik, 4 800 ispan, 3 500 xorvat, 2 000 portugal askarlari bor edi. Bularga qoshimcha niderland va belgiyaliklar kontingenti ham bor edi. Niemen daryosidan esa 440 ming kishilik armiya kechib otib, Rossiya hududiga kirdi. Bazi malumotlarda Rossiya chegarasi va Rossiya hududidagi imperiya kuchlari umumiy hisobda 771500 kishini tashkil qilgani qayd etilgan.

Rossiya qoshinlari

Mutaxassislarning fikricha, Napoleon armiyasiga qarshi chiqishi kerak bolgan rus armiyasi soni kamroq bolgan. Fransiya imperiyasi hukmi ostida bolgan Katta Varshava grafligi hududiga bostirib kirishga tayyorlab qoyilgan 280 ming askar chegarada joylashtirildi. Umumiy hisobda urush boshlanishi paytida Rossiya armiyasi bir necha yuz ming kishini tashkil qilardi. Hisob-kitoblar 350 mingdan, 710 minggachani korsatadi. Bu asosan uchta qoshinni tashkil qilardi:

Ikkita, 65 minglik va 47 minglik qoshin mazkur uch qoshinga yordam sifatida zaxirada qoldirildi. Mazkur raqamlar shuni korsatadiki, Napoleonga tezkorlik bilan qarshi chiqishi kerak bolgan rus qoshinlari soni 392 ming kishini tashkil qilardi. Shuningdek, Shvetsiya va Usmonli bilan erishilgan tinchlik yana 100 ming kishilik armiyaga ega bolish imkonini taqdim etdi. Say-harakatlar natijasida sentabr oyiga kelib ruslarning faol qismlari soni 900 ming kishiga yetdi. Bundan tashqari, 7080 ming kishiga yetadigan doimiy bolmagan kozak birlashmalari ham bor edi. Aynan shu kozaklar keyinchalik Napoleon qoshiniga qaytish paytida zarbalar berib parokanda qiladi.

23-iyun 1812-yil Napoleonning kuch bilan toplagan qoshini Rossiya chegarasi yaqinidagi Niemen daryosi boyida turardi. Napoleon Peterburgga oxirgi tinchlik taklifini yubordi. Ammo javob bolmagach, qoshinga Niemenni kechib otishni buyurdi. Shunday qilib 24-iyun kuni Katta armiya daryoni kechib otib Rossiya imperiyasi hududiga kirdi. Armiya hech bir qarshiliksiz yoki juda kam qarshilik bilan dushman hududida ilgarilab bordi. Birinchi kirilgan shahar Vilnius boldi. Aholi ularni ruslardan ozod qiluvchi xaloskor deya etirof etdi.

Shu orinda ruslarning mazkur yurishda garoyib taktikasi haqida gapirish maqsadga muvofiq bolar edi. Butun yurish mobaynida ruslar faqat chekindi. Chekinish mobaynida esa har bir tark etilgan hududni, shaharni vayron qilib kelayotgan dushmanga hech vaqo qoldirmadi. Bunday taktika harbiy terminologiyada yondirilgan yer taktikasi deyiladi. Ruslar fransuzlarni Rossiyaning qish juda qattiq boladigan hududlarigacha kirib borishlariga imkoniyat yaratib berdi.

Qarshilikka uchramagan Katta armiya esa juda tez harakatlanib bordi va bu narsa Katta armiya uchun logistik muammolarni keltirib chiqardi. Yani qoshin uchun zarur bolgan taminot yetib kelishi qiyinlashdi va taminot ortilgan qism juda ortda qolib ketdi. Bundan tashqari, turli kasalliklar ham qoshinga xavf soldi. Tifus va dizenteriyadan juda koplab askarlar kasallanib vafot etdi.

28-iyul kuni Vitebsk egallandi. Ruslar chekinishda davo etdi. Fransuzlar esa ularni taqib etishda davom etdi, ammo hamon jangdan darak yoq edi. Nihoyat, fransuzlar va ruslar ortasidagi ilk toqnashuv 17-avgust kuni Smolenskda yuz berdi. Aynan shu kuni Napoleon hujum qilish haqida buyruq berdi. Smolensk uch metr qalinlikdagi devor bilan oralgan mustahkam shahar edi. Ammo shunga qaramay fransuzlar bu yerda ham muvaffaqiyatga erishdi. Befoyda qarshilikdan charchagan ruslar esa yana shaharga ot qoyib unit ark etdilar. Taqib davom ettirildi. 19-avgust kuni Valutinoda jang boldi va bu yerda ham Katta armiyaning qoli baland keldi.

Tanqidlarga uchragan Barklay de Tolli ornini egallagan bosh qomondon Kutuzov 7-sentabr kuni Borodino qishlogida himoya istehkomini qurdi. Shu kuni fransuzlar va ruslar ortasida tarixda ruslar tomonidan Borodino, fransuzlar tomonidan Moskva jangi deb nomlangan jang bolib otdi. Jangda ikki tomondan ham 120130 mingdan odam qatnashdi. Fransuzlarning 440 minglik qoshinidan bor yogi 130 ming askar qolgan edi. Bir qism Vilnius, bir qism Vitebsk va Smolenskda qolgan, bir qism shimolda jang qilayotgan bolsa, qolganlari kuchli issiq, kasallik va charchoq oqibatida vafot etdi. Yana 130 ming askar jang maydonlarini tark etib dezertir boldi.

Jang kun boyi davom etdi. Tunda ruslar yana chekindi. 45 ming askarini yoqotgan ruslar Majayevsk tomonga qarab chekindi. Shu kuni fransuzlarning 28 ming odami halok boldi yoki yaralandi. Shu kuni 120 ming marta toplardan oq otildi. Ushbu jang ham Rossiya yurishi davomidagi eng muhim va eng dahshatli janglardan biri boldi.

Ruslar Moskvaga qarab chekinishda davom etdi. Fransuzlar esa taqibda. Kutuzov Moskvaga boradigan yolni ochiq qoldirishga buyruq berdi va aholini evakuatsiya qildi. Mojaysk ham yoqib yuborildi.

Bu paytga kelib ruslarni faol qismlarining soni 904 ming kishiga yetdi. Moskva yaqinida esa Borodinodagi maglub qoshinning qayta tiklangan 100 ming kishilik armiyasi turardi.

13-sentabr kuni Kutuzov yigilish otkazdi va yigilishda Moskvani tark etish haqida qaror qabul qilindi. 14-sentabr kuni Napoleon boshab qolgan Moskvaga kirdi. Ertasi kuni u shahar markazida shohlar saroyi Kremlga ornashdi.

Napoleon ruslarga tinchlik shartnomasi taklif qildi. Ammo Aleksandr vaqtdan yutishga harakat qildi. Napoleon ham armiyasini kuchaytirish uchun vaqtdan yutishni kozlayotgan edi. Aleksandr esa kuchli sovuq Napoleon armiyasini chekinishga majbur qiladi deya kutayotgan edi.

Shunday sharoitda ruslar Moskvaga ot qoydi. Deyarli yogochdan qurilgan shahar 14-sentyabrdan 18-sentyabrgacha butunlay yonib kul boldi. Olovni ochirishga bolgan harakat besamar ketdi. 20-sentyabr kechga kelib gina olov ozi ochdi. 4 ming tosh, 7 ming yogochdan qurilgan uy yonib ketdi. 20 ming kasallar va yaralanganlar ushbu yonginda halok boldi.

18-oktabr kuni Napoleon armiyasi ortga qaytishni boshladi. Shu kuni general Kutuzov armiyasi Yoahim Myurat boshchiligidagi fransuz va polyaklardan iborat imperiya qoshini ustidan Vinkovoda galab qozondi.

Shunday sharoitda xarobaga aylangan shaharda qolishni istamagan Napoleon 19-oktabr kuni Moskvadan chiqdi. Ammo qaytish Napoleon armiyasi uchun haqiqiy sovuq jahannamga aylandi. Rossiyaning qattiq sovugiga ruslarning hujumlari hamroh boldi. Koplab askarlar kozaklar hujumlari, qattiq sovuq, oziq-ovqat yetishmasligidan halok boldi. Otlar sovuqqa chidolmay olib ketdi. Askarlar olgan otlarning goshtlarini yeyishga majbur boldi. Askarlar yol boyi piyoda yurishga majbur boldi. Hatto imperatorning ozi ham bazan aravasidan tushib ular bilan birga piyoda yurardi.

Havo harorati -20 darajadan past edi. Hatto Katta armiya askarlari orasida kannibalizm holatlari ham sodir bolgani haqida general Soltik oz esdaliklarida yozib qoldirgan (Jacques-Olivier Boudon, Napol?on et la campagne de Russie : 1812, Armand Colin, 2012, 334 p.).

25-noyabr kuni qoshin Berezina daryosi boyiga yetib keldi. Daryo ustiga koprik qurilib askarlar koprikdan ota boshladi. Yetib kelgan Kutuzov qoshinlarining hujumi qaytarildi va faqatgina kasallar va koprikdan otishni istamagan dezertirlardan boshqa barcha qoshin daryoning narigi qirgogiga otishga muvaffaq boldi.

Dekabrning boshlarida Parijda general Malet davlat tontarishi amalga oshirdi. Bundan xabar topgan Napoleon 5-dekabr kuni Vilnyusga kirmasdan Parijga jonab ketdi. Ornida qoldirib ketgan Myurat esa Neapolni saqlab qolish maqsadida Italiya vitse qiroli Napoleonning kuyovi Ejen de Boharneni oz orniga qoldirib Vilnyusni tark etdi. Imperiyaning qolgan askarlari ham 14-dekabr kuni Rossiya hududini tark etdi.

Shunday qilib deyarli olti oy davom etgan Rossiya yurishi nihoyasiga yetdi va bu urushdagi muvaffaqiyatsizlik Napoleonning keyingi taqdirini amalda hal qildi. Ikki yildan song Napoleon taxtdan tushirilib Elba oroliga surgun qilindi. U yerdan qaytib kelib Vaterloo jangidagi maglubiyatidan song Muqaddas Yelena oroliga surgun qilindi va osha yerda vafot etdi.

Bu urush Rossiya uchun Ulug vatan urushi boldi. Butun Rossiya dushmanga qarshi mardonavor kurashdi. Ushbu qarshilik harakati milliy identifikatsiyani mustahkamladi va XIX asrdagi rus patriotizmiga asos soldi. Rus vatanparvarlik harakatining bilvosita natijasi shu boldiki, keyinchalik bu harakat mamlakatning modernizatsiyasini istagan dekabristlar va 1917-yil inqiloblariga zamin yaratdi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (24-06-2020, 19:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 32) ( 0) ( 30) ( 2)
:
-
:
20 ... -