» » Parijda yashagan temuriyzoda nega Vataniga kelolmagan?

Parijda yashagan temuriyzoda nega Vataniga kelolmagan?


Tarix fanlari nomzodi Amriddin Berdimurodovning hikoyasiga asoslanib, OzA xabar qiladi.

1992-yilning yozida ilk marta Parijga xalqaro ilmiy konferensiyaga borganman. Samarqand tarixi va madaniyatiga bagishlangan ushbu konferensiya YuNESKO qarorgohida bolib otgan edi.

Anjuman kunlari fransuz hamkorlarimizdan biri, professor Frans Grene Parijda Temur va temuriylar tarixi hamda madaniyati bilan shugullanuvchilar birlashmasi borligini eshitganmisiz? deb sorab qoldi.

Yoq, dedim.

Agar xohlasangiz, men sizni assotsiatsiya rahbarlari bilan tanishtiraman, dedi Frans.

Yaxshi bolardi.

Oradan bir kun otgach, Frans bilan assotsiatsiyaning bosh kotibasi Frederik Bressand xonimning uyiga bordik. Bu yerda bizni bir necha kishi kutib turardi. Ular bilan tanishdik. Shu yerda birinchi marta Temuriylar assotsiatsiyasi prezidenti, professor Lyusen Keren bilan tanishdim. Professorning Ozbekistonga va Amir Temurga chuqur, samimiy hurmati bor ekan. Osha kuni allamahalgacha suhbatlashdik, suhbat orasida professor Lyusen Keren mendan Parijda yashagan temuriyzoda Islombek Xudoyorxon haqida eshitganmisiz, deb soradi. Men yoq javobini bergach, professor: Ertaga sizni Islombek Xudoyorxon dafn qilingan qabristonga olib boramiz, dedi.

Ertasi Lyusen Keren, Frederik Bressand xonim bilan birga Parijdagi mashhur Per la Shez qabristoniga bordik. Bu katta va qadimiy qabristonda Fransiyaning mashhur insonlari abadiy uyquda yotishibdi. Qabristonga ziyoratga keluvchilar qiynalmasligi uchun kirish eshigi oldida qabrlarning joylashishi haqida malumot berilgan. Malumotnoma bilan tanishib, qabriston markazi tomon yurdik. Markazda balandligi taxminan uch metrlik devor bor edi. Biz devorning oldiga kelib, toxtadik. Devorda maxsus idishlarni ornatish uchun tortburchak kavakchalar yasalgan. Islombek Xudoyorxon va uning rafiqasi Aleksandra Xudoyorxonning xoklari devordagi kavaklarga ornatilgan ekan. Kavaklar pastiga fransuz tilida Islombek Xudoyorxon (1889-1983) va Aleksandra Xudoyorxon (1894-1972) sozlari bitilgan. Devor yoniga tiz chokib, ikki vatandoshimning ruhi poklariga bagishlab, Quron tilovat qildim.

Keyingi uchrashuvimizda Lyusen Keren Islombek Xudoyorxon haqidagi xotiralarini sozlab berdi va Islombekning bir suratini, bir nechta xatlari nusxasini sovga qildi.

Ozbekistonga borganingizda janob Islombek haqida maqolalar yozing. Ozbek xalqi ozining bunday mashhur va fidoyi ogli haqida albatta bilishi kerak, dedi u.

Ozbekistonda Islombek Xudoyorxon haqidagi maqolalarim matbuot orqali elon qilingach, u kishining jiyanlari Temurbek Xudoyorxonov, Muzaffarxon Haydarov va taniqli olim, professor Sharif Yusupov bilan tanishib, suhbatlashdim. Islombek Xudoyorxon haqidagi malumotlarim asta-sekin yigilib, yirik bir maqolaga yetarli darajaga yetdi. Quyida osha malumotlarning ayrimlarini sizga ilinmoqchiman.

Parijda yashagan temuriyzoda Islombek Xudoyorxon Toshkent shahridagi Qashqar mahallasida, Qoqon xoni Xudoyorxonning ikkinchi ogli Muhammad Aminbekxon xonadonida tavallud topgan. Mustaqil Qoqon xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan agdarilib, uning orniga Turkiston general-gubernatorligiga qaram Fargona viloyati tashkil etilganidan song Muhammad Aminbek 1876-yilda Qoqondan Toshkentga kochib kelib, bu yerda hovli-joy sotib oladi.

Qoqon xonligi bilan Rossiya imperiyasi ortasida imzolangan tinchlik shartnomasi bolishiga qaramay, Oq podsho mamuriyati turli nayrang va bahonalar bilan Qoqon xonligini yoq qilishga erishadi. Imperator Aleksandr II farmoniga kora, xonlik ornida Rossiya imperiyasiga qaram Fargona viloyati tuziladi.

Marhum professor Sharif Yusupovning aniqlashicha, Islombek dastlab yetti yil Orenburgda, keyin ikki yil Moskvada oqiydi. Rossiyada Oktyabr tontarishi sodir bolganida Islombek 28 yoshda edi. Xonning nabirasi, buning ustiga Oq podsho tizimidagi harbiy oquv yurtini tugatgan Islombek uchun Turkistonda qolish juda xavfli edi. Shu bois, u xorijga ketishga qaror qiladi. Islombekning qay tarzda Parijga borib, u yerdagi Afgoniston elchixonasida ish boshlagani togrisida aniq malumot saqlanmagan. Sh.Yusupovning yozishicha, Islombek Afgoniston hukumati nomidan Fransiya va Shveysariyada elchixonalar tashkil etib, qariyb 50 yil davomida diplomatiya sohasida mehnat qilgan. Shuningdek, domla Islombekning Fransiyaga Moskva orqali chiqib ketganini takidlaydi.

Islombek Fransiyadagi Afgoniston elchixonasida ishlagan paytida koplab turkistonlik muhojirlarga amaliy yordam beradi.

Islombek Xudoyorxon XX asrning 50-yillarida fransuz olimi Lyusen Keren bilan tanishgach, ular ortasida yaqin dostlik paydo boladi. Ayniqsa, Lyusen Kerenning Amir Temur va temuriylar tarixi bilan qiziqishi bu dostlikni yanada mustahkamlaydi.

Lyusen Kerenning aytishicha, u otgan asrning 60-yillarida SSSRga ilmiy safar bilan keladi. Fransuz olimlari Ozbekistondagi Mirzacholni ozlashtirish tajribasi bilan qiziqadi. Lyusen Keren safarga jonashidan oldin Islombek bilan uchrashadi. Islombek unga yangi fotoapparat va bir nechta plyonka berib, Ozbekistondagi Amir Temur va temuriylar bilan bogliq barcha narsalarni rasmga olishni soraydi. Ozbekistonga kelgan Lyusen Keren Toshkent, Samarqand va Shahrisabz shaharlarida bolib, bu shaharlardagi yodgorliklarni suratga oladi. Parijga kelib barcha plyonkadagi kadrlarni qogozga chiqarib, Islombekka beradi. Islombek har bir suratni diqqat bilan kuzatar ekan, Lyusen Kerenga qarab Kordingizmi, mening ajdodlarim qanday buyuk sivilizatsiya yaratganlar. Afsuski, bularni oz kozim bilan korish huquqidan mahrumman deydi kozlariga yosh olib.

Islombek Xudoyorxonning diplomatiya sohasidagi xizmatlari Fransiya, Shveysariya va Afgoniston hukumatlari tomonidan yuksak qadrlangan. U Fransiyaning yuksak mukofoti Faxriy legion, Afgonistonning Vafo nishoni (Afgonistonda bunday ordenning birinchisi podsho Omonullaxonga, ikkinchisi Islombek Xudoyorxonga nasib etgan, xolos) ordenlariga, Shveysariyaning xorijliklarga beriladigan yuksak mukofotlariga sazovor bolgan.

1972-yilda Islombekning xotini Aleksandra xonim vafot etadi. Ularning farzandi yoq edi. Shu sababli Islombek yolgizlanib qoladi. U elchixonada ishlab yurganida bir necha yosh afgon yigitlariga otaliq qilib, ularni tarbiyalagan, Fransiyada oqitgan edi. Taxminlarga kora, Islombek janoblari Afgonistonning bolajak podshohi Muhammad Zohirshohni Fransiyada tarbiya qilgan. U kishining yana bir tutingan ogli, doktor Akrom janoblari ham Islombekning tarbiyasini olib, mohir elchi bolib yetishadi va uzoq yillar mobaynida Afgonistonning Fransiyadagi elchixonasini boshqaradi.

Parijga navbatdagi ilmiy safarim chogida Islombek Xudoyorxon haqida biror-bir yangi malumot olish maqsadida Frederik Bressand xonim bilan Afgoniston elchixonasiga bordik. Afsuski, elchixona yopiq ekan. Bu yerda birgina qorovul bolib, u elchixona ancha vaqtdan buyon yopiq ekani, elchi doktor Akrom oilasi bilan Amerikaga doimiy yashash uchun kochib ketganini aytdi.

Yolgizlanib qolgan Islombek janoblari bir necha marta SSSR elchixonasiga murojaat qilib, oz Vatani Ozbekistonga borishga ruxsat berishlarini soraydi. Ammo har doimgidek rad javobini oladi. Ona yurtiga qaytishdan umidini uzgan Islombek Shveysariyaga borishga qaror qiladi. Bu yerda Montre shaharchasidagi Valmont qariyalar uyiga joylashib, to umrining oxirigacha, yani 1983-yilgacha shu yerda yashaydi. Vasiyatiga binoan uning xokini Parijga keltirishib, xotinining yoniga, Per la Shez qabristoniga dafn etadilar.

Islombek Xudoyorxonning olimidan oldin dosti, professor Lyusen Kerenga yozgan maktubini oqir ekanman, unda Islombekning Vataniga, singillari va jiyanlariga bolgan soginchi, Vatanini bir bor korish nasib etmay musofirlikda jon berayotgani uchun okinch hislari bayon etilganiga guvoh boldim. XX asr xalqaro diplomatiyasida yorqin iz qoldirgan, Sharq va Garb mamlakatlari ortasidagi siyosiy va madaniy aloqalarga mustahkam koprik qurgan ulug vatandoshimiz Islombek Xudoyorxon bilan haqli ravishda faxrlanishimiz lozim.



Manba: Daryo.uz
: admin (21-04-2019, 21:43)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 26) ( 2)
:
-
:
20 ... -