» » Yuz yil oldin Afgoniston Buxorodan 200 ming qochqin qabul qilgan edi... Ozbekiston Afgoniston aloqalari tarixidan

Yuz yil oldin Afgoniston Buxorodan 200 ming qochqin qabul qilgan edi... Ozbekiston Afgoniston aloqalari tarixidan


Mintaqaviy siyosatda yana faollashgan Ozbekiston janubiy qoshnisi Afgonistonga alohida etibor qaratmoqda. Yaqinda otkazilgan Toshkent konferensiyasi, Afgoniston rahbariyati bilan yaqin munosabatlar, ozaro safarlar shundan dalolatdir.

Yaqin tarixda bu ikki qoshni davlat turli shakldagi aloqalarga kirishib kelgan. Bu aloqalarning ayrim qiziqarli jihatlari kopchilikka tanish bolmay, faqat mutaxassislargagina malum. Shu munosabat bilan Ozbekiston Afgoniston aloqalaridan ayrim lavhalarni esga olishga qaror qildim.

1747-yili Qandahor shahrida pushtunlarning hilzay qabilasi vakili Ahmadshoh Durroniy turkmanlarning afshor qabilasidan chiqqan Eron shohi, bir necha yillar muqaddam mazkur hududlarni oziga boysundirgan Nodirshohning vafotidan foydalanib, mustaqil Afgoniston davlatini elon qildi. Afgoniston tarixi shu sanadan boshlandi.

Durroniylardan song hokimiyatga kelgan Barakzay sulolasi davrida Afgoniston sekin-asta kuchayib, hududlarini shimolga tomon kengaytirib bordi. U payti Amudaryoning janubiy sohilida Buxoro amirligiga qisman boysunuvchi Balx, Qunduz, Shibirgon, Maymana singari qator bekliklar mavjud edi. Amir Dostmuhammadxon Barakzay asosan ozbeklar istiqomat qiluvchi yangi boysundirilgan shimoliy bekliklarni yagona Turkiston viloyatiga birlashtirdi hamda bu yerga pushtunlarni kochirish siyosatini boshlab berdi. 1860-yillarga kelib bu bekliklardan faqat Maymanagina mustaqil bolib qolayotgan edi.

Dostmuhammadxonning vafotidan song (1863) Buxoro amiri Muzaffarxon Maymanani va boshqa bekliklarni qaytarib olishga urinib kordi, ammo uning say-harakatlari muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Shu davrda shimoldan boshqa, jiddiyroq dushman Rossiya imperiyasi bostirib keldi. Bu amirni Afgoniston masalasini toxtatib, Rossiyaga qarshi kuch toplashga majbur etdi.

Afgonistonliklar Buxoro amirligini boy-badavlat mamlakat hisoblar edi. XIX asrning ikkinchi yarmida Afgonistondan Buxoroga ishlash yoki savdo bilan shugullanish uchun kelishlari odatiy hol edi. Bu holatni osha davrda yashab ijod qilgan afgonistonlik shoir Niyoziy Balxiy quyidagicha tasvirlagan edi:

Har faqire, ki omad az Kobul,

Sir dar mulki Ozbakiston shud.

(Kobuldan kelgan har faqir Ozbekiston davlatida boyga aylandi Buxoro amirligining ikkinchi nomi Ozbekiston edi)

Ammo 1920-yillarda vaziyat keskin ozgardi. Orta Osiyoda Sovet hokimiyatining ornatilishi, Buxoro amirligi va Xiva xonligining tugatilishi natijasida minglab odamlar oz yurtini tashlab, Afgoniston hududiga qochib otdi. Afgoniston qiroli Omonullaxon qochqinlarga shimoliy viloyatlardan qishloqlar va yerlar ajratib berdi.

Sovet hokimiyatidan qochib kelganlarning umumiy soni 200 ming kishidan oshar edi. Ular orasida buxoroliklar, xivaliklar va qoqonliklar bor edi, lekin mutlaq kopchilik Buxorodan bolgani bois mahalliy aholi ularni buxoroliklar deb atardi.

