» » 11-sentabr Amerika Jahon savdo markazida terakt sodir etilgan kun. Fojia tafsilotlarini esga olamiz

11-sentabr Amerika Jahon savdo markazida terakt sodir etilgan kun. Fojia tafsilotlarini esga olamiz


Amerika Qoshma Shtatlarida al-Qoida terrorchilik tashkiloti azolari tomonidan uyushtirilgan tortta terroristik hujum tarixga muhrlandi. 2001-yil 11-sentabr kuni ertalab tortta terroristik guruh jami 19 nafar yolovchi samolyotini ogirladi. Har bir guruhda parvoz boyicha dastlabki tayyorgarlikdan otgan kamida bittadan azosi bor edi. Bosqinchilar ushbu avialaynerlardan ikkitasini Nyu-Yorkning Manxetten janubida joylashgan Jahon savdo markazining minoralariga yonaltirdi.Daryo minglab insonlar hayotiga zomin bolgan, AQShga katta iqtisodiy zarar keltirgan, ekologiyaga salbiy tasir korsatgan mashum terakt haqida hikoya qiladi.

American Airlinesaviakompaniyasining 11-reysi 1-Jahon savdo markaziga, Airlines 175-reysi 2-Jahon savdo markazi binosiga kelib urildi. Natijada, ikkala minora ham qulab, qoshni binolarga ham jiddiy zarar yetkazdi. Uchinchi samolyot (American Airlinesning 77-reysi) Vashington yaqinida joylashgan Pentagon binosiga yonaltirildi. Tortinchi samolyot (93-reys) yolovchilari va ekipaji samolyot boshqaruvini terrorchilardan tortib olishga harakat qildi va Pensilvaniya shtatidagi Shanksvill shaharchasi yaqinidagi dalaga qulab tushdi.

Hujum kuni samolyotlar bilan toqnashuv natijasida Jahon savdo markazining uchta binosi vayron boldi. Janubiy minora taxminan 9 daqiqa 56 soniya davom etgan yongindan keyin qulab tushdi. Shimoliy minora soat 10:28 da 102 daqiqa davom etgan yongindan keyin, uchinchi bino soat 17:20 da bir qator gaz portlashlari va undan keyin yuzaga kelgan yongin natijasida qulagan.

Samolyotlar bosqinchilar tomonidan egallanganidan song bazi yolovchilar samolyotning suniy yoldosh telefoni bilan bir qatorda ozlarining telefonlaridan foydalanib samolyotning egallab olinishi haqida xabar bergan. Ularning sozlariga kora, voqea davomida terrorchilar sovuq qurollardan foydalangan, natijada, bir nechta styuardessa, kamida bitta yolovchi va kamida bitta uchuvchi 11-reys ekipaj komandiri Jon Ogonovskiy halok bolgan. Bundan tashqari, terrorchilar 11- va 175-reyslarda gaz ballonlaridan (kozdan yosh oqizuvchi gaz yoki qalampir ekstrakti) foydalangan. Terrorchilar samolyotni portlatib yuborish bilan tahdid qilgan, ammo tergov jarayonlarida malum bolishicha, katta ehtimol bilan terrorchilar yonida portlovchi moslamalar bolmagan.

93-reys ovoz yozuvchi stenogrammasiga kora, samolyot ekipaji va yolovchilari uyali telefonlar orqali boshqa ogirlangan samolyotlar Jahon savdo markazi minoralariga qulatilganini bilib, samolyot boshqaruvini tiklashga harakat qilgan. Hodisalar butun AQSh boylab keng tarqalgan tartibsizliklarni keltirib chiqardi. Barcha tijorat reyslari bekor qilindi va AQSh hududiga samolyotlarning qonishi taqiqlandi (allaqachon havoda bolgan ichki reyslar bundan mustasno).

AQShga boshqa mamlakatlardan kelgan samolyotlar jonash aeroportlariga yoki Meksika va Kanadadagi aeroportlarga yonaltirildi. AQShning yirik shaharlari ustidan havo kuchlari va milliy gvardiya qiruvchi patrullari tashkil etildi. Joylarga keyinchalik yolgonligi isbotlangan boshqa terroristik hujumlar haqida xabarlar kelib tushdi. Masalan, AQSh Davlat departamenti binosi yaqinidagi avtomashinada bomba portlashi, Vashington savdo markazida yongin, Vashingtondagi Truman binosining portlatilishi haqida xabarlar berilgan edi.

Favqulodda vaziyatlar togrisida ogohlantirish tizimi (EAS) yuqori ogohlantirish holatiga keltirildi. Tarixda birinchi marta AQSh va Kanadadagi barcha fuqarolik samolyotlari favqulodda qondirildi, faqat politsiyaga tegishli yoki tibbiy parvozlarni amalga oshirgan samolyotlar bundan mustasno; bu dunyo boylab on minglab yolovchilarning rejalariga tasir korsatdi.

Terroristik hujumlar qurbonlari 2 977 kishi edi (shu jumladan, 19 ta terrorchi): 246 nafar yolovchi va aviatsiya ekipaji azolari, 2 606 nafar Nyu-Yorkda Jahon savdo markazi binolarida va osha yerga yaqin hududda bolganlar, 125 nafar Pentagon binosida bolganlar. Terakt natijasida AQSh va boshqa 91 davlat fuqarolari halok boldi.

Jahon savdo markazi shimoliy minorasining yuqori qavatlarida bolgan 1 366 kishi ulardan kopchiligi samolyot minora bilan toqnashganda, qolganlari yongin va binoning qulashi tufayli halok boldi. Janubiy minorada ham kamida 600 kishi halok boldi. Quvonarlisi, taxminan 18 kishi janubiy minoradagi zarba zonasini tark etib, qochib qutulishga muvaffaq bolgan edi.

Minoralarning yuqori qavatlarida qolib ketganlar orasidan kamida 200 kishi pastga sakrab olishni olovda kuyib olishdan afzal korgan. Bazilar vertolyot evakuatsiyasidan umidvor bolib, minoralar tomiga kotarilishga harakat qilgan, ammo evakuatsiya amalga oshirilmagan, chunki tomning eshiklari yopiq va olovning tutuni va issiqligi vaziyatni vertolyotlardan foydalanishni imkonsiz holatga keltirgan edi.

Hodisa davomida Nyu-York yongin boshqarmasining 341 ot ochiruvchisi va ikkita tibbiyot xodimi, 60 ta politsiya xodimi hamda sakkizta tez tibbiy yordam xodimi ham halok boldi. 1 600 dan ortiq jasadning shaxsi aniqlangan, ammo qolgan qurbonlarning (taxminan 1 100 kishi) kimligi nomalumligicha qolmoqda. Malum qilinishicha, fojia sodir bolgan joyda oliklarning royxatidan kimdir bilan boglab bolmaydigan 10 mingga yaqin suyak va toqimalarning bolaklari topilgan. Suyak parchalari 2006-yilda Deutsche Bankbinosini buzishga tayyorlanayotganda ham topilgan. Nyu-York qurbonlarining ortacha yoshi taxminan 40 yosh edi.

Jahon savdo markazidagi terakt natijasida XX asrning muhim arxivlari va bebaho sanat asarlari, shu jumladan, ispaniyalik syurrealist Joan Mironing gobelenlari, haykaltaroshlar Ogyust Rodin va Aleksandr Kalderning durdona asarlari, shuningdek, prezidentning shaxsiy fotosuratchisi tomonidan suratga olingan Jon Kennedi fotosuratlarining 40 mingdan ortiq nusxalari abadiy yoqoldi. Shuningdek, kelib chiqishi amerikalik rassom Luiza Nevelsonning katta formatdagi yogochdan yasalgan haykaltaroshlik asari, amerikalik pop-rassomlar Xant Slonem va Roy Lixtenshteynning monumental asarlari va boshqa koplab sanat asarlari yoq qilindi.

Portlash va yongin natijasida Pentagonning bir tarafi zarar kordi, binoning bir qismi qulab tushdi. 11-sentabr voqealari boyicha komissiya xulosalariga kora, taxminan 16 ming kishi xavf ostidagi Jahon savdo markazi minoralarida bolgan. Ularning aksariyati binolar vayron bolishidan oldin evakuatsiya qilinib, omon qolgan.

Hujumlardan bir necha soat otgach, tirik qolganlarni topish va qutqarish boyicha keng kolamli operatsiya boshlandi. Qoldiqlar ichida faqat oz sonli yaradorlar topildi va bir hafta otgach tirik qolganlarni topib bolmasligi aniq boldi. Omon qolganlarni qutqarish va vayronalarni tozalash juda uzoq vaqt talab qildi, faqat yonginlarni ochirishning ozi uchungina bir necha hafta vaqt ketdi. Yongin toliq ochirilgunga qadar 99 kun davomida vayronalar ichida yonish va tutash davom etdi. Hududni tozalash faqat 2002-yilning martiga kelib yakunlandi. Vaqtinchalik yogoch platformalar ornatildi, ularda sayyohlar minoralar qoldiqlarini tahlil qilish bilan shugullanadigan maxsus guruhlar qanday ishlashini tomosha qilishlari mumkin edi. 2002-yil 30-mayda ushbu platformalar olib tashlandi.

Qurbonlar va qurbonlarning oilalariga moddiy yordam korsatish uchun koplab fondlar yaratildi. 2003-yil 11-sentabrda ariza berish muddati tugaguniga qadar qurbonlarning oilalaridan 2 833 ta ariza qabul qilingan. (Barrett, Devlin9/11 Fund Deadline Passes. CBS News)

Teraktdan song ommaviy axborot vositalarida ushbu hujumlar ortida Usama bin Laden turgani haqidagi koplab taxminlar paydo boldi. Hujumlardan bir necha soat otgach, Federal qidiruv byurosi terrorchilikda gumon qilingan shaxslarning ismlarini (shuningdek, boshqa koplab malumotlarni, shu jumladan, tugilgan kun va yashash joyi, bankdagi hisob raqamlari va boshqalarni) oshkor qildi. Aeroportda ushlab qolingan va 11-reysga yuklanmagan Muhammad Attaning yuklari orasida barcha 19 terrorchining shaxsini ochib beruvchi hujjatlar hamda sodir etilishi kerak bolgan voqealar togrisida muhim tafsilotlar bolgan. Hujumlar sodir bolgan kuni Milliy xavfsizlik agentligi va Germaniya razvedka agentligi Usama bin Ladenga ishora qiluvchi bir nechta xabarni qabul qilgan.

2002-yilda AQSh hukumati va Kongressi 2001-yil 11-sentabrda Qoshma Shtatlarga qarshi qaratilgan terror hujumlar, yani 11-sentabr komissiyasi deb ham nomlangan Milliy komissiyani tuzdi. 2004-yil 22-iyulda komissiya oz hisobotini elon qildi. Hisobot natijalarida teraktlar al-Qoida azolari tomonidan oylab chiqilgani va amalga oshirilgani korsatilgan. 11-sentabr voqealari tashkilotchilari ushbu operatsiyani rejalashtirish va otkazish uchun 400 dan 500 ming dollargacha mablag sarfladi, ammo bu mablaglarning kelib chiqish manbalari nomalumligicha qolmoqda. (Heroism and Honor.National Commission on Terrorist Attacks upon the United States. U.S. Congress)

On toqqiz terrorchi tortta samolyotga bolingan: ular beshtadan bolib American Airlinesning 11-reysida, United Airlinesning 175-reysida va American Airlinesning 77-reysida va qolgan torttasi United Airlinesning 93-reysida bolgan. Jangarilardan 15 nafari Saudiya Arabistoni fuqarolari, ikkitasi Birlashgan Arab Amirliklaridan, bittasi Misrdan va yana bittasi Livan fuqarolari edi. Terroristlar orasida oltita asosiy tashkilotchilar (ulardan torttasi uchuvchilar) va guruhning on uchta oddiy azosi bor edi. Terroristlarning tavsifi xudkush terrorchining odatdagi portretiga mos kelmas, chunki ular orta yoshda, yaxshi malumotli va hayotiy pozitsiyaga ega edi.

Al-Qoida hujumlarining sabablari turli partiyalar, jumladan, siyosatchilar, akademiklar, OAV sharhlovchilari va jurnalistlar tomonidan diqqat bilan tahlil qilindi. Jorj Bush ozining 2001-yilgi nutqida terrorchilarning ushbu harakatini AQShning erkinligi va demokratiyasiga nafrat bilan izohladi. Boshqa tomondan, ushbu nuqtayi nazar Markaziy razvedka boshqarmasining Afgonistondagi sobiq rahbari Maykl Shayer kabi mutaxassislar tomonidan tanqid qilinib, shunday izohlandi: Siyosatchilar katta xatoga yol qoymoqda. Bizga islom dunyosiga ishonganimiz yoki hayot tarzimiz tufayli emas, balki ularga nisbatan qilgan ishlarimiz uchun hujum qilishgan (Lou Dobbs Tonight London Terror Attacks.CNN(5 2005).

11-sentabr voqealari boyicha komissiya tomonidan korsatilgan motivlar boyicha koplab xulosalar boshqa mutaxassislar tomonidan qollab-quvvatlandi. Masalan, terrorizmga qarshi kurash boyicha ekspert Richard A. Klark al-Qoida hujumining sabablari sifatida amerikalik tashqi siyosatning ayrim yonalishlarini, jumladan, Afgonistonda SSSRga qarshi turish, Amerika qoshinlarini Fors korfazi mintaqasida joylashtirish va Isroildan SSSR bilan toqnashuvning janubiy qanoti sifatida foydalanishni keltirdi. Jeyson Bark singari boshqa ekspertlar motivlarning siyosiy jihatlariga ishora qildilar: uning (bin Laden)ning maqsadi siyosiy edi. (Burke, Jason.Al-Qaeda The True Story of Radical Islam(.). London, New York:I.B. Tauris, 2004. P.23, 162163.)

Xalqaro fikr, otkazilgan sorov natijalariga kora, 17 mamlakatda bu borada yakdillik yoq. Umuman olganda, sorov qatnashchilarining 46%i asosiy masuliyatni al-Qoida, 15 foizi AQSh hukumati, 7 foizi Isroil va 7 foizi boshqa jinoyatchilar zimmasiga yuklaydi. Boshqa tomondan, tadqiqot natijalari har bir mintaqa boylab juda farq qiladi, masalan, Misrda respondentlarning 43 foiz Isroilni asosiy aybdor deb atasa, Turkiya, Falastin va Meksika kabilar hodisada asosan Amerika hukumatini ayblashadi.

11-sentabr voqealari keng siyosiy tasirga ega edi. Hujumlar butun dunyo boylab ommaviy axborot vositalari va hukumatlar tomonidan qoralandi. Fransiyaning Le Monde gazetasi Biz hammamiz amerikalikmiz (Nous sommes tous Am?ricains) shiori bilan amerikaliklarga nisbatan umumiy hamdardlik goyasini olib chiqdi. Amerikaga qilingan hujumlardan xursandligini ochiq namoyish etganlar falastinliklar edi. Yaqin Sharqdagi aksariyat davlatlar rahbarlari, jumladan, Afgoniston hukumati hujumlarni qoraladi. Iroq hukumati rasmiy ravishda Amerika kovboylari insoniyatga qarshi jinoyatlarining mevasini yigmoqda, deb elon qildi.

Taxminan 11-sentabr terroristik hujumlaridan bir oy otgach, Amerika Qoshma Shtatlari al-Qoida joylashgan Afgonistondagi Tolibon rejimini agdarishga qaratilgan xalqaro kuchlar koalitsiyasini tuzdi va unga rahbarlik qildi. Pokiston hukumati koalitsiyani ozlarining harbiy aerodromlari bilan taminlash orqali AQShni Tolibonga qarshi kurashda qollab-quvvatlashga qaror qildi. Bundan tashqari, keyinchalik al-Qoida azolari deya taxmin qilingan 600 ga yaqin kishi Pokistonda hibsga olingan va keyinchalik AQShga topshirilgan.

Buyuk Britaniya, Hindiston, Avstraliya, Fransiya, Germaniya, Indoneziya, Xitoy, Kanada, Rossiya, Pokiston, Iordaniya, Uganda va Zimbabve kabi koplab mamlakatlar oz qonunchiligida terrorizmga qarshi ozgartirishlar kiritdi va al-Qoida bilan hamkorlik qilishda gumon qilingan kompaniyalar va shaxslarning bank hisob raqamlarini yopib qoydi.

Italiya, Malayziya, Indoneziya va Filippin kabi koplab mamlakatlarning huquqni muhofaza qilish organlari va razvedka idoralari koplab terrorchilikda gumon qilinganlarni hibsga oldi. Terroristik xurujlardan song prezident Bushning reytingi 86 foizga kotarildi. 2001-yil 20-sentabrda Prezident xalqqa va Kongressning qoshma majlisida 11-sentabr voqealari, keyingi qutqarish va qayta qurish ishlari va Amerika hukumatining ozaro niyatlari togrisida murojaat qildi.

Ogayo universiteti qoshidagi Scripps Survey tadqiqot markazi tomonidan otkazilgan sorovga kora, amerikaliklarning tortdan uch qismi hukumat terroristik hujumning oldini olish uchun bazi malumotlarga ega, ammo ulardan foydalanmagan deb hisoblashadi. 11-sentabr voqealarining rasmiy versiyasi jamoatchilikning turli munosabatiga sabab boldi. Jahon savdo markazining kop qavatli temir-beton binolarining olovdan butunlay qulashi versiyasi koplab tanqidlarga uchradi.

Minoralarining qulashi samolyotlarning urilishi va yonginlar sababli sodir bolgani haqidagi qarashlar shubha ostiga olinadi, minoralarning qulashi koproq boshqariladigan buzilishga oxshaydi, degan fikrlar bildirildi. (Bazant, Zdenek P. and Mathieu Verdure. Mechanics of Progressive Collapse: Learning from World Trade Center and Building Demolitions inJournal of Engineering Mechanics ASCE, Volume 133, Issue 3, pp. 308319 (March 2007).)

Shuningdek, rasmiy versiyada minoralaridagi portlashlar togrisida koplab guvohlarning xabarlari inobatga olinmagani takidlandi. Shuningdek, hujumlar al-Qoida tomonidan emas, balki Amerika razvedka idoralari tomonidan rejalashtirilgan va amalga oshirilgani taxmin qilindi. Egizak minoralar egasi ularni 2001-yil 11-sentabr voqealaridan bir necha hafta oldin sugurtalagan edi.

Eron razvedkasi ofitseri va Eron razvedkasining ikki nafar xodimi Manxetten sudiga qasamyod qilib, 11-sentabr voqealarini loyihalash va ijro etishda Eron Islom Respublikasi hukumati ishtirok etgani togrisida guvohlik berdi. Ularning aytishicha, Eron hujum rejasini ishlab chiqishda bevosita ishtirok etishdan tashqari, terrorchilarga samolyotlarni olib qochish boyicha mashgulotlarda yordam bergan, shuningdek, 11-sentabrdan keyingi davrda yuzlab al-Qoida jangarilarini moddiy jihatdan qollab-quvvatlagan. 11-sentabr xurujlaridan song tarixda birinchi marta NATO shartnomasining 5-moddasi qollanildi.

11-sentabr voqealaridan keyin 80 mingga yaqin arab va boshqa musulmon immigrantlardan barmoq izlari olindi. Sakkiz mingga yaqin arablar va musulmonlar bilan suhbat otkazildi va taxminan besh ming nafar chet ellik hibsga olindi.

Hujumlar Amerika va jahon bozorlariga sezilarli iqtisodiy tasir korsatdi. Federal rezerv, Manxettenning quyi moliya okrugidagi aloqa uskunalarining uzilishi sababli banklar bilan aloqalarni vaqtincha toxtatdi. Bir necha soat ichida pul muomalasi, shu jumladan, banklarning tezkor likvidliligi boyicha qayta aloqa va nazorat tiklandi. Nyu-York fond birjasi (NYSE), Amerika fond birjasi va NASDAQ 17-sentabrgacha yopiq qoldi. AQSh aksiyalari bir hafta ichida 1,2 trillion dollar yoqotdi.

Hujumdan song Amerikaning uchinchi yirik iqtisodiy zonasi (Markaziy Manxetten va Chikago shahridan keyin) Quyi Manxettenning iqtisodiyoti deyarli vayron bolgan. Jahon savdo markaziga tutash bolgan 41 qavatli Deutsche Bank binosi keyinchalik yopilgan va buzilishi rejalashtirilgan, chunki u ishlash yoki odam yashashi uchun yaroqsiz deb topilgan edi.

Quyi Manxettenning aksariyat binolari elektr energiyasi, telefon va gaz taminotidan uzilib qolgan. Vayron bolgan ofis maydonlarining aksariyati yuqori sinf binolari edi. Hujumlardan song shimoliy Amerika havo hududi bir necha kunga yopildi va qayta ochilgandan song tijoriy havo qatnovida jiddiy pasayish yuz berdi. Hujumlar yolovchi tashish hajmining taxminan 20 foizga qisqarishiga olib keldi va bu Amerika aviakompaniyalari sanoatida jiddiy muammolarni keltirib chiqardi.

Minoralarning qulashi natijasida hosil bolgan minglab tonna zaharli chiqindilar tarkibida kamida ikki yarim ming turli xil moddalar bolgan: 50 foiz qurilish chiqindilari va boshqa tola bolmagan materiallar, 40 foiz shisha va tolali materiallar, 9,2 foiz sellyuloza, 0,8 foiz asbest, shuningdek, qorgoshin va simob. Bundan tashqari, bir necha oy davom etgan yonginlar tufayli atmosferaga juda katta miqdordagi dioksin va PAH chiqib ketgan. Atrof-muhitga tarqaladigan bazi moddalar (kristalli kremniy dioksidi, qorgoshin, kadmiy, PAH) buyrak, yurak, jigar yoki markaziy asab tizimining kasalliklarini keltirib chiqarish xususiyatiga ega edi.

Bu qutqaruvchilar orasida kasalliklarning kopayishiga olib keldi. Masalan, Nyu-York politsiyasi xodimi Frank Makri 2007-yil sentabr oyida opka saratonidan vafot etdi. Bundan tashqari, Quyi Manxetten va Chayna-taun atrofidagi mahalla aholisi, talabalar va ofis xodimlarida sogligining buzilishi qayd etildi.

2007-yilga kelib voqealardan bir necha oy otgach, opka yetishmovchiligidan vafot etgan Felitsiya Dan-Jons ham hujumlar qurboni deb topildi va uning ismi yodgorlikdagi boshqa qurbonlarning ismlari orasida abadiylashtiriladi. 2006-yildagi politsiya detektivi Jeyms Zadroganing olimi tibbiy ekspertiza tomonidan uning halokatga uchragan joydagi ishi bilan bevosita bogliq deb baholandi, ammo bu fikr bahslarga sabab bolmoqda.

2002-yildan beri AQSh Kongressining qarori bilan 11-sentabr AQShda Vatanparvarlar kuni sifatida nishonlanadi va 2009-yildan beri ushbu sana Milliy xizmat va xotira kuni deb ham nomlanadi. J.S. Foer 11-sentabr voqealari haqida Extremely Loud and Incredibly Closeromanini yaratdi.

Dilbar Ismatullayeva tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (11-09-2020, 18:40)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 27) ( 0) ( 25) ( 2)
:
-
:
20 ... -