» » Ikki burgut toqnashgan kun. Turklarga Onadoli eshiklarini ochgan Malazgirt jangi haqida

Ikki burgut toqnashgan kun. Turklarga Onadoli eshiklarini ochgan Malazgirt jangi haqida


Sarlavhani bejizga ikki burgut toqnashgan kun deya qoymadik. Chunki 1071-yil 26-avgust juma kuni tuglarida ikki boshli burgut rasmi tushirilgan ikki imperator Vizantiya imperatori Roman IV Diogen va Saljuqiy sultoni Sulton Alp Arslon Malazgirt tekisliklarida toqnash keldi. Ushbu jangda Sulton Alp Arslonning qoli baland keldi va musulmon turklarga Onadoli eshiklarini ochib berdi.Daryo ushbu muhim tarixiy voqea haqida hikoya qiladi.

X asrda musulmon sharqida arab xalifaligi zaiflashib, Markaziy Osiyoda yangi turk davlatlari vujudga kela boshladi. Shunday sharoitda 1037-yilda turkmanlarning qiniqli urugidan bolgan, Saljuqning ogli Togrulbek gaznaviylardan mustaqil bolib chiqdi va bugungi Eron hududida yangi bir davlatga asos soldi. Bu tarix kitoblarida Buyuk saljuqiylar imperiyasi deb nomlangan davlat edi. Vujudga kelishidan qisqa vaqt ichida chegaralari garbda Bagdodgacha, shimoli-garbda armanlar yerlari va Onadoli chegaralarigacha borib yetdi. Bu ishda, ayniqsa, Togrulbekning jiyani, vafotidan keyin taxtga otirgan ikkinchi Saljuqiy sulton Alp Arslonning xizmatlari katta edi.

Alp Arslon bir qator galabalar qozonib, armanlar, gurjilar yashaydigan hududlarni qolga kiritib, keyingi maqsadi Shom va Misrga yurib, shia Fotimiy davlatini egallab, butun musulmon diyorlarini bir davlat ostida birlashtirish edi. Ammo rejalar ozgarib ketdi.

1063-yilda Togrulbek vafotidan song taxtga Alp Arslon otirdi. U mamlakatdagi kochmanchi turklarga hozirgi Armaniston va Onadoli taraflarga kochishga izn berdi. Vizantiya imperatori Roman Diogen 1068-yilda ularga qarshi bir necha marta jang qilishga majbur boldi.

1070-yilda Alp Arslon boshliq turklar Malazgirt, Erjish qalalarini egalladi. Song Diyorbakr egallandi, Urfaga hujum qilindi. Ammo Urfani egallay olishmadi. Keyin esa Alp Arslon turk beylaridan bolgan Afshin beyni oz qoshinlari safiga qoshib oldi va Halabni egalladi. Bu orada mintaqadagi turk otli qoshinlariga va Akinchi beylar deya nomlangan maxsus qismlarga Vizantiya shaharlariga hujumlar uyushtirishni buyurdi.

Bu orada Vizantiyada taxt atrofidagi vaziyat notinch edi. Dushmanga qarshi kurashadigan biror kuchli lider imperator yoq edi. 1067-yilda Imperator Konstantin X Dukas vafot etdi. Uning ornida taxtga otirishi kerak bolgan ogli Mixail VII taxtni boshqarishga salohiyati yoqligidan taxtga onasi Yevdokiya otirdi. Ammo yuqori qatlam vakillari, senat, armiya, patriarxlar mamlakat chegaralaridagi dushmanga qarshi kurashda kuchli bir shaxsiyat kerak degan qarorga bordi. Ular taxt uchun kuchli generallardan bolgan Roman Diogenni tanladi. Yevdokiya reining vasiyatiga kora qayta turmushga chiqa olmas edi va buni tasdiqlaydigan yozma hujjat ham bor edi. Ammo u bu xatni yoq qiladi va Roman Diogen bilan turmush quradi.

Yangi imperator 10681070-yillar davomida yuqorida aytganimizdek, bir necha bor turklarga qarshi yurish qilishga majbur boladi. Armiyani qayta tashkil qiladi. Roman Diogen turklarga qarshi kuchli zarba berib, chegaralarni mustahkamlash, qoldan ketgan qalalarni qaytarib olish maqsadida, 1071-yil 13-mart kuni Konstantinopoldan katta qoshin bilan yolga chiqdi. U bilan birga chiqqan qoshinning soni borasida turli taxminlar aytiladi.

Bazilar 200ming, bazilar 600ming, hatto XII asrda yashagan armani tarixchi edessalik Matta Vizantiya qoshinini bir million deb keltiradi.Zamonaviy tarixchilar esa 40 mingdan 75 minggacha bolganini takidlaydi (Haldon, John (2001).The Byzantine Wars: Battles and Campaigns of the Byzantine Era.Stroud: Tempus. P173; Jean-Claude Cheynet, Mantzikert: un d?sastre militaire?, Bruxelles, Revue internationale des ?tudes byzantines, 1980, p. 426).

Vizantiya qoshini asosan chet elliklardan tashkil topgan bolib, ularning kopi pul uchun jang qiladigan yollanma jangchilar edi. Qoshin tarkibida, slavyanlar, gotlar, franklar, gurjular, musulmon bolmagan oguz, qipchoq va pecheneg turklari kabilar bor edi. Qoshin Sivasda toxtadi va bir qator armani qishloqlarini vayron qilib, 1071-yil iyun oyida Erzurumga bordi. Alp Arslonning Halabda ekanidan foydalanib, Malazgirt va Ahlatni egallashni niyat qilib, Diogen tezlik bilan Van koliga qarab togri yurdi.

Halabda istirohat etayotgan va Misr safariga hozirlik korayotgan Sulton Alp Arslon huzuriga Vizantiya elchilari kelib egallangan qalalarni qaytarib berishni soradi. Ammo rad javobini olishdi. Alp Arslon Misr safarini bekor qilib, 2030 ming kishilik qoshini bilan Malazgirtga qarab yurdi. (Haldon, John (2001). The Byzantine Wars: Battles and Campaigns of the Byzantine Era. Stroud: Tempus. P173). Josuslar vositasida Diogen qoshinlarining sonining kopligini bilgan Alp Arslon Vizantiyaning maqsadi faqatgina Malazgirt emas, balki poytaxt Isfahonni egallash ekanini sezdi.

Malazgirtga yetib kelgan sulton qomondonlari bilan jang taktikasi haqida gaplashib olish uchun kengash chaqirdi. Roman Diogen esa taktikasini tuzib bolgan edi. Unga kora, birinchi hujum turklardan bolishi va u qarshi hujumga otib jangga kirishi kerak edi. Apl Arslon esa hilol, yani yangi oy taktikasini qollashni maqsad qildi.

1071-yilning 26-avgust juma kuni Apl Arslon oz qarorgohidan 78 km uzoqlikda turgan dushman qoshinini kordi. Jangning oldini olish maqsadida Alp Arslon dushman tarafga tinchlik sulhi taklif etib elchilar yubordi. Ammo Roman Diogen buni Alp Arslonning qorqoqligiga yoydi va taklifni rad etdi (Jorge, Nicolae (1908-1913). Osmanl? ?mparatorlu?u Tarihi, 84s).

Alp Arslon dushman qoshini soni kopligini bilar va jangdan sog chiqish ehtimolini kam deb hisoblardi, shu kuni jangga oq kiyimda sovutlarsiz chiqdi. Buning oziga xos izohi bor edi. Islom-turk odati boyicha oq kiyim kafan manosini berar edi. Yonidagilarga esa shahid bolgan taqdirda oldirilgan yerida komishlarini vasiyat etdi. Shu kuni ozi imom bolib qoshinga juma namozini oqidi va xutba qildi. Ushbu jangda golib bolishsa, goziy, vafot etishsa, shahid bolishlarini qoshinlarga uqtirdi. Barchasi musulmon turklardan tashkil topgan saljuqiylar qoshini jang uchun shay edi.

Vizantiya qoshinida ham xuddi shunday diniy marosimlar otkazildi. Ruhoniylar askarlarni duo qildi. Diogenning jangni yutishga ishonchi komil edi va bunga erishsa ozining mavqeyi ortishidan amin edi. Chunki poytaxtda uning imperator bolishini istamaganlar bor edi.

Jang turk otliqlarining kamondan oq yogdirishlari bilan boshlandi. Saljuqiylar qoshining aksar qismi otliqlardan iboratligi va bu otliqlar ot ustida kamondan mohirlik bilan oq uza olishi natijasida Vizantiya qoshini katta yoqotishlarga uchradi. Ammo bu qoshin safini buza olmadi. Shunda Alp Arslon olddagi otliq qoshinga yolgondan chekinishni buyurdi va qoshin orqasida hilol misol saf tortgan guruhlar tarafga qarab chekina boshladi.

