» » Barchangiz xalq dushmani deb elon qilinasiz! Qrimtatar xalqining deportatsiyasiga 75 yil toldi

Barchangiz xalq dushmani deb elon qilinasiz! Qrimtatar xalqining deportatsiyasiga 75 yil toldi


Har yilning 18-may kuni mudhish sana qrimtatar xalqining deportatsiyasi yodga olinadi. Qrim juda uzoq bolishiga qaramay, bu voqealar Ozbekistonga ham bevosita aloqador. Daryo kolumnisti Gayrat Yoldosh ushbu tarixiy voqea tafsilotlarini hikoya qiladi.

1944-yil, 18-may. Erta tong, soat 4:00. Qrimni birdaniga NKVDning oldindan tayyorlangan 32 ming xodimi bosdi. Xodimlar butun Qrim boylab xonadonlarga bostirib kirdi. Tez turing, biz sizni kochiramiz. Jonashingiz uchun sizlarga 5 daqiqa vaqt beriladi. Ozingiz bilan faqat ust-bosh olishga ruxsat, qolgan narsalarga tegmang.

Yarim orolda yashovchi qrimtatarlar saharlab nega NKVDchilar eshiklarini tepib, sindirib, xonalarga bostirib kiryapti, nega uygotyapti, nega ularni kochirmoqchi, qayerga kochirishadi, umuman, gap nimadaligini tushunib yetgunicha biroz dovdirab turdi. Ularga Oliy bosh qomondonning buyrugini oqib berishganida esa hammalari karaxt ahvolga tushdi. Buyruqqa kora, Qrim yarim orolidagi qrimtatar millatiga mansub aholi bor-yogi bir yarim sutka ichida, 18 may, tongi soat 4:00 dan, 20 may, kechki 16:00 gacha uylarini boshatib qoyib, yarim oroldan olib chiqib ketilishi kerak. Qochganlanlar ushlanganda, shuningdek, chiqib ketishni xohlamaganlar osha zahoti otib tashlanadi.

Qrimni katta bir falokat qopladi. Odamlar NKVD xodimlarining turtkilashlari ortidan faqatgina kiyim-kechaklarini oldi xolos. Shundan song ularni olib borib yuk tashishga moslashgan vagonlarga tiqib, nomalum tomonlarga qarab olib ketishdi. Mayning issiq havosida vagonlarda dimiqib qanchalab odam yolda halok boldi. Qolganlari amallab yetib keldi. Keyinchalik, qrimtatar millatiga mansub odamlarning tan olishicha, ularning baxti bor ekan: kopchiligini Ozbekistonga olib kelib tashlashdi.

Oshanda bizni Ozbekistonda, jallod Stalin bizga tuhmat qilib peshanamizga sotqinlar deb yorliq yopishtirib qoyganiga qaramasdan, ancha hamdardlik bilan, iliq kutib olishdi. Ozbeklar bir burda nonlarini, uylarini biz bilan bolishdi. Agar oshanda hammamizni Sibirga olib borib tashlashganda dunyoda bitta ham qrimtatar qolmasligi mumkin edi deb eslashadi, bugun osha dahshatli kunlarni guvohi bolgan qrimtatar qariyalar.

Oshanda hisobotlarda umumiy 200 mingga yaqin qrimtatar kochirildi deb Qrimdan kochirilgan tatarlarning sonini kamaytirib korsatishgani keyinchalik aniq boldi. Oshanda Qrimdan qariyb yarim million aholini surgun qilishgan va ularning mutlaq kopchiligi qrimtatarlar bolgan. Kochirilganlarning esa qariyb 90 foizi ayollar va yosh bolalar edi.

Surgun qilingan qrimtatarlarning bir qismi yolda, yana bir qismi esa 19451946-yillardagi ocharchilikda halok bolib ketgan.

Osha dahshatli kunlar guvohi bolgan Ayriya Bagisheva sozlaydi:

Otamning frontga ketgan kunlarini yaxshi eslayman. U frontga ketgunicha kolxozda ishlardi. Otam ketganidan song onam, men va singillarim qoldik. Uyimiz Yevpatoriyaga yaqin qishloqlardan birida edi. Hovlimizda tomorqamiz, sigir, kurkalarimiz bor edi. Qishloq yaqinida harbiylar joylashgan edi. Ularning vazifasi Simferopol va Sevastopol tomonga uchib otishga uringan nemis samolyotlarini urib tushirish edi. Biz ularga ularga oziq-ovqat olib borar edik.

Kuchlar teng bolmagani uchun ogir janglardan song nemislar baribir bizning qishloqqacha yetib keldi. Ularning eng birinchi ishi uyma-uy yurib, yahudiylarni qidirish boldi. Qishloqda qolgan keksalar va ayollar yoshi kattaroq, osmir yoshdagi bolalarni nemislar Germaniyaga jonatib yubormasin deb, duch kelgan joyga yashirdi. Shu tariqa osmir bolalarni saqlab qolishdi. Yosh bolalarga esa ular teginishmadi.

Ayriya talim ololmadi. Urush davom etayotgani uchun bu haqda oylashning ozi oshiqcha edi. Ularda yashash uchun ishlash va urush tugashini kutishdan boshqa imkoniyat bolmagan.

Kunlar otdi. Nemislar yengilib, ortga chekindi. Qrim ozod boldi.

Sovet qoshinlari kelganda biz ozimiznikilar keldi deb qichqirib xursand bolganmiz. Ammo

Ammo 1944-yilning 18-may sanasida, sahar payti eshigimizni kimlardir tepib sindirib uyimizga kirdi. Qarasak, qizil yulduzchali pogonlari bor amakilar ekan. Biz hayron boldik. Oldiniga nemis aygoqchi-qoporuvchilari ozimiznikilarning formasini kiyib, qaytib kelib qoporuvchilik qilib yuribdi deb ham oyladik. Ular tez jonanglar, sizlarni kochiramiz deb tinmay baqirar edi. Nega kochirishadi? Qayerga kochirishadi? Birozdan keyin malum boldiki, lanati Stalin bizlarni qrimtatarlarni vatanimizdan, jonajon Qrimimizdan surgun qilish haqida qaror qabul qilgan ekan. Kelib, eshigimizni tepib sindirib uyimizga kirganlar sovet harbiylari kiyimidagi nemislar emas, ozimizning NKVDchilar ekan. Oshanda bizni qisqa muddatda yuk vagonlariga tiqib, nomalum tarafga jonatib yuborishdi. Yuk vagonlarida tiqilib, ustma-ust bolib ketar ekanmiz, kimlardir koz ongimizda turli sabablar bilan vafot etar, bekatlarga yetib borguncha issiqda sasiy boshlagan olik bilan yonma-yon ketar edik. Bekatlarda oliklarni tushirib olib qolishar edi. Hamma burnini romol bilan boglab olgan, ammo vagondagi sassiq hidga baribir toqat qilib bolmas edi. Yolda vafot etganlarning aksariyati godak bolalar edi.

Shundan song uzoq yurib bir bekatda toxtadik. Hammamizni tushirishdi. Keyin olib borib baraklarga yoki qarovsiz uylarga joylashdi. Keyin bilsak, Ozbekistonga, Toshkent yaqinidagi Chirchiq shahri atrofidagi sovxozga olib kelishgan ekan. Oradan biroz otib onam vafot etdi va biz yolgiz qoldik. Singillarimni boqish uchun men harakat qilishim lozim edi. Shunda bekatga chiqib qoshiq aytib yurdim. Urushdan qaytayotgan askarlar menga non va boshqa yeguliklar berardi. Bir marta bir askar 10 som pul berganda yiglab yuborganman. Oshanda militsiyadan qochib yurishga togri kelar edi. Mabodo ularning qollariga tushib qolganimda ham ozimning qrimtatar ekanimni bekitar va qozontatarman derdim. Ozbek militsionerlari insofli edi va qolga tushib qolsam har safar qoyib yuborardi. Ammo baribir bir kun bizlarni bolalar uyiga topshirib yuborishdi. U yerda voyaga yetib, Angrendagi konga ishga borganimdan keyin singillarimni qidirib topganman.

14 yoshimda Angrendagi konda ishlay boshladim. Ish stajimning hammasi shu yerda otdi. Shu yerda u turmush ortogim bilan tanishdim. U bilan oila qurdik. Uch nafar farzandli boldik. Oradan uzoq yillar otdi. Kunlardan bir kun bizga Qrimga qaytishimiz mumkinligi haqida xabar berishdi. Turmush ortogim va uch nafar farzandimiz bilan Qrimga qaytdik. Ammo yuragim Ozbekistonda qolgan. Bu yurtni olgunimcha bizga bergan mehri uchun unuta olmasam kerak. Farzandlarim Ozbekistonda tugilgani uchun ozlarini hanuzgacha ozbekistonlik deb hisoblaydi; ular Qrimda tugilgan nabiralarimga Ozbekiston ikkinchi vatanimiz ekanini, ozbeklarni qayerda korishsa ham, har qanday holatda ularga hurmat korsatishni, yordam berish lozimligini takidlab tarbiya berdi. Ozbekiston nafaqat bizning, balki millionlab qrimtatarlarning ikkinchi vatanidir.

Bugungi kunda Qrimda osha-osha dahshatli kunlar eslanganda Ayriya xonimga oxshab men korganman, men guvohi bolganman deb osha ogir kunlarni oz boshidan otkazgan insonlar judayam kam qolgan. Ular osha ogir kunlarni yosh avlod zinhor unutmasligini xohlaydi.

Har yili 18-may kuni butun Qrim yarim oroli boylab osha ogir va mashum kunni, uning qurbonlarini xotirlash kuni bolib otadi. Ozbekistonda qolgan on minglab qrimtatarlar ham xotira tadbirlariga chiqadi. Osha kuni qrimtatarlar osha mashum kunlar guvohi bolgan keksa yoshdagi insonlarni yoqlaydi, qatagon munosabati bilan barpo etilgan xotira majmualariga boradi. Otganlar ruhiga Quron tilovati qilinadi.

Qrimtatar xalqini 1944-yil, 18-mayda, Qrimdan deportatsiya qilgan bolishsa, oradan yillar otib, 1967-yilda SSSR Oliy Soveti 1944-yilda qrimtatarlarning oz uylaridan surgun qilinishi xato bolganini tan oldi. Faqatgina 1989-yilga kelib Oliy Sovet qrimtatarlar deportatsiyasini noqonuniy va jinoiy bolganini rasman tan oldi. Oxirgi yillarda Latviya va Ukraina parlamentlari qrimtatarlar deportatsiyasini genotsid deb tan oldi.

Oshandan song surgun qilingan jafokash xalqning asosiy qismi yashaydigan Ozbekistondan ularning bir qismi ozlarining tarixiy vataniga kochib ketdi. Bir qismi esa bugungi kunda ham Ozbekistonda, ozbek xalqi bilan bir oila bolib hamjihatlikda yashamoqda.

Bugun osha mash'um sanaga 75 yil bolipti. Qrimtatarlar fojiasini bugun anglash uchun kishi ozi tugilib osgan yurtidan hech bir aybsiz quvgin bolishi kerak. Aks holda bu millat boshiga tushgan ogir musibatlarni tolaqonli anglab yeta olish mushkul.

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (19-05-2019, 04:29)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 26) ( 2)
:
-
:
20 ... -