» » Sehr-joduga moyil xalq. Tibet haqidagi on uch savolga qiziqarli javoblar

Sehr-joduga moyil xalq. Tibet haqidagi on uch savolga qiziqarli javoblar


Tibet qanday joy? Togli hududmi? Mustaqil davlatmi yoki Xitoyning bir qismiga kiradimi? Yoganing Tibetga qanday daxli bor?Arzamas saytida chop etilgan maqolada bu savollarga javob beriladi. Maqolaning tarjimasiniDaryoda oqishingiz mumkin.

Tibet faqat baland toglardan iborat hududmi?

Bu savolga ham ha, ham yoq deb javob berish mumkin. Tibet haqiqatdan ham baland Himolay toglarida joylashgan. Uning baland choqqisi Jomolungma bolib, balandligi 8848 metrni tashkil etadi. Shu bilan birga Tibetda toglar bilan birga serunum vodiylar, sahrolar, daryo va kollar ham bor.

Faqat bularning barchasi tepalikda joylashgan. Tibet dengiz sathidan ortacha 4000 metr balandlikda joylashgan. Shuning uchun ham geograflar va sayyohlar Tibetni Osiyo materigining bortigi, stolsimon joy, bahaybat supa deb nomlab kelishadi. Aksar odamlar Tibetni toglardan iborat mintaqa deb oylaydi.

Qaysi biri qadimiyroq Tibetmi yoki Rus?

Bu savolning javobi nima kozda tutilayotganiga bogliq. Agar davlatchilikning yuzaga kelishi va dinning qabul qilinishidan kelib chiqsak, Tibet qadimiyroq. Tibetda buddaviylik dini VII asrda qabul qilingan. Osha paytda Tibet imperiyasi ham tashkil topgan.

Rusda davlatchilik 862-yilda varyaglarning kelishi bilan paydo bolgan. Xristianlik 988-yilda qabul qilingan. Xitoy yozma yodgorliklari eramizdan avvalgi davrlarda proto-tibetliklarning yashagani haqida ham malumot beradi. Rusda bu borada omad kulib boqmagan, ularning orasida xitoyliklarga oxshab tarixiy yozuvlarga qiziqadiganlar bolmagan.

Tibet nima: davlatmi, dinmi yoki joy?

Tibet kop sonli viloyatlardan iborat bolgan geografik joy hisoblanadi. Tibetda bir tilda gapiradigan xalqlar istiqomat qiladi. Bundan tashqari ularning tarixi, madaniyati va dini ham bir. Hozirda bu viloyatlar turli mamuriy tumanlar va hattoki mamlakatlarga tegishli. Markaziy Tibet Xitoy Xalq Respublikasi tasarrufida. Amdo shimoliy hududi Xitoyning Gansu va Sinxayprovinsiyalaribolsa, sharqiy Kxam Xitoyning Yunnan va Sichuan provinsiyalaridir. Garbiy tumanlar Ladakx va boshqalar Hindiston tasarrufida.

Tibet Xitoyning bir qismimi?

Hozirda Xitoy deyilganda kopchilik Xitoy Xalq Respublikasini tushunadi, aslida esa asosan, xanlar yashagan Xitoyning bir qismidir.

Sin sulolasini tashkil etgan manchjurlar imperiyasi davrida (XVIIXX asrlarda hukmronlik qilgan sulola) Pekin hokimiyatini qoshni Sharqiy Turkiston, Moguliston va Tibet hududlariga yoydi. 1949-yil inqilobidan song yangi davlat Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topgach, mazkur tumanlar muxtoriyat maqomida Xitoy tarkibiga qoshildi.

1951-yilda Pekinda Tibetning XXR tarkibiga kirishi togrisida bitim imzoladi va Xitoy xalq ozodlik armiyasi Lxasani egalladi. Shu tariqa Tibet avtonom tumani tashkil topdi va XXR tarkibiga kirdi. Tibetliklar yashaydigan boshqa viloyatlar Xitoy viloyatlarining qismlariga aylandi. Lekin kop tibetliklar Xitoydan tashqari Hindistonda, Nepal va Butanda yashaydi.

Tibetni kim boshqaradi?

Xitoy Tibetning mamuriy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini boshqaradi. Shu bilan birga, quvgindi Tibet hukumati ham mavjud.

Tibet hukumati 1959-yilda XIV Dalay-lama va unga ergashgan tibetliklar Tibetdan chiqib ketgach tashkil topdi. Bu hukumat quvgindagi tibetliklarning madaniyati va maorifi bilan shugullanadi. Ular 150 ming atrofida.

Tibetda kim istiqomat qiladi: tibetliklarmi yo xitoyliklar?

Tibetliklar. Lekin u yaxlit etnos bolmay, amdoliklar, kxambalar, sherplar, ladakxlar va boshqalardan iborat. Hozirda Tibet hududida xitoylar, asosan, amaldorlar va harbiylar, uygurlar (savdogarlar), mogullar (budda monaxlari) ham yashab keladi.

Ular bajaradigan vazifalari orqaligina ozaro boglangan: xitoylik boshqaradi, uygurlar oshqovoq sotadi, mogullar ibodat qiladi.

Millatlararo nikoh juda kam uchraydi. Tilni tadqiq qilish, kop bolmagan arxeologik qazilmalar, asosan, eramizdan avvalgi II asrga oid Xitoy yozma manbalarining guvohlik berishicha, Tibet xalqining asosini syanlar tashkil qilgan. Syanlar shimoli sharqdan kelib, hinderon, turk-mogul va avstralo-osiyoliklar bilan chatishib, Tibet millatini tashkil qilgan.

Tibet tili mavjudmi?

Tibet tili soni-tibet oilasining tibet-birma guruhiga mansub. Mumtoz yozuv tili VII asrda paydo bolgan.

Shu bilan birga, Tibetda istiqomat qiluvchi turli etnik guruhlar turli shevalarda sozlashadi va hamma ham bir-birini tushunavermaydi. Masalan, sinxaylik shaxs markaziy tibetlikni tushunmasligi mumkin yoki aksincha.

Tibetda hamma buddistmi?

Hamma emas, lekin kopchilik. Buddizm tibetliklarning haqiqiy milliy goyasi va ularning ozini ozi anglashi asosidir. Shu bilan birga, buddizm bir xil bolmay, koplab mahalliy ananalardan iborat.

Yevropa adabiyotida ularni mazhab deyishadi. Ammo bunday nomlanish juda togri emas. Mazhab bu asosiy yonalish va undan ajralib chiqqan oqimlarni anglatadi. Tibet buddizmi esa mahalliy maktablar ningma, kagyu, gelug va shu kabilardan iborat.

Gelug maktabi XIV asrda tashkil topdi va juda ommaviylashdi. U ibodatxona tuzilishini, diniy marosimlar, qoidalar, monaxlar va ularning kiyimlarini isloh qildi. Masalan, gelug maktabi vakillari baland sariq qalpoqlarni oylab topdi. Shuning uchun ham ularni dastlab sariq qalpoqliklar, keyinroq esa sariqlar deb nomlaydigan bolishdi. Dalay-lama va undan keyin ikkinchi orinda turadigan Panchen-lama shu maktab vakillaridir. Bazi tibetliklar buddizmdan ham oldinroq paydo bolgan ban diniga etiqod qiladi. Bundan tashqari, Tibetda oz bolsa-da xriastianlar ham bor.

Dalay-lama kim?

Dalay-lama tibetliklarning diniy rahbari. Hozirgi on tortinchi Dalay-lamaning ismi Tenzin Gyaso. U tibetlik bolib, Amdo viloyatida oddiy buddist oilasida tugilgan.

Buddistlar nazarida qayta tirilish mavjud. Ularning fikricha, vafot etganlarning ruhlari odamlar yoki jonzotlar timsolida gavdalanadi. Ammo buddistlar nazarida hayotga qaytganlar ozlarining avvalgi hayotlarini eslay olmaydi, deb ishonadi. Avliyolar esa mabudlar va otmish buyuk avliyolarining qayta dunyoga kelishidir.

Masalan, Dalay-lama bodxisatva Avalokiteshvarining qayta dunyoga kelishidir. Tirik xudo (Yevropa adabiyotlarida) vafotidan song uning izdoshlari vafot etib qayta tugilgan bolani izlashga jonaydi. Sehrli (masalan, alohida belgilar, atoqli din vakillarining tushlari) va tana belgilari (tirnoq va quloqlarning shakli) u yoki bu bolaning yangi Dalay-lama ekanini korsatadi. XIV Dalay-lama ham shu belgilar asosida tanlab olingan.

Shaolin ruhoniylari ham tibetlikmi?

Shaolin ibodatxonasi markaziy Xitoyda joylashgan, Tibetga hech qanday aloqasi yoq.

Shaolin va Tibetni faqatgina buddizm birlashtirib turadi. Shaolin dastlab dao ibodatxonasi bolib, Tibetdan yuz yil avval buddizm dinini qabul qilgan.

Tibetda ozodlik sozi darhol janjalga sabab boladi. Buning sababi nimada?

Otmishda oz davlatchiligi va mustaqilligiga ega bolgan yirik davlat uchun bu siyosiy ogriqdir. Hozirgi Dalay-lama 1959-yilda qochishga majbur bolgandan keyin garbning qollab-quvvatloviga ega boldi va mashhurlikka erishdi.

Shu sababdan ham Garbda buddizmning tay yoki birmacha emas, tibetcha tarmogi aqidalari keng yoyildi. Aynan shu holat kurdlar, uygurlar yoki boshqa xalqlarning emas, aynan tibetliklarning mustaqilligini talab qiladigan keskin ohangdagi diplomatiyani yaratdi.

Yoga Tibetda paydo bolganmi?

Yoq, yoga Hindistonda paydo bolgan. U Tibetga buddizm dini tasirida yoyilgan. Yoga bilan birga bebaho adabiy yodgorliklar, yozuv, hind mabudlariga siginish, afsonalar ham kirib kelgan.

Yoga elementlari oliy ruhiy holatga erishish uchun jismoniy va psixik mashqlardan foydalanadigan tibetlik buddachilarning tantra (sanskritchadan tarjima qilinganda tikuv mashinasi, mato asosi), kochma manoda asos, manba sifatida talqin qilinuvchi goyasi asosida tibetliklarning buddaviylik amaliyotiga kochib otadi. Ammo bu tibetliklarning buddaviyligi asosi emas.

Tibetda sivilizatsiya bormi?

Tibet jadallik bilan ozgarib bormoqda. Bir necha on yil avval Tibetda orta asrlar sharoiti hukm surardi. Shimoliy tibetliklar chorva bilan shugullanib, kochmanchilik bilan mashgul edi. Sanpo daryosi vohasi aholisi sabzavot yetishtirish uchun yogoch paqirlarda suv tashir, boy mulkdorlar yollanma ishchilar mehnatidan foydalanar edi.

Tibetda kop erlik va kop xotinlik keng yoyilgan. Vafot etganlarni bolaklab, yovvoyi hayvonlarga yem qilish odati tarqalgan edi. 1904-yilda inglizlar Tibetga bosqin uyushtirganda, tibetliklar ularga qarshi kamon va oqlardan, qargishlardan, diniy marosimlardan iborat bolgan qarshi hujum uyushtirgan edi.

Hozirda Lxasada besh yulduzli mehmonxonalar barpo qilindi. Qulay poyezdda sayohat qilish mumkin. Universitetlar, kutubxonalar va nashriyot uylari mavjud. Ammo ayrim hududlarda lxasaliklar eskicha taomilni saqlagan holda hayot kechirishi ham haqiqat. Shunga qaramasdan aksar tibetliklar sehr-joduga moyil. Umuman olganda, bu faqat Tibetgagina xos bolmagan jihatdir, chunki hozirda ham dunyoning kopgina mintaqalarida insonlar din va xurofotga berilib yashab kelmoqda.



Manba: Daryo.uz
: admin (15-04-2020, 22:41)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 40) ( 0) ( 39) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -