» » Orol dengizi suvi Kaspiyga oqib ketganmi?

Orol dengizi suvi Kaspiyga oqib ketganmi?


Yaqinda qoraqalpogistonlik taniqli jurnalist, yozuvchi Omirbay Oteuliyevning Erkin Qaraqalpaqstan gazetasida Qorateran - Orolning uchinchi kozi, tortinchisi qayoqda? degan maqolasi chop qilindi, deb yozmoqda OzA. Maqolada takidlanishicha, Orol bilan Kaspiyning ortasida boglovchi yer osti daryosi mavjud, lekin bu dalil negadir hamon sir tutib kelinmoqda.

Orol bilan Kaspiyni boglab turgan yer osti daryolari mavjud ekanligi haqida xayoliy va ilmiy farazlar, afsona-hikoyalar mavjud. Baliqchi bobolarimiz Orolning tortta kozi bor, birinchisi, dengizning qoq markazida. U yerda suv otovning kattaligiday keladigan chuqurga girdob bolib yer tagiga singib ketadi. Ikkinchisi Ustyurtdagi Gurkureuik qudugi. Nomidan malum bolinganidek, bu yerda suv yer ostida gurkirab oqib turadi. Kechasi qaynagan qumgondek paqirlagan ovozi olis-olislargacha tarqalib, kishini dahshatga soladi. Quduqdagi bazida yarim, bazida tolib oqib turadigan suviga narsa tashlasang yashin tezligida oqizib ketadi. Uchinchisi, Taxtakopir tumanidagi Qarateran koli. Tortinchisi kozi qayoqda? deyiladi maqolada.

Unda takidlanishicha, qozogistonlik olimlar dengiz ortasidan birnecha yuz yillik saksovul otinlarini topgan va muzeyga qoygan. Moynoqqa kiraverishda esa dengiz tomon ketgan eski karvon yollari mavjud. Bu yollar qadimgi Ipak yoliga tutashadi. Demak, tarix sahifalarida yozilganidek, dengiz birnecha marotaba tolib, birnecha bor suvi kamayganligi haqiqat.

Omirbay Oteuliyevning yozishicha, otgan asrning 30-yillarida olimlar Kaspiy dengizida bakrabaliq urchitish uchun ularga belgi qoyib (sirga taqib) suvga qoyib yuboradi. Shu sirga taqilgan bakrabaliqlar Orol dengizidan chiqqan. Yer sathining biri baland nuqtasida, biri pastida joylashgan ikki dengizning ortasida aloqa mavjudligini tekshirish uchun boyoq oqizib korilganda Kaspiydan yuborilgan boyoq yana Orolda korinadi. Hayron qolarlik bu tabiiy jarayon, geografik kashfiyotlarning har tomonlama tadqiq qilinishiga Ikkinchi jahon urushi tosiq boladi. Ikki dengizni tutashtiruvchi yer osti daryolari mavjud. Lekin bu hali ham sir tutilmoqda. 1940 va 1960-yillarda ikki dengiz ortasida tarnovlar qurilgan. Yer osti qurilmalari qurilishlarida urushda asirga tushgan va olimga mahkum etilganlar ishlagan. Asirlikdan ovuliga qochib kelgan bittasi shu sirni elon qiladi. Orolning suvi 1960-yillardan boshlab kamaya boshlaydi va aksincha Kaspiy yildan yilga toshib boraveradi.

Orolning birinchi kozi haqida moynoqlik baliqchilar ham bemalol aytib berishi mumkin. Qozogistonning Orol tumanida tugilib osgan injener-gidrotexnik Xamza Suxanberdin ozining Orol Kaspiy dengizi yer ostidan ulanganmi? maqolasida Orol dengizining qoq markazida Vozrojdeniye sirli oroli joylashganligini aytgan. Ushbu orolning garbiy chegarasi Ustyurt tik jarligiga tutashadi. Ustyurt platosining yer yuzasi esa yassi togli bolib ,uning balandligi 100-150 metrgacha yetadi. Bir soz bilan aytganda, Orol garbidagi Ustyurt bir vaqtlari yerning tektonik qavatining qozgalganini korsatadi. Demak, Orol bilan Kaspiy ortasining yer osti suv kanallari bolishi shubhasiz. Sababi Kaspiy dengizining suvi 1991 yilda kotarilib, sathi 2,06 metrgacha yetdi. Shu yillari Orolga quyadigan daryolar suvi kamaydi.

Orolning suvi ham keskin tortilib ketdi. Shu vaqtlarda Orolning suvi yer osti daryolari bilan Kaspiyga oqib ketmaganmikan? deydi muallif.

