» » Ozbekiston tarixini ozgartirgan voqea. 2-iyul Ivan Grozniy Ashtarxon shahrini egallagan kun

Ozbekiston tarixini ozgartirgan voqea. 2-iyul Ivan Grozniy Ashtarxon shahrini egallagan kun


1556-yilning 2-iyul kuni Rossiya podshosi Ivan IV Grozniy Hojitarxon (Ashtarxon, Astraxan) xonligini egalladi va uning mavjudligiga nuqta qoydi. Mazkur voqeaning biz uchun ahamiyatli jihati shundaki, aynan shu sulola vakillari XVII asr va XVIII asrning birinchi yarmida Buxoro xonligini boshqardi. Daryo sana munosabati bilan Hojitarxon xonligining tarixi haqida hikoya qiladi.

XIII asr boshida Chingizxon boshliq mogullar armiyasi garbga qarab yurish qildi. Egallangan Yevrosiyoning katta qismi, yani Dashti Qipchoq va Xorazm yerlari uning katta ogli Jojixonga mulk qilib berildi va u tarixga Joji ulusi nomi bilan kirdi. Shuningdek, tarixiy manbalarda Orda, Katta ulus, Oltin Orda nomlari bilan tilga ham olinadi. Ular orasida Oltin Orda nomi mashhur.

Dastlabki davrlarda mogul imperiyasi tarkibidagi bir ulus sifatida mavjud bolgan mazkur davlat XIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab mustaqil idora qilina boshlandi (Pochekayev R.Yu. Pravovoye polojeniye Ulusa Djuchi v Mongolskoy imperii 12241269 gg.). Botuxon davrida davlat chegaralari garbga qarab kengaya bordi. Uning ukasi Berkaxon (1257-1266) zamonida esa islom diniga etibor qaratila boshlandi. Berkaxonning ozi esa islomni qabul qildi.

XIV asrning 20-yillarida Ozbekxon hukmronligi davrida islom dini Ordaning davlat diniga aylandi. Aynan Ozbekxon va uning ogli Jonibekxonlar davrida Orda oz rivojlanishining choqqisiga chiqdi. XIV asrning oxirlariga kelib, Amir Temurning Toxtamishxonga bergan kuchli zarbasi oqibatida davlat zaiflashib bordi. XV asr ortalariga kelib esa bir nechta qismga bolinib ketdi. Aslida, bolinishi 1420-yildan boshlandi. Sibir, Ozbek, Qozon, Qozoq, Qrim, Ashtarxon, Nogay xonliklari Oltin Orda ornida tashkil topgan davlatlar bolib hisoblanadi. Oltin Ordaning markaziy qismi esa Katta Orda nomi bilan XVI asr boshigacha mavjud boldi.

Ashtarxon xonligi

Mazkur xonlik XV asrning 60-yillarida Katta Ordadan ajralib chiqqan. Uning asoschisi Oltin Ordaning amalda songgi xoni bolgan Kichik Muhammadning ogli Mahmudxon hisoblanadi. (Astraxanskoye xanstvo / Trepavlov V.V. // Ankiloz Banka. M.: Bolshaya rossiyskaya ensiklopediya, 2005. S. 400.). 1460-yillarda birodari Ahmad bilan Katta Orda taxti uchun kurashda maglub bolib, Hojitarxon shahriga qochadi. Shu yildan etiboran ozini mustaqil hukmdor sifatida elon qiladi va Hojitarxon yoki Ashtarxon xonligiga asos soldi.

Xonlikning poytaxti hozirgi Astraxan shahridan 12 km uzoqlikda, Volga daryosining shimoliy qirgogida joylashgan Hojitarxon shahri edi. Davlat nomi ham aynan shu shahar nomidan olingan. Bazi manbalarda davlat nomi Ajdar xonligi deb ham tilga olinadi. Xonlikning asosiy aholisi tatarlar va nogaylar bolgan (Zaysev I.V. Astraxanskoe xanstvo. 2-e izd, ispr.. M.: Vostochnaya literatura, 2006. 303 s).

Davlat hududi qolgan sobiq Orda ornida tashkil topgan xonliklar hududiga nisbatan eng kichigi edi. Garbdan Qrim xonligi, Shimoldan Katta Orda, Sharqdan Nogay ordasi va janubi-sharq tarafdan Kaspiy dengizi bilan oralgan edi. Garbda Kuban va Don daryolari, sharqda Buzan daryosi xonlik chegaralarini belgilagan bolsa, Shimolda Perevoloka kengliklari va janubda Terek daryosi xonlik chegaralarini belgilab bergan edi.

Xonlik hududining katta qismini tuzli chollar egallagan edi. Ivan III hukmronligi davrida Moskvadan Moskva, Oka va Volga daryolari orqali kemalar tuz uchun Astraxanga kelib turar edi (Kurbatov A.A. Istoriya Astraxanskogo kraya (s drevneyshix vremyon do konsa XIX veka): Monografiya. Astraxan, 2007. 184 s.). Aholining asosiy qismi Volga daryosi deltasida joylashgan edi va xonlik aholisi 1520 ming atrofida edi. Xonlik qurolli kuchlari uch ming kishigacha yetar edi.

Qrim va Nogay xonliklari Astraxan ustidan doimiy nazorat ornatish uchun bahs olib borardi. Taxtga esa Qrim xonlari tayinlagan xonlar otirar edi. Ashtarxon xonligi Xorazm, Buxoro va Qozon xonliklari bilan yaxshi savdo aloqalarini yolga qoygan edi. Qosimxon hukmronligi davrida Moskva knyazligi bilan savdo aloqalari ornatildi.

Moskva podshosi Ivan IV Grozniy Oltin Orda ornida tashkil topgan davlatlarni birin-ketin egallashni maqsad qildi. Shu maqsad yolida 1552-yili Qozon xonligi egallandi. Qozon xonligi egallanganidan song, buyuk knyaz uning janubdagi qoshnisi Ashtarxonni egallashni maqsad qildi. Xonlikning egallanishi unga butun Volga boyi ustidan nazoratni ornatish va Kaspiy dengiziga togridan-togri chiqish imkoniyatini taqdim etar edi. Yurish boshlashga bir bahona kerak edi xolos. Tez orada bunday bahona ham topildi. Astraxanga yuborilgan Moskva elchilari xon Yamgurcha tarafidan hibsga olindi va bu narsa yurish boshlashga bahona boldi.

1554-yilning bahorida Knyaz Pronskiy qomondonligida Volga boylab qoshin yuborildi. 29-iyun kuni Qora orolda rus qoshinlari hamda Yamgurcha ortasida jang bolib otdi va unda ruslarning qoli baland keldi. Ruslar Astraxanni egalladi. Taxtga esa ruslarning ittifoqchisi bolgan taxt uchun kurashayotgan Darvesh Ali otkazildi hamda Rusga boj tolash majburiyatini oldi. Yamgurcha esa Usmonliga qochib ketdi. Bu Darvesh Alining uchinchi bor taxtni egallashi edi. Ammo oradan ikki yil otgach Ivan IV Grozniy Ashtarxon xonligini butunlay tugatishga bel bogladi va iyun oyida yurish boshladi. Hojitarxon yaqinida yuz bergan jangda Darvesh Ali yengildi va Usmonliga qarab qochdi. 2-iyul kuni ruslar Astraxanni egalladi va shundan keyin xonlik tugatildi.

Astraxanning Rossiya tomonidan egallanganidan song davlat ozining mavjudligini toxtatdi. Poytaxt Hojitarxon vayron etildi va undan 12 km quyiroqda yangi Astraxan shahriga asos solindi. Bir necha yuz yil davomida islom diyori bolib kelgan xonlik hududi provaslav diyoriga aylantirildi. Pravoslav ibodatxonalari qurildi va aholi provaslavlikka davat qilindi.

Rossiya podsholigi Volga daryosi havzasi ustidan toliq nazoratni qolga kiritdi va Kaspiy dengiziga togridan togri chiqish imkoniga ega boldi. Rossiya chegarasi va tasiri Kavkazgacha yetib keldi. Ashtarxon xonliginining xonlari Chingizxonning katta ogli Jojixon nasli hisoblanadi. Uning ogli Toqay Temurning avlodlari bolib, Oltin Orda ornida tashkil etilgan bir nechta xonliklarda hukmronlik qiladi.

Shuningdek, Buxoro xonligiga ham. Gap shundaki, xonlikning inqirozga yuz tutib, Rossiya podsholigi tomonidan egallanishi ortidan Yormuhammadxon boshliq bir guruh sulola vakillari Buxoroga, Abdullaxon II huzuriga qochib boradi. Yormuhammadning ogli Jonimuhammad Abdullaxon II ning qiziga uylanadi. XVI asr oxirida Abdullaxon II ning vafotidan song Shayboniylar sulolasidan davlatni boshqarishga layoqatli kishilar qolmagani sababli ulamolar Jonimuhammadxonga taxtni egallashni taklif qiladi.

Ammo Jonimuhammad ogli Dinmuhammad foydasiga taxtdan voz kechadi. Oz navbatida Dinmuhammad ham safaviylar bilan jangda vafot etganidan song taxtga 1599-yilda ukasi Boqimuhammad sulton otiradi. Shunday qilib, Buxoro xonligi tarixida ashtarxoniylar yoki Joniylar sulolasi nomi bilan tanilgan sulola hukmronligi davri boshlanadi. Shuningdek, bu sulola Toqay temuriylar sulolasi deb ham ataladi.

Boqimuhammad kam hukmronlik qilgan bolsa-da, zaiflashib qolgan Buxoroda otkazgan islohotlari davlatning keyinchalik mustahkamlanishiga olib keldi. Buxoroda hukm surgan ushbu sulolaning eng kozga koringan hukmdorlari Imomqulixon (16111642), Abdulazizxon (16451681) va Subhonqulixonlardir (16811702). Sulola Abulfayzxon (17111747) hukmronligi davriga kelib inqirozga yuz tutadi.

Shunday qilib, Ashtarxon xonligining Rossiya podsholigi tomonidan tugatilishi Markaziy Osiyoda ham oz tasirini korsatdi va Buxoroda sulolalar almashinuviga olib keldi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (3-07-2020, 20:41)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 30) ( 0) ( 28) ( 2)
:
-
:
20 ... -