» » Brejnevning orniga oq yegan kosmonavt. 11-avgust tarixdagi uchinchi fazogir Andrian Nikolayev parvoz qilgan kun

Brejnevning orniga oq yegan kosmonavt. 11-avgust tarixdagi uchinchi fazogir Andrian Nikolayev parvoz qilgan kun


Tarixan birinchi kosmik kema ichida vaznsizlik holatida muallaq parvoz qilish imkoniyati 1962-yilning 11-avgustida Vostok-3 kosmik kemasida fazoga parvoz qilgan uchinchi kosmonavt Nikolayevga berilgan edi.Daryo sana munosabati bilanAndrian Nikolayevning hayoti va faoliyati haqida hikoya qiladi.

60-yillar kosmosni zabt etish erasini boshlab bergan edi. Biz avvalroq Daryoda Yuriy Gagarin hamda Valentina Tereshkovaning parvozlari haqida hikoya qilgan edik. Gagarin eng birinchi kosmonavt bolsa, Tereshkova birinchi ayol kosmonavt bolgan edi. Gagarindan keyin German Titov ham koinotga parvoz qilgan va ikkinchi kosmonavt sifatida tarixga kirgan. Biroq bularning barchasi uchinchi kosmonavt Andrian Nikolayevga havas qilgan bolsa kerak. Nega deysizmi?

Andrian Grigoryevich Nikolayev 1929-yilda Chuvashistonda tugilgan va chuvash tilida gapirgan. Avvaliga uning familiyasi Grigoryev bolgan. Osha zamonda familiyani chuvashlar oz otasining ismidan olib qoya qolardi. Keyinchalik bobosining ismini oziga familiya qilib olgan Nikolayev ormonchilik texnikumida talim olgan. Bolajak kosmonavtning otasi kolxozda otboqar, onasi esa sut soguvchi bolgan. Ormonchilik texnikumidan keyin harbiy uchuvchilarni tayyorlovchi bilim yurtiga oqishga kirib, keyinchalik harbiy havo kuchlari muhandislari akademiyasini ham tamomlagan. Jismonan chiniqqan, baquvvat yigit bolgan Andrian Nikolayevni osha Yuriy Gagarin hamda German Titovlar bilan birga 1960-yildagi eng birinchi kosmonavtlar otryadiga qabul qilingan.

Xosh, Gagarin ham, Titov ham, Tereshkova ham Nikolayevga nima uchun havas qilgan deysiz? Gap shundaki, Gagarin va Titov kosmosga parvoz qilganida ozi otirgan orindiqqa mahkamlab qoyilgan holda uchgan. Yani ular ornidan qimirlay olmagan va parvozning toliq taassurotini, ayniqsa, kosmik kema ichida vaznsizlik holatida muallaq parvoz qilish holatini ozida tuya olmagan.

Tarixan birinchi bunday imkoniyat 1962-yilning 11-avgustida Vostok-3 kosmik kemasida fazoga parvoz qilgan uchinchi kosmonavt Nikolayevga berilgan edi va uning kemasi orbitaga chiqishi bilan u orindiqdan ozini-ozi yechib, rul boshqaruvini oz qoliga olgan. Uning birinchi qilgan ishi bortdan uzilgan eltuvchi raketani fotosuratga tushirish bolgan va keyin u yana tarixiy eksperiment orbitada dushman suniy yoldoshlarini tutish borasidagi harbiy sinov-tajriba mashqlarini bajargan (u bilan birga orbitada yana bir kosmik kema Pavel Popovich boshqaruvidagi Vostok-4 ham osha paytda tajribada qatnashgan).

Nikolayev rul boshqaruvi orqali shartli ravishda raqib suniy yoldoshiga besh kilometrgacha yaqinlashishga muvaffaq bolgan. Jami tort kun davomida orbitada bolgan Nikolayev 64 bora sayyoramiz atrofini aylanib chiqib, 15-avgust sanasida eson-omon yerga qaytib qongan. U ham kopchilik boshqa kosmonavtlar singari Qozogiston hududiga kelib qongan. Aniqroq aytadigan bolsak, u Qaraganda yaqiniga parashyut orqali ohista tushib kelgan bolib, uni kutib olib, zaruriyat bolsa tibbiy yordam korsatishi kerak bolgan vrach ham bu joyga parashyutda sakrab yetib kelmoqchi bolgan. Lekin taqdir hazilini qarangki, vrachning ozi sakrash paytida qaltis harakat qilib qoygani bois uning oziga tibbiy yordam zarur bolib qolgan va Yerga qaytgan kosmonavt Nikolayevning birinchi qilgan ishi osha vrachga birinchi tez tibbiy yordam korsatishdan iborat bolgan.

Nikolayev keyinchalik, aniqrogi, 1970-yilda yana bir bora fazoga parvoz qildi. U oshanda Soyuz-9 kosmik kemasida yana bir fazogir Sevastyanov bilan birga orbitada naq 18 sutka parvozda bolgan. Yer atrofini jami 286 marta aylanib chiqqan osha kosmik parvozda koinotda uzoq muddat bolish borasidagi mutlaq rekord ham ornatilgan edi. Chunki bundan avvalgi eng uzoq parvoz atigi besh sutka bolardi xolos.

Biroq rekord rekord bilan, lekin aynan shu ikkinchi parvoz kosmonavtika uchun juda kop narsalarni ochib bergan. Xususan, 18 kun mobaynida vaznsizlik holatida bolgan kosmonavtning yuragi hajman 12 foizga qisqargani, suyaklarda kalsiy va kaliy moddalari yoq darajada kamayib ketgani malum bolgan. Ular oyoqda ozi mustaqil tura olmaydigan bolib qolgan. Demak, buncha uzoq muddat orbitada bolishning salomatlik uchun xatarli ekani oydinlashgan va keyingi kosmik parvozlarda fazogirlarning aynan orbitaning ozida jismoniy mashqlarni muntazam bajarishi kerakligi malum bolgan.

Aks holda, Yerga qaytgach, ular ham xuddi Nikolayev singari ozi tura olmaydigan bolib qolishi mumkin ekan. Kosmonavtikada hozir ham bu holat, yani uzoq muddat mobaynida vaznsizlikda bolish tufayli tana fiziologiyasining ozgarishini Nikolayev effekti deyiladi. Unga kora, agar koinotdagi parvoz vaqtida fazogirlar muayyan jismoniy mashqlarni bajarib turmasa, qon aylanishi buzilishi va yurak aritmiyasi yuzaga kelishi ilmiy dalillangan.

Nikolayevning taqdiri yana shunisi bilan qiziqki, uning xotini ham kosmonavt bolgan. Bu osha birinchi kosmonavt ayol Valentina Tereshkova bolib, 19631982-yillar davomida ular nikohda bolgan.

Kosmonavtlik faoliyati yakunlangach, keyinchalik Nikolayev Yuriy Gagarin nomidagi fazogirlarni tayyorlash markazi boshligining orinbosari bolib ishladi. RSFSR parlamentning bir necha mandatlarida deputat ham boldi. 1969-yilda Brejnevga qilingan suiqasd paytida jinoyatchi adashib aynan Nikolayevni oqqa tutgan edi. Oshanda uchinchi kosmonavt boksasidan oq yedi va bir muddat davolanishga majbur boldi.

Shunga qaramay u tez oyoqqa turib, yuqorida ham aytib otilgandek, 1970-yilda ikkinchi bor parvoz ham qildi. Andrian Nikolayev uchinchi bora ham kosmosga uchishni reja qildi va tayyorlanayotgan sovet-amerika qoshma parvozlari loyihasiga qabul qilinishini kutgan. Lekin bu paytda allaqachon yoshi ulgayib qolgan kosmonavtga rad javobi berildi va kosmik dasturda yoshlarga koproq imkoniyat berishga qaror qilindi.

Andrian Nikolayev ikki bora Sovet Ittifoqi qahramoni, Oltin yulduz medali va yana juda kop orden va medallarga sazovor bolgan. Osha zamon taomiliga kora, Nikolayevga parvozdan keyin darhol yana boshqa sotsialistik mamlakatlarning ham faxriy unvon va medallari berila boshlagan. Jumladan, Bolgariya, Mongoliya, Vyetnam, Vengriya va Chexoslovakiyadan mukofotlar topshirilgan bolsa, shuningdek, Misr, Indoneziya va Nepal davlatlari ham Nikolayevni taqdirlagani qiziq.

Muzaffar Qosimov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (11-08-2020, 16:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 31) ( 0) ( 30) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -