» » Sovet tarixidagi eng qora dog. Siyosiy qatagonga uchraganlarning haq-huquqlari tiklanganiga 30 yil boldi

Sovet tarixidagi eng qora dog. Siyosiy qatagonga uchraganlarning haq-huquqlari tiklanganiga 30 yil boldi


Bundan roppa-rosa 30 yil oldin 1990-yil 13-avgust kuni SSSRning birinchi va oxirgi prezidenti Mixail Gorbachyov 2050-yillarda siyosiy qatagonga uchraganlarning haq-huquqlarini tiklash boyicha farmonga imzo qoydi. Daryo sana munosabati bilan SSSR davri qatagon qurbonlari xotirasini yodga oladi.

Sobiq Sovet Ittifoqi yillarida turli siyosiy, ijtimoiy, goyaviy, diniy sabablarga kora millionlab odamlar qatagonga duchor boldi. Qatagon siyosatining qurbonlari haqida haligacha aniq malumotlar mavjud emas. Saqlanib qolgan mavjud faktlar shuni korsatadiki, 19211953-yillar orasida tort milliondan ortiq odam qatagon qurboniga aylangan. Ulardan 800 ming kishi olim jazosiga hukm etilgan.

Sovet Ittifoqida qatagonlar tolqini uch davrga togri keladi. Birinchi bosqich 1920-yillarni, ikkinchi bosqich 19371938-yillarni, uchinchi bosqich 19501953-yillarni oz ichiga oladi. Bundan tashqari, urush davrida va undan keyin urush qatnashchilari ham qatagonga uchrab turli muddatlarga ozodlik mahrum etiladi.

Qatagon siyosatining eng yuqori choqqiga chiqqan nuqtasi 19371938-yillarga togri keladi. Shu yillar mobaynida 1,3 million kishi RSFSR Jinoyat kodeksining 58-moddasi, aksilinqilobiy faoliyat ayblovi boyicha hibsga olingan. Hibsga olinganlarning yarmi olim jazosiga hukm etilgan. Qatagonlar aholining deyarli barcha tabaqasi vakillarini qamrab olgan edi. Dehqonlar, ziyolilar, boylar, dindorlar, siyosiy elita qatlami vakilari eng kop jabr korgan qatlam edi.

SSSRdagi dastlabki qatagonlar Qizil terror deya nomlandi. Ushbu terror 1917-yilgi oktyabr inqilobidan keyin boshlandi va 1922-yilgacha davom etdi. Ushbu qatagonlar paytida asosan bolsheviklarning siyosiy dushmanlariga qaratilgan bolsa-da, ularning siyosatiga xayrixohlik bildirmagan oddiy odamlar ham bundan chetda qolmadi. Bundan tashqari, qatagonlarga ijtimoiy tus ham berildi va sobiq politsiya zobitlari, jandarmlar, podshoh hokimiyati siyosatchilari, dindorlar, yer egalari va ishlab chiqaruvchilarni ham qamrab oldi.

Qizil terrordan keyin siyosiy qatagonlar davom ettirildi. Keyinchalik malum bolishicha, 20-yillardagi siyosiy ishlar asosan soxta ayblovlar orqali amalga oshirlgan. Litseychilar ishi, fokstrotistlar ishi, shaxta ishi kabi jinoiy ishlar shu yillarda amalga oshirlgan edi. 1922-yil sentyabr-noyabr oylarida RSFSRdan falsafa paroxodida juda koplab ziyoli qatlam chiqarib yuborildi (Ochistim Rossiyu nadolgo Repressii protiv inakomislyashix. Konets 1921 nachalo 1923 g., M.: Mejdunarodniy fond Demokratiya, 2008). SSSR mavjudligining 15 yili mobaynida ( 19231938) 900 nafar fotograf qatagon qurboniga aylangan bolsa, ularning yarmidan kopi otib tashlandi.

SSSRda Stalin shaxsiyatining mustahkamlanishi bilan qatagonlar ommaviy tus oldi. Ayniqsa, 19371938-yillarda ular yuqori choqqisiga chiqdi. Shu yillarda yuz minglab odamlar otib tashlandi va GULAGlarga yuborildi. Ushbu qatagonlar asosan siyosiy motivlarga asoslangan edi. Bu davrdagi qatagonlar deyarli Stalin vafotiga qadar davom etdi.

Yuqorida takidlaganimizdek, SSSRdagi qatagon qurbonlari soni boyicha aniq statistika mavjud emas. Bu borada tarixchilar turli fikrlarni bildiradi. Jumladan, tarixchilar N.G Oxotina va A.B Boginskiylarning fikriga kora, 19211953-yillarda faqatgina xavfsizlik organlari tomonidan hibsga olinib, siyosiy ayblovlar bilan sudlangan yoki sudsiz hukm qilinganlar soni 5,5 million kishini tashkil qiladi.

Agar bolshevizm qurbonlari safiga turli deportatsiya qilinganlar, suniy ochlik qurbonlari, uyushtirilgan mojarolar paytida vafot etganlar, kommunizm nomi ostida turli urushlarda vafot etgan askarlar, ota-onasi ochlikdan va qatagon oqibatida vafot etgan tugilmagan chaqaloqlar ham qoshilsa, unda tuzum qurbonlari soni 100 millionga yaqinlashadi (N.G. Oxotin, A.B. Roginskiy. O masshtabe politicheskix repressiy v SSSR pri Staline: 19211953). Tarixchi V.N Zemskov ozining GULAG nomli maqolasida SSSRda 19211953-yillarda faqatgina siyosiy motivlar bilan, yani aksilinqilobiy faoliyat uchun jazoga tortilganlar soni 3,3 million kishi ekanini keltiradi.

Anatoliy Vishnevskiy malumotlariga kora, 1920-yillar oxiridan 1953-yilgacha bolgan davrdagi turli muddatga ozodlikdan mahrum etilgan yoki ozodligi cheklangan qatagon qurbonlarining soni 2530 millionni tashkil qiladi. Korinib turganidek, qatagon qurbonlarining aniq soni haqida bir xil qarash mavjud emas. Rasmiy statistika esa doim ham obyektiv bolavermaydi.

Butun SSSRda amalga oshirilgan siyosiy qatagonlar Ozbekistonni ham chetlab otmadi. Ozbekistonda siyosiy qatagon asosan respublikaning siyosiy arboblari va ziyolilar qatlamini qamrab oldi.

Oktyabr tontarishi oqibatida Turkistonda zorlik bilan ornatilgan mustamlakachi sovetlar tuzumi birinchi kundan boshlab xalqimiz boshiga son-sanoqsiz qirginlar, dahshatli va alamli kulfatlar olib keldi. Bu dahshatli rejimni olkamiz xalqlari qabul qilmadi. Ular istiqlol uchun, erk va milliy-ozodlik uchun 16 yil mobaynida qurolli kurash olib bordi. Bu kurash davomida ayrim xorijdagi tarixchilar hisobicha bir million 900 ming vatandoshimiz Turkistondan bosh olib, xorijiy mamlakatlarga chiqib ketdi va bir million 700 ming yurtdoshimiz Sibirga, uzoq shimolga, Ukrainaga, Shimoliy Kavkazga, Uralga, Qozogistonga, uzoq sharqqa, Kavkazga, Volgaboyi rayonlariga badarga qilindi.

Ozbekistonda 1937-yil 10-avgustdan 1938-yil 1-yanvargacha on ming yetti yuz kishi qamoqqa olingan. Bulardan uch ming olti yuz on uch kishi qatl etildi, yetti ming sakson yetti kishi sakkiz-on yil muddatga qamoqqa tashlandi. Osha yillari aholining barcha qatlamlari qatagon girdobiga tushgan. Qatagon, avvalo, ziyolilar, din xizmatchilariga qarshi qaratilgan edi.

Faqat 1937-yil dekabr oyida uchlik qarori bilan hukm qilingan uch ming olti yuz qirq tort kishidan bir ming tort yuz oltmish tort nafari imom, eshon, mulla va boshqa diniy xizmatchi bolgan. 1938-yilning fevralida uchlik yigilishlarida 2 491 mahbus ustidan hukm chiqarilgan, shundan 2 086 mahbus otuvga, 398 mahbus on yil muddatga, ikki mahbus sakkiz yil muddatga qamoq jazosiga hukm qilingan. Tort mahbus tergov vaqtida vafot etgan, bir kishigina ozod etilgan.

Ozbekiston siyosiy elitasini obrosizlantirish maqsadida bir qator guruhlar oylab topildi. Jumladan, qosimovchilar, inogomovchilar, 18 lar guruhi kabilar aynan siyosiy elita va rahbar xodimlarga qarshi uyushtirilgan jinoiy ishlar sirasiga kiradi. Respublikaning taniqli arboblaridan iborat 18 lar guruhi (I. Xidiraliyev, M. Saidjonov, U. Ashurov, R. Rahimboboyev, Eshonov) ga yer-suv islohotiga qarshi chiqqan, boy-quloq va yer egalarining manfaatini himoya qilib chiqqanlar, mahalliychilik va millatchilik goyalarini ilgari surgan degan soxta aybnoma qoyildi. Shu bois rasmiy partiya organlari tomonidan mazkur guruh keskin qoralanadi va uning a'zolari turli jazolarga giriftor etildi.

Inogomovchilik guruhi togrisida gap borganda unga qoyilgan barcha ayblarning toliq toqib chiqarilgani ayon boladi. Malumki, Rahim Inogomov OzKP Markazqomi Matbuot bolimi mudiri va OzSSR Maorif Xalq Komissari vazifasida faoliyat yuritib kelgan. Inogomov ozining bir qator nutqlarida Ozbekiston kompartiyasining mustaqil faoliyat yurita olmayotganiga, Markaz organlarining olka hayotidagi zoravonligiga ham alohida urgu bergan.

Respublikaning bir qator masul xodimlaridan N. Mavlonbekov, T. Isamuhammedov, M. Aliyev, Bobonazarov singari hammaslaklar Inogomov qarashlarini qollab-quvvatlab chiqqandi. Bunday muxolifatchi chiqishlar hukmron partiya mutasaddilarining qahriga uchramasdan qolmasdi, albatta. Shu bois, 19261927-yillarda bu guruh faoliyati partiya tashkilotlarida bir necha bor muhokama qilinib, ogmachi guruhbozlikda ayblandi. Inogomov tarafdorlari vazifalaridan olinib, nomlari qoralandi.

Qosimovchilik guruhi ham 19291930-yillarda sovet hukmron rejimi tomonidan milliy kadrlarni, ziyolilarni qatagon qilish, jazolash maqsadida atayin uyushtirilgan navbatdagi uydirma edi. Oz SSR Oliy Sudining raisi lavozimida ishlagan S.Qosimov va uning yaqin maslakdoshlari: N.Alimov, Musaboyev, Sharipov, Sirojiddinov va boshqa jami yetti kishi 1929-yilning 2-yarmida bosmachilik harakatiga yon berganlikda ayblanib qamoqqa olindi. Ular respublikadagi millatchi tashkilotlar bilan aloqa boglaganlikda ayblandi. Bu guruhning tortta azosi shunday asossiz ayblanib, otib tashlandi. Qolganlari esa kop yillik qamoq jazosiga hukm qilindi.

19371938-yillar davomida Ozbekistonda bir qator yirik aksilinqilobiy tuzilmalar tuzilgan, faoliyat yuritmoqda, degan soxta malumotlar toplandi. Mana shunday soxta malumotlar asosida respublika rahbarlari A. Ikromov va F. Xojayev boshchiligidagi Burjua millatchilik aksilinqilobiy tashkiloti markazi, Abdurauf Qoriyev rahbar bolgan Musulmon ruhoniylarning millatchi-isyonkor tashkiloti, Aksilinqilobiy ong trotskiychi josuslar tashkiloti markazi, Buxoro va Turkiston baxt-saodati nomli aksilinqilobiy tashkiloti, I.Ortiqov boshliq Yoshlarning aksilinqilobiy burjua-millatchilik tashkiloti, Ingliz josuslik rezidenturasi, Yapon josuslik-qoporuvchilik rezidenturasi kabi tashkilotlar sovet hokimiyatiga qarshi faoliyat yuritmoqda, deb elon qilindi, ularni tuzishda gumon qilinganlar qatagon qilindi.

Eng songgi malumotlar, tarixiy hujjatlarni har tomonlama organish, tahlil qilishlar, surishtirishlar bunday tashkilotlarning respublikada umuman bolmaganini toIa tasdiqlamoqda. Demak, bunday aksilinqilobiy tashkilotlar qatagon tuzumi buyurtmasi asosida Markaz va uning jazo organlari tomonidan atayin toqib chiqarilgan va hayotga izchil tatbiq etilgan. Buning orqasida ming-minglab begunoh insonlar shafqatsiz jazolangan, umrlari xazon bolgan. XX asr boshidan 40-yillargacha 450 ming vatandoshlarimizga nisbatan jinoiy ish ochilgani, ularning hayoti ostin-ustun boIib ketgani faktdir.

Faqat 19371939- yillarda Ozbekistonda hammasi boIib 43 mingdan ziyod kishi qamoqqa olingan. Ulardan olti ming 920 nafari otib tashlangan. 37 ming nafari esa turli muddatga qamoq va surgunlarga hukm etilgan. XX asrning 2040-yillarida Cholpon, Fitrat, Botu, Abdulla Qodiriy, Usmon Nosir, Otajon Hoshim, Abdulla Alvoniy, Munavvar Qori, Elbek, Rafiq Momin singari bir-biridan istedodli adiblar marifat targibotchilarini ham qatagon tolqini oziga tortdi. Shuningdek, ozbek romanchilarining otasi Abdulla Qodiriy, talantli yozuvchi Oybek, Shuhrat, Mirzakalon Ismoiliy, Said Ahmad, Shukurullo Xalq dushmani deb elon qilindi. Ularning asarlari man qilinib, ozlari qamoqqa olinib, stalincha lagerlarga jonatildi.

Bundan tashqari, chet elda bolib kelgan bir qancha ziyolilarimiz Sattor Jabbor, Solih Muhammad, Maryam Sultonmurodova, Xayriniso Majidxonova va boshqalar ham asossiz qatagon siyosatining qurboni boldi. Ularning koplari shu siyosatdan bezib, chet ellarda qolib ketdi.

Qatagon qurbonlarining xotirasini va haq-huquqlarini tiklash ishlari Stalin vafot etganidan song Nikita Xrushev tomonidan boshlab berildi. Ammo 60-yillar ortalariga kelib toxtab qoldi. Shu sababdan 1990-yil 13-avgust kuni SSSR prezidenti Mixail Gorbachev 2050-yillardagi barcha siyosiy qatagon qurbonlarining huquqlarini tiklash togrisidafarmonni imzoladi. SSSR tarqalib ketish arafasida imzolangan mazkur farmonning tarixiy ahamiyati nimadan iborat? Unda qanay turdagi qurbonlar haq-huquqlari haqida gap ketgan?

Nikolay Troitskiyning fikricha, bu qaror faqatgina ramziy xarakterga ega bolib, Gorbachevga boshida unga ishongan va 1990-yil yoziga kelib unga nisbatan ishonchsizlik kayfiyatiga tushib qolgan qayta qurish ziyolilari oldidagi oz obrosini tiklash uchun kerak edi. Aslida, 80-yillarda qatagon qurbonlarining aksariyatining haq-huquqlari tiklanib bolgan edi, ushbu farmon esa ularga moddiy va manaviy kompensatsiya tolashni va bir qator imtiyozlarni berishni kozda tutar edi. Ammo bunday kompensatsiya tolashning imkoni darhol bolmadi. Yana bir qator qonunosti hujjatlari ham talab etilardiki, bular SSSR tarqalganidan keyingi tashkil etilgan Respublikalar rahbarlari tomonidan amalga oshirildi.

Moddiy kompensatsiya oz yoliga. Ammo hujjatning muhim bolgan siyosiy-tarixiy ahamiyatini ham aytib otish kerak. Tarixda ilk bor davlatning eng yuqori mansabdor shaxsi tomonidan shu davlat tomonidan amalga oshirilgan adolatsizliklarning tan olinishi edi bu. Bundan tashqari, farmon imzolangan paytda prezident Gorbachev hamon KPSS MQ bosh kotibi, qatagonlarni amalga oshirgan Stalinning togridan togri vorisi edi.

Gorbachev farmonda 60-yillardagi Xrushev tomonidan amalga oshirilgan qatagon qurbonlari reabilitatsiyasini yetarli emas deb hisoblashini ham aytib otadi. Ushbu farmon orqali u boshlangan ishni oxiriga yetkazib qoyishi lozim edi. U qurbonlar haq-huquqlarini tiklash borasida muhim qadamni qoydi. Hujjatda eng muhim punkt quyidagicha edi:

Insonning asosiy fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlariga zid ravishda, kollektivlashtirish davrida dehqonlarga, shuningdek, boshqa barcha fuqarolarga nisbatan 19201950-yillarda siyosiy, ijtimoiy, milliy, diniy va boshqa sabablarga kora amalga oshirilgan qatagonlar noqonuniy deb tan olinsin va ushbu fuqarolarning huquqlari toliq tiklansin.

Hujjatda, shuningdek, ushbu farmon Ulug Vatan urushi yillarida, urushdan oldingi va urushdan keyingi yillarda Vatanga va sovet xalqiga qarshi jinoyatlarda ayblangan shaxslarga nisbatan tatbiq etilmasligi ham belgilab qoyildi.

Gorbachevning SSSR tarixida tutgan orni qanday bolishi, undan keyingi Respublikalarda ushbu hujjatning ijrosi qay darajada amalga oshirilganidan qatiy nazar u shu birgina harakati tufayli tarix oldida oz ornini belgilab bergan desak, adashmagan bolamiz.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (14-08-2020, 15:11)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 20) ( 0) ( 18) ( 2)
:
-
:
20 ... -