Bundan tashqari, Buxoro amiri Olimxon qarindoshlari va ayonlari bilan, qorboshilar Shermuhammadbek, Ibrohimbek laqay va Fuzayl Maxsum odamlari bilan, shuningdek, Usmon Xojayev boshchiligidagi jadidlar Afgonistonda ornashib, SSSRga qarshi zimdan kurash olib bordi.

Omonullaxon amir Olimxonga Kobul chetidagi Qalai Fatu qorgonini tortiq qildi hamda nafaqa tayinlandi. Amirlikning sobiq amaldorlari va qorboshilar uning atrofida jipslashdi. Muhojirlarning eng ilgor qatlami bolmish jadidlarni esa Garb davlatlari hamda Usmonli saltanatining diplomatik missiyalari qollab-quvvatlagan, ular dunyo boylab erkin harakatlanishi uchun vizalar taqdim etgan edi.

U paytlar Afgoniston mintaqaning eng tezkor suratlarda rijovlanayotgan davlati hisoblanar edi. Afgoniston Osiyoda Garb mustamlakachilari tomonidan boysundirilmagan uch davlatdan biri edi (qolgan ikkisi Usmonli saltanati va Qojar davlati). Omonullaxon 1919-yili bolib otgan Uchinchi Ingliz-Afgon urushida ham galaba qozonib, mamlakat mustaqilligini toliq taminlagan edi.

Shunga qaramay, u Garb davlatlari, xususan, Buyuk Britaniya bilan yaqin aloqalarni yolga qoygan bolib, mamlakatni rivojlantirishga, zamonaviylashtirishga, sanoatlashtirishga urinayotgan edi. Omonullaxon shu paytgacha shariat asosida boshqarib kelingan Afgonistonni dunyoviy davlatga aylantirish maqsadida ozini qirol deb elon qildi hamda sekulyar islohotlarni boshlab yubordi. 1923-yili konstitutsiya qabul qilindi, yer-mulk oldi-sotdisiga ruxsat etildi, soliq pul bilan tolanadigan boldi, dunyoviy oquv muassasalari ochildi. Uning davrida Afgonistonda jamoat joylarida diniy bosh-kiyimda yurish mumkin emas edi. Bir kuni amir Olimxon boshida kattakon salla bilan kechki Kobulda kezib yurganida politsiya tomonidan toxtatilib, sallasi yechtirilgan edi. Bu voqea ozini musulmonlar rahnamosi deb biluvchi amirning nafsoniyatiga tekkanidan u Omonullaxonni xush kormas edi.

Afgonistonning diniy arboblari ham qiroldan norozi bolib, unga qarshi xalqni qozgay oldi. Natijada Omonullaxon 1929-yili taxtdan voz kechdi va Italiyaga chiqib ketdi, uning orniga hokimiyat tepasiga kelgan Habibulla Bachai Saqo yana diniy davlat asoslarini tikladi.

Barcha yaxshi biladigan Sovet-Afgon urushi (19791989) aslida bu ikki davlat ortasidagi ikkinchi harbiy ixtilofdir. Birinchi urush ikkinchisidan roppa-rosa 50 yil oldin bolib otgan edi.

SSSR Afgonistonda ornashib olgan 200 ming kishilik buxoroliklar diasporasiga katta hadik bilan qarar edi, zero qorboshilar tez-tez Afgonistondan Ozbekiston SSR hududiga otib, sovet askarlariga hujum uyushtirar, infrastrukturani vayron qilardi, ziyolilar esa targiboti bilan sover fuqarolarini yoldan urardi. Buxoroliklar Afgoniston shimolida, SSSR chegarasiga yaqin hududda yashashi sovetlarni tashvishga solmay qoymas edi. Diplomatik yollar bilan Afgonistonni buxoroliklarni tinchlantirishga majbur eta olmagan Moskva harbiy kuch ishlatishga qaror qildi.

1929-yili Omonullaxonning taxtdan voz kechishidan song boshlangan topolonlardan foydalangan Qizil armiya qoshilmalari hujumni boshladi. 1929-yil 15-aprelda, Ramazon oyining oxirgi kunlarida sovet samolyotlari havo chegarasini buzib otdi. Bir muddatdan song Vitaliy Primakov boshchiligidagi otryad Termiz yaqinidan Afgoniston hududiga bostirib kirdi (oradan 50 yil otib, yana bir sovet otryadi xuddi shu yerdan Afgonistonga kiradi). Zamonaviy harbiy mashinalarni korish uchun kazarmalardan tashqariga yugurib chiqqan 50 nafar afgon chegarachisidan 48 nafari shu zahotiyoq otib tashlandi. Bir hafta ichida 22-aprelga kelib sovetlar Mozori Sharifni egalladi. 26-aprel kuni ikkinchi otryad chegarani kesib otdi. Shaharlar samolyotlardan bombalandi.

Sovet qoshini rasman Omonullaxon hokimiyatini tiklash uchun kelgan bolsa ham, uning asosiy nishoni buxoroliklar edi. Ular buxoroliklar istiqomat qiluvchi qishloq va mahallalarga hujum qilib, tinch aholini oqqa tutar, ularni chegaradan uzoqroq yerlarga kochib ketishga majbur qilar edi.

Biroq sovet qoshinlari Mozori Sharifda qorboshilar va mahalliy kongillilar tomonidan qurshab olindi. Katta talafot korgan Primakov Kobuldan ham yordam kelayotganini eshitib, chekinishga qaror qildi.

Ikkinchi jahon urushi yillarida amir Olimxon atrofida birlashgan buxoroliklar va qoqonliklar guruhi Ozbekistondan sovetlarni quvib chiqarishga bolgan oxirgi urinishni amalga oshirdi. Qorboshi Shermuhammadbek hamda amir Olimxonning kuyovi Mubashshirxon Taroziy Gitler Germaniyasi bilan aloqa ornatib, SSSR hududiga bostirib kirish hamda hokimiyatni egallash rejasini tuza boshladi. Hatto Taroziy boshchiligida quvgindagi hukumat ham tasis etildi.

Lekin Afgoniston hududida ishlagan sovet agenti Bahrom Ibrohimov (Mahmud Oyqorli) ularning rejalariga tosqinlik qilib, fitnaning ondan ortiq ishtirokchilarini hibsga oldi yoki yoq qildi. Fashistlar bilan aloqalarda gumonlangan koplab buxorolik yoshlar va ziyolilar hibsga olindi, ular orasida Olimxonning ogli ham bor edi. Sovet hokimiyatini agdarishni maqsad qilgan Faola va Yosh Turkiston ittifoqi singari harakatlar tugatildi. Sovet elchixonasining talabiga binoan 1944-yil boshida buxoroliklar shimoliy viloyatlardan deportatsiya qilindi. Guvohlarning tariflashicha, qish qahratonida ayollar, bolalar va qariyalar kochaga haydab solinib, piyoda yuzlab kilometr yurishga majbur etilgan. Homiladorlar yol chetida tugishga majbur bolgan, keksalar, kasallar va ochlar olib, komilmay qolib ketgan. Tojik tarixchisi Kamoliddin Abdullayev bu voqeani Stalin buyrugiga binoan amalga oshirilgan genotsid akti sifatida baholaydi.

Afgoniston amiri Zohirshoh hukumati, shubhasiz, SSSRga nisbatan ancha demokratik edi. Sovet tasirining biroz susayishi bilan hibsga olinganlar qoyib yuborildi, deportatsiyaga uchragan buxoroliklarning huquqlari tiklandi. Shunga qaramay, Buxoro muhojirlari batamom oz kuchini yoqotib, butun mamlakatga tarqatib yuborildi, mahalliy ozbeklarga qorishib ketdi. Hibsga olishlar takrorlanishidan qorqqan ziyolilar va faollar tez orada Turkiyaga, Eronga, Hindistonga, Saudiya Arabistoniga, Buyuk Britaniyaga, Germaniyaga chiqib ketdi.

Ozbeklar son jihatdan Afgonistonning uchinchi etnik guruhi bolib, rasmiy malumotlarga kora, ularning adadi 3 milliondan koproq. Ozbeklar bu yerlarga ikki oqim bilan kelgan: 1) Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolalari davrida (XVIXVII asrlar) kelib, ornashib qolgan ozbeklar; 2) Sovet hokimiyatidan qochib, Buxorodan, Xivadan va Qoqondan kochib kelgan ozbeklar.

Ozbeklar asosan Turkiston (Samangon, Balx, Saripul, Faryob, Juzjon, Bodgis viloyatlari) va Qatagon (Badaxshon, Tahor, Qunduz, Boglon viloyatlari) mintaqalarida istiqomat qiladi.

Afgonistonlik ozbeklar Ozbekistondan tashqaridagi eng yirik va eng faol ozbek jamoasi bolib, ular ozligini saqlashga, tarixini organishga, madaniyatini rivojlantirishga katta etibor beradi. Bu faoliyatlarida ular Ozbekistonning yordamiga katta umid boglaydi.

Ular ayniqsa Temuriylar tarixiga alohida hurmat bilan qaraydi, negaki bu sulola davrida hozirgi Afgonistonda joylashgan shaharlar, xususan, Hirot yirik madaniy va siyosiy markazga aylangan, Temuriylar renessansining koplab buyuk vakillari, shu jumladan, Alisher Navoiy Afgoniston zaminida yashab otgan.

Afgonistonlik ozbeklarning tarixga bolgan munosabati bir masalada Ozbekiston ozbeklarinikidan farqlanadi. Sovet davrining oxirgi on yilliklarida Ozbekistonda ayrim sabablarga kora Shayboniyxon hamda u asos solgan davlat yomonotliq qilindi. Bugunga qadar kopgina ozbek tarixchilari Shayboniylar sulolasining davlatchilik va madaniyat rivojiga qoshgan hissasiga asossiz ravishda past baho beradi. Afgonistonlik ozbeklar esa Shayboniylar sulolasi haqidagi xotirani ardoqlab keladi. Birinchidan, Afgoniston ozbeklarining kopchiligi aynan Shayboniylar sharofati bilan bugungi yerlarida ornashgan. Ikkinchidan, Shayboniylar davrida, song Buxoro amirligi zamonida bugun Afgoniston ozbeklarining norasmiy poytaxti hisoblanadigan Mozori Sharif (eski Balx) ikkinchi poytaxt bolgan, bu fakt ularga cheksiz gurur bagishlaydi. Shu bois afgonistonlik ozbeklardan xoni Buxoroda, valiahdi Balxda otirgan buyuk millatmiz kabi etiroflarni tez-tez eshitish mumkin.

Dunyodagi birinchi ozbek milliy madaniy markazi 1990-yili Afgonistonda tashkil etilgan. Madaniy markaz otkazgan dastlabki tadbir esa Alisher Navoiyning 550 yilligiga bagishlangan konferensiya bolgan. Aytishlaricha, Kobulda konferensiya boshlanganida zalga taniqli afgonistonlik shoir, pushtun millatchisi Sulaymon Loyiq kirib kelgan. U bir necha soat davomida xomraygancha maruzalarni tinglagan, tadbir yakunida esa soz olib, minbarga chiqqan.

Men shu paytgacha Alisher Navoiyni hirotlik bir ozbak deb yurar edim. Bugun iymon keltirdimki, u darhaqiqat buyuk shoir ekan, degan Loyiq. Shundan song u zalda otirib, Alisher Navoiyga bagishlab yozgan pushtuncha sherini oqib bergan.



Manba: Daryo.uz
: admin (31-03-2018, 21:13)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 27) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -