» » Yangi davrni boshlab bergan jang. 24-avgust vestgotlar Rimni ishgol qilgan sana

Yangi davrni boshlab bergan jang. 24-avgust vestgotlar Rimni ishgol qilgan sana


410-yil 24-avgust kuni vestgotlar Rimni ishgol qildi. Bu voqeaning ahamiyatli jihati u bir davrni yakunlab yangi davrni ochib berdi. Daryo ananaviy tarix ruknida mazkur tarixiy voqea haqida hikoya qiladi.

IV asr ortalarida butun dunyoni titratgan hunlar garbga qarab yura boshladi. Shu davrda german qabilalari bolmish gotlar Rim imperiyasi hududlarini egalladi. Bu davr tarixda xalqlarning buyuk kochish davri deb nomlanadi. Aynan shu davrda garbdagi eng yirik imperiya bolgan Rim imperiyasi zaiflashib bordi va parchalanish arafasiga kelib qoldi.

Vestgotlar Rim imperiyasi hududlarini egallay boshladi. Dastlab bolqonlarni ishgol qilgan vestgotlar Fritirgern boshchiligida 378-yilda Andrinopol jangida imperator Valen ustidan galaba qildi va uni jangda oldirdi. Uning vorisi imperator Teodosiy gotlar bilan 382-yilda tinchlik shartnomasi imzolashga erishdi. Shartnomaga kora, vestgotlar imperiyaning avtonom vassallariga aylandi va imperiya shimolida Dakiya va Trakiyada joylashdi (Herwig Wolfram, History of the Goths, Trans. Thomas J. Dunlap, (University of California Press, 1988), p. 133).

Fritigernning vorisi Alarix Rim armiyasi safida bir qator janglarda ishtirok etdi. Asosan old saflarda jang qilgan gotlar qirilib ketadi boshladi. 395-yilda imperator Teodosiy mamlakatni ikki qismga bolib ikki ogliga berdi. Sharqiy Rim imperiyasi Arkadiyga, garbiy Rim imperiyasi Onoriusga berildi.

Teodosiy olimidan keyin quvvat amalda armiya generallari qolida toplandi. Sharqda vestgot Alarix, garbda vandal Stilikon. 402-yilda vestgotlar xavfi tahdidi ostida garbiy poytaxt Milandan Vrenga kochirildi. Alarix bir necha bor Italiyani egallashga harakat qilib kordi. Biroq har safar Stilikon tomonidan qaytarildi. Oqibatda, Alarix Stilikonga janglarda yordam berishga majbur boldi.

408-yilda imperator Arkadius (Arkadiy) vafot etdi va Onorius taxtni davo qilib sharqqa yurishga qaror qildi. Stilikon esa uning orniga borishni taklif qildi. Shu davrda Stilikon sharqiy Rim taxtiga ozi otirmoqchi degan mish-mishlar tarqab ketdi. Natijada, Olimpius boshliq bir guruh harbiylar isyon kotardi va isyon paytida Stilikonning koplab odamlari oldirildi. Stilikon xalq dushmani deb elon qilindi. Olimpius esa magister officium deb elon qilindi.

Stilikon tomonidan asirga olingan qullar Alarix tomonga qochib bordi. Natijada, katta armiyaga ega bolgan Alarix rimliklar bilan kelishishga harakat qilib kordi. Imperator u soragan yerlarni berishdan bosh tortdi. Oqibatda, Alarix Rimni egallash bilan tahdid qildi. 408-yilgi urinish besamar ketganidan song, 410-yilda ikkinchi bor urinib korishga qaror qildi (Umberto Roberto,Le 24 Ao?t: Alaric entre dans la Ville, revue L'Histoire, Paris Octobre 2015, p.60).

Rim imperator Avrelian davrida mustahkam devor bilan oralgan edi. Ammo bu vaqtga kelib shahar himoyasiz edi. Sababi Italiyani himoya qilishga tayinlangan askarlar boshqa shaharlarga tarqatib tashlangan edi va Rimni himoya qilish uchun birorta ham garnizon yoq edi. Asosan elitadan tarkib topgan Pretoriya gvardiyasi esa 312-yilda imperator Konstantin tomonidan tarqatib yuborilgan edi. Ravenda bolgan imperator Onorius Rimni qutqarishga harakat qilmadi (Umberto Roberto,Le 24 Ao?t: Alaric entre dans la Ville, revue L'Histoire, Paris Octobre 2015, p.60).

Shunday qilib, himoyasiz qoldirilgan Rimga 410-yilning 24-avgust kuni Alarix boshliq Vestgotlar Salaria darvozasi orqali kirib keldi. Bazi manbalarda qandaydir xiyonatkor darvozalarni ochib bergani aytilgan (Catherine Virlouvet (dir.) et Claire Sotinel, Rome, la fin d'un empire : De Caracalla ? Th?odoric 212 apr. J.-C - fin du Ve si?cle, Paris, ?ditions Belin, coll. Mondes anciens, 2019, 687 p.).

Shundan song shahar uch kun mobaynida talon-toroj qilindi. Ular senatorlarning uylaridan tortib, jamoat binolarigacha talon-taroj qildilar. Shunga qaramay, Alarix odamlarni oldirmaslikni va ayollarning nomusiga tegmaslikni buyurdi. Jon saqlash uchun muhim joy bolgan Avliyo Pavel va Avliyo Pyotr ibodatxonalariga ot qoymaslik ham buyurildi. Jangchilar cherkovlarga yashirinib olganlarga tegmadi va u yerdan olingan narsalarni qaytarib berdi.

Biroq shaharning bir qismiga ot qoyildi. IV asrlik Avgust davridan Teodosiygacha bolgan davr arxivlari yoq qilindi. Imperiyaning ijtimoiy hayotiga doir qimmatli malumotlar yoq qilindi, shu tariqa tarix ulkan yoqotishga uchradi. Saqlanib qolgan bazi hujjatlar Vatikan va Konstantinopol arxivlaridan joy oldi. Koplab sanat asarlari, jumladan, haykallar keraksiz deb baholanib buzib tashlandi. Kutubxonalar yoqib yuborildi, universitetlar vayron qilinib, oqituvchilar oldirildi. Alarixning taqiqlashiga qaramasdan, koplab qatliomlar qilindi.Koplab rimliklar Shimoliy Afrika, Falastin, Misrga qarab qochdi.

Shundan song Alarix shaharni tark etib, janubga qarab yurdi. Ozi bilan esa imperatorning opasini ham birga olib ketdi. Neapolni egallab, Sitsiliyaga otish chogida vafot etdi. Uning vorisi Ataulf esa shimolga qaytib ketdi.

Rimning ishgol qilingani xabari imperiyada katta muhokamalarga sabab boldi. Avliyo Jerom ishgol qilingan Rimni rimliklarning qabri deb atadi. Odamlar orasida turli vahimalar tarqadi. Butparastlar Rimning qulashi xristianlikning gullab-yashnashiga zamin yaratdi deb hisobladi.

Bazi tarixchilar Rimning qulashini 476-yil emas, balki 410-yildan hisoblaydi. Chunki 410-yildan keyin kelgan imperatorlar manfaatli guruhlar tomonidan boshqariladigan zaif, qogirchoq imperatorlar bolgan. Ular, odatda, yosh bolalar bolgan.

Shu davrdan boshlab garb ham, sharq ham zaiflasha borgan. Ushbu voqea tarixchilikda antik davrning tugab, orta asrlar davrining boshlanishi sifatida talqin qilinadi. Garbiy Rim imperiyasi 476-yilda quladi, Sharqiy Rim imperiyasi esa XV asrgacha, Konstantinopol fath etilgunga qadar mavjud boldi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (24-08-2020, 16:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 8) ( 0) ( 5) ( 3)
:
-
:
20 ... -