Turklarning shiddat bilan chekinayotganini korgan Roman Diogen ularning qochayotganini tushundi va taqib etishni boshladi. Zirhli kiyimlari bolmagan turklar kuchli zirhli kiyingan Vizantiya qoshini qoliga tushmaydigan darajada tez chekindi. Yon tomonda pistirmada bolgan turk oqchilari Vizantiya qoshiniga qarata oq yomgiri yogdirishga qaramasdan, ular taqibni davom ettirdi.

Ammo turklarni qolga tushirishning imkoni bolmadi, qoshin holdan toydi, shunga qaramay Roman Diogen taqibni davom ettirish haqida buyruq beraverdi. Shu onda u qopqonga tushirilganini angladi, chekinish yolining ham turklar tomonidan egallanganini korgan Diogen nima qilishini bilmay qoldi. Sarosimaga tushib qolgan askarlar esa zirhlarini tashlab qochishga tushdi.

Bundan tashqari, Vizantiya qoshinidagi oguzlar, pecheneglar va qipchoqlar Alp Arslon qoshini tarafga otib ketdi. Natijada qoshin butunlay kuchsizlanib qoldi. Qochib ketishga uringan imperator Roman Diogen qolga tushirildi va asir olindi. Alp Arslon esa Roman Diogen bilan kelishuvga erishish evaziga uni qoyib yubordi. Asir olinganda ham unga yaxshi munosabatda bolgan edi. Kelishuv shartlariga kora, Vizantiya imperator fidyasi uchun 1500000 denariy miqdorda pul, har yili 360ming denariy olpon tolashi, Atakya, Urfa, Ahlat va Malazgirtni saljuqiylarga berishi lozim edi. Orqaga qaytgan imperator Roman Diogen Tokatga yetgan, u yerdan 200ming denariy toplab ozi bilan birga kelayotgan turk bolinmalari bilan birga sulton huzuriga yolladi. Ozi esa taxt uchun kurashlarda vafot etdi.

Shunday qilib, Malazgirtda oz sonli saljuqiylar qoshini Alp Arslon qomondonligida ulkan zafarga erishdi.

Tarixchi Jan Klod Cheynet malumotlariga kora, Vizantiya qoshinining yoqotishlari ilgari aytilgan raqamlardan kora ancha yengil bolgan. Mixail Dukasning qoshini jangsiz qochib ketgan. Chap qanotdagilar ham uncha katta yoqotishga uchramagan. Buni aynan shu qoshinning keyinchalik slavyanlar va pecheneglar ustidan galaba qozongani bilan izohlash mumkin. Markaz qismlari esa qurshovdan qochishga muvaffaq bolgan. Umumiy yoqotishni qoshinlar umumiy sonining 510 foizi miqdorida keltirishadi. Turklar tarafidan qancha miqdorda askarlar yoqotilgani borasida aniq malumotlar mavjud emas.

Mazkur jangdagi galaba turklarga Onadoli eshiklarini ochib berdi. Alp Arslon va Roman Diogen ortasidagi kelishuv shartlari yangi imperator Mixail Dukas tomonidan bajarilmadi va Alp Arslon qoshiniga va mintaqadagi turk beylariga Onadolini fath etish amrini berdi. Bu esa oz navbatida, Onadolida bir Saljuqiy davlati tuzilishiga, Onadolining islomlashuviga, salib yurishlariga va keyinchalik 600 yil hukmronlik qilgan Usmonli imperiyasi va nihoyat bugungi Turkiya davlatining vujudga kelishiga yol ochib berdi.

Odatda, ushbu jangdagi maglubiyat Vizantiya uchun harbiy jihatdan katta yoqotish deb baholanar edi. Ammo XX asr tarixchilari bu fikrga qoshilmadi va ular bu maglubiyat Vizantiyada harbiy emas, siyosiy inqirozni keltirib chiqardi deya hisoblaydi. Onadolining turklar tomonidan egallanishi ushbu jangga emas, balki Roman Diogendan oldingi va unda keyingi imperatorlarning siyosiy xatolari tufayli yuz berganini takidlaydi. Yuqorida aytganimizdek, taxt uchun kurashlar Vizantiyani sharqiy mintaqalardagi vaziyatdan chalgitib qoygan edi.

Nima bolgan taqdirda ham Malazgirt jangi turklarga Onadoli, yani bugungi Turkiya eshiklarini ochgan ilk jang edi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (27-08-2020, 09:10)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 42) ( 0) ( 41) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -