» » Lotin Amerikasining vujudga kelishiga sabab bolgan voqea. Atsteklar poytaxti Tenochtitlanning ispanlar tomonidan egallanishi haqida

Lotin Amerikasining vujudga kelishiga sabab bolgan voqea. Atsteklar poytaxti Tenochtitlanning ispanlar tomonidan egallanishi haqida


1521-yilning 13-avgust kuni deyarli uch oy davom etgan qamaldan song Atsteklar imperiyasi poytaxti Tenochtitlan (hozirgi Mexiko) shahri Ernan Kortes boshliq konkistadorlar tomonidan egallandi va Atsteklar imperiyasi tarix sahnasidan ketdi. Daryo sana munosabati bilan okean ortida yangi dunyoni boshlab bergan voqea haqida hikoya qiladi.

Atsteklar bugungi Meksika hududi yashagan qadimgi Amerika qabilalaridan biridir. Dastlab kochmanchi hayot kechirgan atsteklar XIV asr boshlarida Meksikaning markaziy platosida otroqlasha boshladi. XVI asr boshiga kelib atsteklar madaniyati oz rivojlanishining choqqisiga chiqdi. Atsteklar imperiyasining poytaxti bugungi Mexiko ornida bolgan Tenochtitlan shahri edi.

Shaharda 250 mingga yaqin aholi istiqomat qilar edi.Shaharning oziga xos jihatlaridan yana biri uning kol ustida qurilgani edi. Atsteklar imperiyasi osha davrning okean ortidagi eng yirik imperiyasi edi. Yevropaliklarning okean ortiga ilk bora borganidan 30 yil otib, ushbu imperiya ham istilolar qurboni boldi va tarix sahnasidan yoq qilindi.

Malumki, Amerika qitasi 1492-yilda ilk bora kashf qilingan edi. Osha yili kohna qitada yashayotgan yevropaliklar yangi dunyoni korgan edi. Resurslar va boyliklarga bolgan ehtiyoj ularni yangi dunyo yerlarini ozlashtirish, yangi koloniyalar tuzishga majbur qildi. Shunday sharoitda atsteklar ham bundan qochib qutula olmasliklari malum edi.

Shimoliy Amerika, asosan, inglizlar, niderlandlar va fransuzlar tomonidan ozlashtirilgan bolsa, markaziy va janubiy Amerika ispanlar va portugallar tomonidan egallandi. Shu davrda Kubada hukmronlik qilayotgan Ispaniya qirolining vakili Ernan Kortes 1519-yil 22-aprelda Verakruz shahriga asos soldi va atsteklar poytaxti Tenochtitlanni egallash sari otlandi. Shu tariqa Meksika hududlari uchun 15191521-yillarda bolib otgan urushlarga qomondonlik qildi.

Osha paytda Atsteklar imperiyasini Montezuma II boshqarib kelayotgan edi. Uning hukmronligi davrida imperiya oz qudratining choqqisiga chiqqani tarixiy manbalarda qayd etilgan. Ammo shunga qaramay u maglub xalq hukmdori bolgani uchun kopincha zaif va beqaror hukmdor sifatida gavdalantiriladi. Ammo uning hayoti va faoliyatiga, ispanlarga qarshi kurashiga doir aniq dalillar va malumotlarni topish imkonsiz (Edwin Williamson, The Penguin history of Latin America, New York, Penguin Books, 1992, pocket p. 18).

1519-yilning 8-noyabr kuni bir qancha tosiqlarga qaramay Kortes Tenochtitlan shahriga kirib bordi va Montezuma tomonidan iliq kutib olindi. Bir necha kundan song u imperatorni oz qoliga oldi va uning nomidan ish yurita boshladi. Ammo dekabr oyida Kubadan Kortesga qarshi yuborilgan Panfilo de Narvaez boshchiligidagi ekspeditsiyaning kelayotganidan xabar topib, Verakruzga qaytib ketishga majbur boldi.

Uning Tenochtitlanda qoldirib ketgan orinbosari Pedro de Alvarado oldirildi. Qaytib kelgach, u saroyda qurshovda qolib ketdi. Tartibsizliklar keltirib chiqarishda ayblangan Montesuma Kortes odamlari tomonidan dorga osildi. Yangi imperator Kuitlauak boshchiligida atsteklar bosqinchilarga qarshi kurashishga va ularni yoq qilishga qaror qildi. Kortes esa shahardan chiqib chekindi.

Kortes Tlaskala shahriga chekinishga majbur boldi. Kortesning odamlari orasida uni Tenochtitlanga qaytib borish fikridan qaytarishga uringanlar ham bor edi. Ammo u Tenochtitlanni egallash fikrida qatiy turib oldi. Shunday qilib ikki tomon ham hal qiluvchi jangga tayyorgarlik kora boshladi.