Haqiqatdan ham orolning suvi Kaspiyga oqib ketganmi? Tarixdan malum-ki, Amudaryo Uzboy orqali Kaspiyga oqqan. Lekin, jurnalist O.Oteuliyev takidlayotgan yer osti daryolarining Uzboyga aloqasi yoq. Yuqorida tilga olingan ikkita muallifning taxmin qilayotgan gaplarini qoraqalpogistonlik arxeolog olim Ongarbay Yusupov ham tasdiqlaydi. U Orolning suvlari aynan shu joyda, yani tik jarlik Ustyurt togining ostiga qarab ketayotganligini korganligini takidlaydi.

Biz otgan yili aprel oyida Ustyurt boylab sayohatimiz davomida Ongarbay Yusupov aytgan ushbu manzilga bordik. Yol boyi Ustyurtda maxfiy harbiy amaliyotlar olib borilgan zonani, dengizga tushilaldigan beton yolni, qirgoqdagi harbiy kazarmalarni kordik. Bizni hayratga solgani Ustyurtning chinklari dinamit bilan yorib opirilganday korindi, deydi Ongarbay Yusupov.

Ustyurtda otgan asrning 80-yillari oxirigacha sakkizinchi qimyoviy himoyalanish stansiyasi harbiy poligoni harakat qilgan. Bazi internet sahifalarida platoda yer osti yadroviy portlatish sodir etilgani haqida malumotlar bor. Portlash togrisida ustyurtliklar ham aytishadi. Yani ular 90-yillarda gumburlagan ovozlarni eshitgan. Ularning fikricha, portlatishlar orqali yer osti suv yollari bekitilgan.

Janubiy Ustyurt qishlogida istiqomat qiluvchi Ilyas Naurizbayevning aytishicha, otgan asrning 90-yillarigacha Ustyurtda harbiy samolyotlar izgib yurgan. Ustyurtda xizmat qilgan yoshi kattalarning kopchiligi esa shu samolyotlar yerning tagiga kirib turganini tasdiqlaydi. Demak, Ustyurtda yerning ostida qandaydir maxfiy loyihalar amalga oshirilgani aniq. Bu loyiha ikki dengiz oraligiga qurilgan suv yoli bolsa ne ajab? Chunki ustyurtlik qarilar yer ostiga ketib turgan gurkiragan suv ovozlarini eshitishgan. 90-yillardagi portlatishlardan keyin bu ovozlar tingan.

Albatta, yer osti daryolari mavjud bolgan taqdirda ham u Orolning qurishiga sabab boldi, deb bolmaydi. Orolning qurishiga, eng avvalo, inson faktori sababchi. Suvni isrof qilish hamda koplab qishloq xojaligi uchun yer maydonlarining ochilishi dengizni falokat yoqasiga olib kelib qoydi.

Lekin, fanda malum bolishicha, Orol 4 marta qurigan va qayta tolgan.

Bundan 21 mln. yil avval Orol, Kaspiy va Qora dengiz hammasi bir bolgan. Ushbu buyuk ummonga Tetis deb nom berilgan. Ustyurt, Qoraqum, Qizilqum sahrolari Tetis ummonining tagi bolgan. Otgan yili Oqtumshuqdan topilgan toshga aylangan yirik akulaning tishlari Tetis ummoni esdaliklaridir. Tektonik jarayonlar sababli Ustyurt tepaga kotarilib ketib, Qora dengiz, Kaspiy, Orol dengizlari bolinib ketadi.

Orolning ilk nomini arab yozuvchisi Ibn Rusta (920-yili) qollagan. Orolning bundan boshqa Xorazm koli, Kerderi koli, Jent dengizi degan nomlari ham bor. Masalan, tarixchi Shaxrux Xafiz-i Abruning 1417-yilda yozgan yilnomasida:Xorazm (Orol) koli yoq, Jayhun (Amudaryo) suvi yangi arna topib, Hazar (Kaspiy) dengiziga quya boshladi deyilgan.

2000-yillar boshlarida Orol dengizining Qozogiston qismidagi suvi qurigan maydonidan, yani Sirdaryoning dengizga quyib turgan joyidan taxminan 45-50 km ichkarida tarixiy yodgorliklar topilgan. Otgan asrning 60-yillarida bu joyda 18 metr balandlikdagi suv bolgan. Qurigan dengiz ostidan topilgan tarixiy shahar butun jamiyatni hayratga soldi. Topilgan keramik idishlar esa XIII-XIV asrga tegishli bolib chiqdi. Dengiz ostida qolgan ushbu shaharga Kerderi deb nom berildi. Hayron qolarlik jihati u yerdan masjid, buyumlari bilan dafn qilingan boyi ikki metr keladigan yirik odamlarning qabrlari chiqqan.

Demak, bu shahar Amudaryoning Kaspiyga oqib turgan paytida solinib, keyin qaytadan Orolga kela boshlaganida suv ostida qolib ketgan. Turkshunos olim, professor Auyelbek Qongirotboyevning takidlashicha, Orolning ostida shunday 40 ta qala qolib ketgan.

2013-yilda Rossiyaning RenTV telekanali Orolning qurigan tagida sirli geogliflar topilganini malum qildi. Siri ochilmagan, javobi yoq tilsim geogliflarning Orol dengizining tagidan topilishi nafaqat olimlarni, balki butun jamiyatni hayratga soldi. Bu geogliflarning qayoqdan, qanday qilib, qachon paydo bolganini olimlarning ozlari ham aniq bilmaydi. Orolning geogliflari Sirdaryoning Orolga quyiladigan tomonida, dengizning ochilgan qirgogida 10-15 metr maydondan topilgan. Olimlarning fikricha, bu kabi yirik tamgalarni qurish uchun eng kuchli 20 ming texnika kamida 90 yil davomida tinmasdan ishlashi kerak ekan. Shu kabi geogliflar Moynoq tumani hududida ham mavjud bolib, ularni Google Planeta dasturi orqali kompyuterda korsa ham boladi.

Bugungi kunda dunyoga mashhur Peru zaminidagi Naska suratlari ham olimlarning boshini qotirib kelmoqda. U yerdagi orgimchak, totiqush, maymun va boshqalarning suratlari qaysi asrda, qanday sivilizatsiyada, kimlar tomonidan solinganini bilishmaydi. Shuning uchun olimlar ularni ozga sayyoraliklar bizga qoldirib ketgan kosmodrom belgisi deb taxmin qilmoqda. Agar shu gap rost bolsa, Orol va Ustyurt hududida ham shunday hodisalar yuz bergan bolishi mumkin.

Yana bir jihat, Ustyurtda otgan asrda topilgan kop sonli nayzasimon rasmlar ham butun dunyoni xayratga solgandi. Ushbu rasmlarning yoshi, kimlar tomonidan va nima maqsadda qurilgani olimlar tomonidan aniqlandi. Yani, ikki tomonining uzunligi 900 metrgacha, teranligi uch metrgacha qazilgan gigant qurilishlarni bundan 2400-2500 yil avval kochmanchi qabilalar qurganligi fanda isbotlandi. Ular shu usul bilan bir martalik urinishda on minglab saygoq, jayron va qulonlarni tuzoqqa tushirgan. Bu qurilishlarning nomi aran deyilgan. Ustyurtning nomi esa Aranqir deb atalgan.

Demak, sir-sinoatga tola Orol va Ustyurt tilsimlarini ochadigan vaqt yetib keldi. Moynoqda turizmni rivojlantiramiz, deyapmiz. Mana shu sir-sinoatlar turizm uchun yetib ortadi. Masalan, Perudagi Naska suratlarini korish uchun har yili millionlab sayyohlar tashrif buyuradi va davlatga 3 milliard dollar shuning hisobidan kirib keladi. Bizda esa Naska suratlaridan 10 baravar kattaroq sirli suratlarimiz bor. Lekin shunday boyligimiz borligini hatto ozimiz ham bilmaymiz.

Mustaqil davlat boldik. Soz erkinligi bor. Lekin nima uchun shu kunga qadar Vozrojdeniye oroli hamda Ustyurtda olib borilgan maxfiy harbiy amaliyotlar haqida hech nima bilmaymiz? Internet sahifalarida-ku Vozrojdeniye orolini olim ochogi deb atashadi. Chunki u yerda Sobiq Ittifoq davrida yetishtirilgan butun biologik qurollar komilgan emish. Agar shunday boladigan bolsa ularni utilizatsiya qilish kerak emasmi? Nima uchun kopchilik davlatlarda arvoh shaharlarni turistlar tashrif buyuradigan maskanlarga aylantirilgan-u, lekin Moynoq tumanidagi Vozrojdeniye oroliga turistik marshrutlar yoq? Nima uchun Moynoq tumani hududida joylashgan 2500 yillik tarixga ega gigant suratlarni targib qilmaymiz? deyiladi maqolada.



Manba: Daryo.uz
: admin (14-01-2019, 14:44)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 31) ( 0) ( 29) ( 2)
:
-
:
20 ... -