» » Rossiyaga Orta Osiyo eshiklarini ochgan jang. 10-avgust Oqmachit qalasi ruslar tomonidan egallangan kun

Rossiyaga Orta Osiyo eshiklarini ochgan jang. 10-avgust Oqmachit qalasi ruslar tomonidan egallangan kun


1853-yil 10-avgust kuni deyarli bir oy davom etgan qamaldan song Qoqon xonligiga tegishli bolgan Oqmachit qalasi ruslar tomonidan egallandi. Daryo bugungi maqolada Rossiya uchunOrta Osiyoga yol ochgan jang haqida hikoya qiladi.

Ruslarning Orta Osiyo davlatlariga qilgan oldingi ikki yurishi, 1717-yildagi Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasi va 1839-yilgi Perovskiy ekspeditsiyasi muvaffaqiyatsiz tugagan edi. Ushbu ikkala yurish ham Xivaga amalga oshirildi. Birinchi yurish Xiva xoni Shergozixon tomonidan qirib tashlangan bolsa, ikkinchisi yoldagi qiyinchiliklar, sovuq va Xiva qoshinlarining kutilmagan hujumlari oqibatida muvaffaqiyatsiz tugagan edi.

Oldingi ikki muvaffaqiyatsizlikdan yetarli xulosa chiqargan Rossiya imperiyasi bu safar boshqacha strategiya bilan harakat qildi. Dastlab qozoq dashtlarida yashovchi kochmanchi qozoqlar Rossiya imperiyasi tarkibiga qoshib olindi va bu bilan qoshinning orqa tomoni xavfsizligi taminlandi. 1847-yilda Raim qalasi ruslar tomonidan qurildi va u ruslarga muhim strategik ahamiyat kasb etdi. 1852-yilning may oyida barcha tayyorgarliklar korib qoyildi.

Qozoq dashtining janubida istiqomat qilayotgan qozoqlar yerlari XIX asr boshlarida Qoqon xonligi tarkibiga qoshib olindi. Qoqon xoni Umarxon shimoliy chegaralar xavfsizligini taminlash maqsadida Sirdaryo boylab bir qator mudofaa istehkomlari qurdirdi. Oqmachit, Avliyo ota, Merki, Turkiston, Suzoq, Chaldovar, Shishtepa (Qorabolat), Toqmoq, Pishpek (Bishkek) kabi istehkomlar osha davrda paydo bolgan edi (Feoktistova E.A. Osobennosti arxitekturno-planirovochnogo formirovaniya krepostey Yujnogo Kazaxstana v XIX veke. Mir nauki, kulturi, obrazovaniya2010 03 (25).

Oqmachit qalasi ruslarning Qoqon xonligi yolidagi ilk qarshilagan istehkom edi. U 1817-yilda qurilgan bolib, Orenburg yolida joylashgan edi. Markaziy Osiyo shaharlari singari Oqmachit ham ikki qismdan iborat edi: tashqi qism va ichki qism. Ichki qism devor bilan oralgan qala bolib, uni suv toldirilgan xandaq bilan oralgan edi.Qala devorining balandligi toqqiz metr bolib, burchaklarida va devor ortasida minoralari bor edi.

Devorlarning har birining uzunligi 100 metrni tashkil qilardi. Sirdaryo esa qalaga qoshimcha himoya vazifasini otardi. Turkiston yurishida ishtirok etgan A.N.Kuropatkin oz xotiralarida aytganidek, osha davrlardagi artilleriya qalin devorlarga uncha katta zarar berolmagan. Qala ichida uchta quduq, ikkita masjid, madrasa va 50 ta xonadon bolgan. Shahar mudofaasi uchun uchta bolinma va 300 askar jalb etilgan.

1851-yilda Orenburg gubernatori V.A.Obruchev Xivaga yangi yurishga tayyorgarlik korish maqsadida Qoqon xonligiga qarashli Oqmachit qalasini egallash muhim ekanini bildirib imperatorga noma yolladi (Mixaylov A.A. Perviy brosok na yug / A.A.Mixaylov. M.: OOO Izdatelstvo ACT; SPb.: Severo-Zapad Press, 2003. 429). Bu bilan Xivaga boradigan yol ochilishi va mazkur hududlarda Qoqon hukmronligiga chek qoyish maqsad qilingan edi.

Osha yili Obruchev lavozimidan ozod etildi va uning orniga yana V.L.Perovskiy Orenburg gubernatori etib tayinlandi va u ham Oqmachitni egallash fikrini qollab-quvvatladi. Imperatorga yuborgan xatida Perovskiy Sirdaryo boyidagi Xorazm va Qoqonga tegishli barcha qalalarni buzib tashlash haqidagi fikrida qatiy ekanini bildirdi.

1852-yilda Qoqonda yuz bergan ichki siyosiy inqiroz, yani qipchoqlar qirgini uning tashqi siyosatida ham oz tasirini korsatib mamlakatni ancha zaiflashtirdi. Bungacha ruslar Oqmachitga 1852-yilning bahorida birinchi marta hujum qilib, muvaffaqiyatsizlikka uchrab ortga qaytgan edi. Navbatdagi hujum 1853-yilning yoziga togri keldi. Orenburg gubernatori Perovskiy oz artilleriyalari yordamida ozbeklarni qorqitib qoymoqchi boldi. Shundan keyin qalaga taslim bolish haqida noma yubordi.Oz xatida u shunday degan edi:

Siz uni egallab turgan bolishingizga qaramay, Oqmachit allaqachon mening hukmdorligim ostidadir. Biz bu yerga bir hafta yoki bir yil uchun kelmadik, balki umrbod yashashga keldik. Hayotingiz siz uchun qadrli bolsa, taslim boling. Foydasiz jangda halok bolishni istasangiz, bu sizning xohishingiz. Shuni bilingki, men sizlarga ochiq jang taklif qilmayapman, ammo qala eshiklarini ochmaguningizcha sizlarga oqlar yomgirini yogdiraman.

Perovskiyning ochiqchasiga tahdid va oziga ishonch bilan aytgan bu gaplari har qanday dushmanni qorqitishi, hech bolmaganda, qandaydir tashvish uygotishi mumkin edi. Ammo qaladagilar uning bu tahdidlariga javoban dushmanga qarshi oz ozodliklarini saqlab qolish uchun oxirgi qurol va oqlari qolguncha jang qilishlarini bildirdi. Shunday qilib Oqmachit oqqa tutildi.

Eski hisob boyicha 1853-yilning 3-iyul kuni 18 kunlik yoldan keyin ruslar qala devorlariga yaqinlashdi. Oxirgi eshelonlar ikki kundan song yetib keldi. Tayyorgarliklar tugashi bilan ikki ortada otishmalar boshlandi. Qaladagilar qolda tayyorlangan granatalarni dushman tomonga uloqtirdi. Rus otryadlari esa 40 ta raketa va 160 ta snaryadlar bilan hujum qildi. Ammo qalaning sakkiz metr qalinlikdagi devorlari uchun ushbu artilleriya hujumlari katta xavf tugdirmadi va samarasiz bolib chiqdi. Qala mudofaachilari esa miltiqlardan dushmanga qarata aniq oq uzdi.

11-iyulga kelib sharqiy minora artilleriya yordamida qulatildi. Barcha 12 ta bolinma ushbu hududga kelib ornashdi. Ammo ushbu muvaffaqiyatdan unumli foydalana olishmadi. Zudlik bilan hujum qilmaganliklari oqibatida qoqonliklar buzilgan yoriqni 13-iyul kechasi qaytadan yopib qoydi.

Uzoq tanaffusdan keyin eski hisob boyicha 28-iyulga, yangi hisob boyicha 10-avgustga otar kechasi yakuniy hujum boshlandi. Bunda sapyorlar jamoasi katta rol oynadi. Qala devorining buzilgan qismi ostiga minalar joylashtirildi va devor qulatildi. Devorning buzilgan joyiga qarata artilleriyadan hujumlar uyushtirildi. Ammo hujum mudofaachilar tomonidan mardonavor qaytarildi.

Ikki marta ruslar hujumi qaytarildi. Uchinchi hujumdan keyin ruslar qala devorini egalladi va shu yerdan qala ichiga qarata oq yogdirdi (Grebner A.V. Osadi i shturmi sredne-aziyatskix krepostey i naselennix punktov. Ocherk A.Grebnera. (Otdelniy ottisk iz Injen. jurn. 1 i 2 1897 g.). SPb., Tipografiya i Litografiya V.A.Tixanova, Sadovaya, 27, 1897. 78 s., 3 l. Chert).

Tonggi 4:30 da qala egallandi va qala qomondoni Muhammad Vali jang paytida shahid etildi.

Oqmachit muhim strategik ahamiyatga ega qala edi. Shu sababli Qoqon xoni undan osonlikcha voz kecha olmas edi. Shu maqsadda 1853-yilning avgustidayoq uni ruslardan qaytarib olish maqsadida Toshkentning beklarbegi Shodmonxoja yetti ming kishilik qoshini bilan Oqmachitga qarab yurdi. 24-avgust kuni Sirdaryo boyida ikki ortada jang bolib otdi va ruslarning tinimsiz oq yomgiri ostida Shodmonxoja chekinishga majbur boldi. Shunday qilib Oqmachitni qaytarib olishdagi ilk harakat muvaffaqiyatsiz yakunlandi.

1853-yilning dekabr oyida qoqonliklar ikkinchi marta Oqmachitni qaytarib olishga urinib kordi. 13 ming kishilik qoshin qaladagi ruslarning kam sonli ekanidan foydalanib uni qamal qildi. Ammo bu safar ham ular qalani qolga ololmadi. Qala qomondoni podpolkovnik M.V.Ogarev ushbu muvaffaqiyati uchun 4-darajadagi Avliyo Georgiy ordeni (Georgiy lentasi) bilan taqdirlandi.

Oqmachit qalasining egallanishi Qoqon uchun katta yoqotish edi. Shuningdek, Oqmachit Orta Osiyo ichidagi dastlabki ruslar tomonidan egallangan yirik shahar edi. Oqmachit ruslar tomonidan egallangach, uning nomi qalani egallagan Perovskiy nomi bilan Perovskiy qalasi deb ozgartirildi.

Oqmachit Rossiyaning yangi janubiy chegaralarini belgilab bergan muhim nuqta boldi. U keyingi yurishlar uchun Orta Osiyo eshiklarini ruslarga ochib berdi. 1853-yilgi Qrim urushi ruslarning Markaziy Osiyoni egallash maqsadini kechroqqa qoldirishga majbur qilib turdi. 1864-yildan qayta boshlangan Turkiston yurishi 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligining tuzilishi bilan yangi fazaga kirdi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (11-08-2020, 08:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 34) ( 0) ( 32) ( 2)
:
-
:
20 ... -