Atsteklar ozlariga ittifoqchilar izlay boshladi va shu maqsadda ikki bora tarasklar (purepechalar)ga elchilar yubordi. Ammo ular bu taklifni qabul qilmadi va atsteklar elchilarini oldirib yubordi. Imperator ispanlarni oldirganlarni soliqlardan ozod qilishga vada berdi. Ammo bu samara bermadi. Sababi atsteklar tomonidan yangidan bosib olingan qabilalar ispanlarda qutqaruvchi qiyofasini korayotgan edi.

Kortes esa aksincha, bir necha bor qoshimcha kuch va yordamlarni qabul qildi. Ispaniya, Kuba va Yamaykadan bir nechta kema Kortesga madad uchun yetib keldi. 1520-yilning oxirida Kortesning 550 odami, 40 ta ot va 9 ta toplari bor edi. Faqatgina poroxning kamligi unga muammo tugdirishi mumkin edi (Hugh Thomas, The Conquest of Mexico, Pimlico, 1993).

Kortes yana bir kutilmagan ittifoqchiga ham ega boldi. Gap shundaki, 1520-yilning yozida Meksika hududi boylab chechak epidemiyasi tarqalib ketdi va bu kasallikka qarshi immunitetga ega bolmagan mahalliy aholi katta aziyat chekdi. Oktabr oyida kasallik Tenochtitlan aholisining katta qismini yoq qildi.

1521-yilning 28-aprel kuni Kortes Tekskoko koli qirgoqlariga yetib bordi. Qamal oldidan uning qol ostida 90 ta otliq, 120 ta arbaletchi va kamonchi, 700 ta piyoda, uchta yirik va 15 ta kichik toplar bor edi. Shuningdek, taxminan 200 ming mahalliy aholidan iborat ittifoqchilar qoshini ham u bilan birgalikda qamalda ishtirok etish uchun shay edi.

Qamal 1521-yilning 30-may kuni boshlandi va 75 kun davom etdi. 1-iyun kuni kemalar ortasida muhim toqnashuv yuz berdi. 500 ta atsteklar toplari dushman turgan qirgoqni topga tutdi. Ammo ispanlar u toplarning katta qismini yoq qilishga muvaffaq boldi. Toqnashuvlarning ilk haftalari natijasiz yakunlandi. Shunga qaramay, ispanlar bir muncha ustunliklarga ega edi. Atsteklar esa ularga qarshilik qilish maqsadida kochalarda barrikadalar tayyorladi.

Qamal 75 kun davom etdi va orada bir necha bor sulh tuzish haqida muzokaralar olib borilganiga qaramasdan ulardan natija chiqmadi. Harakatlar natija bermadi, qamaldagilar butkul tushkunlikka tushib qoldi. 13-avgust kuni qarshilik toxtadi. Imperator qochib ketayotgan paytda ispanlar tomonidan qolga olindi. Shahar vayrona holga kelib qolgan edi va shahardagilarga u yerni tark etishlari uchun uch kecha-yu uch kunduz vaqt berildi (Bernal D?az del Castillo, Histoire v?ridique de la conqu?te de la Nouvelle-Espagne, II, La D?couverte, 1987).

Shahar egallanganidan keyin askarlar aldanganliklarini angladi. Ularga vada qilingan cheksiz oltinlar yoq edi. Bori ham juda oz edi. Kortes noroziliklar qurshovida qolib ketdi.

Bir asr davomida mavjud bolgan atsteklar sivilizatsiyasi va imperiyasini qulatgan sabablardan eng yirigi imperator Montezuma II ning avtoritar shaklda hokimiyatni boshqarishi va qoshni qabilalarga nisbatan amalga oshirilgan adolatsiz olponlar boldi. Urush arafasida undan jabr korgan atrofdagi boshqa mahalliy hindular ispanlarni qollab-quvvatladi va ularga yordam berdi.

Tarixchi Helen Rompre imperiya halokatida epidemiyalar rolini ham unutmaslik kerakligini aytdi. Atsteklar yuqorida aytganimizdek, chechak kasalligidan juda katta zarar korgan edi. Uning sozlariga kora, Tenochtitlanning zabt etilishi haqidagi tarixchilarning nuqtayi nazari ispan tarixiy yozma manbalari va atstek manbalarining yoqligidan kelib chiqadi. Ushbu tarix oz-ozdan ogzaki qadriyatlar va arxeologik qazishmalar yordamida toldirib boriladi.

Tenochtitlan shahrining egallanishi va atsteklar madaniyatining qulatilishi Meksikaga ispanlar va ular bilan ispan tilining, katolik dinining kirib borishiga imkon berdi. Janubiy va markaziy Amerikaning Lotin Amerikasiga aylanishiga asos soldi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (14-08-2020, 08:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 25) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -