» » Markaziy Osiyoning taqdiri ozgargan kun. Buxoro amirligining qulatilganiga 100 yil boldi

Markaziy Osiyoning taqdiri ozgargan kun. Buxoro amirligining qulatilganiga 100 yil boldi


1920-yil 2-sentyabr kuni Buxoro amirligining poytaxti Buxoro shahri sovet armiyasi tomonidan bombardimon qilindi. Keyingi kunlarda roy bergan voqealar asnosida Buxoro amirligi tugatildi va orniga Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil etildi. Daryo Buxoro amirligi tugatilganiga100 yil tolishi munosabati bilan Markaziy Osiyo mintaqasi taqdirini ozgartirib yuborgan ushbu voqeaniesga oladi.

XVI asrda tashkil topgan Buxoro davlati oz tarixida uch sulolani almashtirdi. Dastlab, shayboniylar, keyin ashtarxoniylar, songgida esa mangitlar Buxoroda hukmronlik qildi. XIII asrdan buyon ananaga aylangan xonlik boshqaruvi XVIII asrgacha davom etdi. Malumki, Orta Osiyoni boshqargan xonlarning barchasi Chingizxon avlodlaridan bolgan va legitim hokimiyat aynan chingiziylarga berilishi lozim bolgan. Bundan boshqasini qabul qilishni tasavvur qilishmagan. Bu tizim Amir Temur va temuriylar davrida ham saqlangan. Taxtda Chingizxon avlodidan bolgan qogirchoq xon otkazilib, uning ornidan amirlar boshqargan. Buxoro xonligida esa shayboniylar va ashtarxoniylar chingiziy bolgani uchun taxtda ozlari otirgan.

XVIII asr ortalarida esa Nodirshoh bosqinidan keyin ashtarxoniylar zaiflashib qoldi. Shu vaziyatda mangitlar davlat ishlarida yuqori lavozimlarga ega edi. Ulardan eng yirigi Muhammad Rahimbiy otaliq unvoniga ega edi. Aynan uning avlodlari navbatdagi sulolaga asos soldi. Dastlabki mangitlar chingiziy bolmaganliklari sababidan taxtga xon sifatida otira olmas edi. Shu sabab ular ham soxta xonlarni taxtga otkizdi. Bu ananaga Amir Shohmurod nuqta qoydi va ozini Amir deb elon qildi. Shu tariqa Buxoro xonligi amirlik deb atala boshlandi.

Buxoroning mangit amirlarining eng yiriklari Shohmurod, Amir Haydar va Amir Nasrulollar edi. Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyo davlatlarini egallash maqsadida qilgan yurishlari natijasida Buxoro amirligi ham xavf ostida qoldi. 1868-yilgi Zirabuloq jangidan keyin amirlik amalda Rossiyaga qaram davlatga aylandi. 1873-yilgi Shahrisabz shartnomasiga muvofiq Buxoro amirligi rasman Rossiya imperiyasining protektoratiga aylandi. Bu paytda taxtda Amir Muzaffar otirgan edi. Bir necha bor qoldan ketgan hududlarni qaytarib olish maqsadida Rossiyaga elchilar yubordi.Ammo u va undan keyingi amir Abdulahadxon davrida ham Buxoro Rossiya imperiyasiga vassal sifatida qoldi.

XX asr boshlariga kelib Rossiyaning avvalgi qudrati zaiflasha bordi. Birinchi jahon urushidagi ogir talafotlar imperiyani yanada zaiflashtirdi. Ayni shu davrda Rossiyada yangi bir kuch, yangi bir goya maydonga kela boshladi. Bu kommunizm goyasi edi.

Rossiya imperiyasida 1917-yilda yuz bergan fevral inqilobidan keyin Buxoro amiri Olimxon zudlik bilan mustaqillikni elon qildi. Buxoro yana mustaqil davlat sifatida uch yil yashadi. Rossiyadagi Muvaqqat hukumat Buxoro mustaqilligini tan oldi. Oktabr inqilobi ortidan Sovet hukumati ham Buxoro mustaqilligini tan oldi. Rossiyalik tarixchi Sergey Kuzminning takidlashicha, kommunistlarning bunday qadam tashlashiga sabab ular kommunistik inqiloblarni eksport qilishni maqsad qilishganida.

Buning uchun ular dastlab dostona aloqa ornatgan davlatlarida kommunistik goyalarni tarqatish maqsadida kommunistik yoki kommunizmga loyal bolgan partiyalar va guruhlar tuzdi. Keyin esa ushbu partiyalar va guruhlar yordamida hokimiyatni qolga olishga harakat qilindi. Xuddi Buxoro va Xivada bolgani singari. Qizi armiya esa oz burchini bajarish uchun yordamga oshiqdi. Natijada, hokimiyat bolsheviklar tomonidan boshqariladigan mazkur partiyalar qoliga otdi.

Buxoro mustaqilligi yillarida aynan qanday voqealar yuz bergani togrisida obyektiv fikr bildirish uchun ikki tomon manbalari ham organilishi kerak boladi. Ammo asosiy saqlanib qolgan manbalar, tabiiyki, golib tarafning manbalari va xotiralaridir. Sobiq Ittifoq davrida koplab arxiv hujjatlari mafkuraviy yot deb topilgani sababli yoq qilib yuborilgan. Shuning uchun mahalliy hujjatlarning yetishmasligi muammosi paydo bolgan.

Aksariyat sovet mualliflari Buxoro voqealarini yoritishda kommunizm mafkurasiga mos bolgan malumotlarni beradi. Yani Buxoroda xalq inqilob qilgan va yovuz amirni taxtdan qulatgan. Sovet Rossiyasi esa faqatgina yordam bergan. Ushbu sxema butun sovetlar egallagan respublikalar uchun ishlagan. Hatto Buxoroni bombardimon qilgan Mixail Frunze ham oz xotiralarida Buxoroga hujumni Buxoro xalqiga qurolli yordam sifatida talqin qilgan. Ushbu afsona ga kora, Qizil Armiyaning vazifasi faqatgina Buxoro xalqiga Buxoro tuzumining zulmiga qarshi kurashda birodarlik inqilobiy yordam berish edi.

Xosh, Buxoroda haqiqatda xalq inqilobi bolganmi? AQShlik tarixchi, antropolog Adib Xolid bu haqida shunday deydi:Buxoroda amirning qulatilishida va sovet hokimiyatining ornatilishida buxoroliklar ishtirok etgan. Ammo shuni qatiyat bilan aytish lozimki, Buxoroda hech qanday xalq qogaloni va inqilob bolmagan.

Sergey Kuzmin esa Buxoro voqealari, shuningdek, Xiva voqealarida ham xuddi shunday fikrni ilgari surgan. Yani Xivada ham Buxoroda ham xalq inqilobi yuz bermagan, balki xalqaro kommunistik intervensiya sodir bolgan.Buni oddiy tilda aytadigan bolsak, kommunistik bosqinchilik urushi.

XIX asr oxiri XX asr boshida Orta Osiyoda jadidchilik deb nomlangan marifatparvarlik harakati vujudga keldi. Manbalarda aynan ushbu harakat bazasida Buxoroda Yosh buxoroliklar guruhi tuzildi. Ushbu guruh osha paytlarda butun dunyoda paydo bolayogan shunga oxshash yoshlar guruhlaridan biri edi. Jumladan, Usmonlidagi Yosh turklar ushbu harakatning ilhomlantiruvchi kuchi bolib xizmat qilgan. S.V Chirkinning esdaliklariga kora, Yosh buxoroliklar azolari asosan savdo ishlari bilan xorijga chiqib kelgan yoshlardan iborat edi. Ular ozlari korgan xorijdagi rivojlanish, taraqqiyotni Buxoroda ham qurishni istadi.

Asosan, siyosiy maqsadlar uchun tashkil topgan mazkur guruh azolari 200 taga ham yetmagani aytilsa-da, harakatning liderlaridan biri bolgan Fayzulla Xojayev uning azolarini kopchilik deb yozib qoldirgan (Fayzulla Xojayev. Uch jildli tanlangan asarlar. (A. A. Agzamxojayev va boshqalar tahriri ostida) T. I. - Toshkent: FAN, 1970. b. 87-89).

Harakat ozining mavjudligini 19171918-yillarda malum qilgan. Uning osha paytdagi lideri Buxoroning yirik boylaridan bolgan Mirzo Muhiddin Mansurov edi. Fevral inqilobidan keyin partiya tarkibi qayta shakllantirildi. Yosh buxoroliklar hamda Rossiyaning bosimi ostida qolgan Amir Olimxon 1917-yilning 7-aprel kuni islohotlar otkazish haqidagi farmoni oliyni elon qildi. Amir farmonida nufuzli kishilardan iborat majlis tuzish, davlat xazinasini tasis etish va mamlakat budjetini belgilash, poytaxtda bosmaxona ochish, sanoat va savdoni rivojlantirish, soliqlarni tartibga solish, amaldorlar ustidan nazorat ornatish va ularga moyana tolash kabilar tilga olingan edi.

Ammo xalq Yosh buxoroliklarni istamadi va ularni xalq qoliga topshirishni talab qilib namoyishga chiqdi. Natijada, Amir 14-aprel kuni farmonni bekor qildi va Yosh buxoroliklar partiyasi azolari Buxoro shahrini tark etib, Yangi Buxoro (Kogon)ga ketdi. Partiya tarkibi qayta tashkil etildi, natijada, partiyada bolinish yuz berdi. Partiya asosan onglardan iborat bolib qoldi va ular tinchlik yoli bilan amirga yetib borishni, buning uchun Rossiya vositachiligidan foydalanishni maqul kordi. Lider Muhiddin Mansurov ham faqat tinch yol tarafdori edi. Ular amir hokimiyatini saqlagan holda islohotlarga erishishni maqsad qilgan edi.

Ikkinchi guruh tarafdorlari bu yolni maqullamadi va ular faqatgina qurolli yol bilan amir hokimiyatini agdarib tashlash va Buxoroda respublika tuzishni yoqlab chiqdi. Buning uchun partiyani maxfiy ravishda qurollantirish taklifini ilgari surdi. Bu fikr tarafdorlari Fayzulla Xojayev, Abduqodir Muhitdinovlar edi.

Amir bilan uchrashishga bolgan urinishlar xalqning qattiq qarshiligiga uchradi. Yosh buxoroliklar esa Yangi Buxorodan ham chiqib ketib, Turkiston olkasiga qarab yol oldi. U yerda Yosh buxoroliklarning Turkiston bolimini ochdi. 1918-yil sentabr oyiga kelib, Yosh buxoroliklar partiyasi kommunistik partiya deb elon qilindi.

Sovet Rossiyasining Buxoroni egallashga bolgan ilk urinishi 1918-yilda yuz berdi. 1917-yilgi oktabr inqilobi va Turkiston muxtoriyatining qonga botirilishi ortidan Rossiya va Buxoro munosabatlari sovuqlashdi. Turkiston XKS raisi bolgan Kolesov 1918-yil fevralning oxirida Qoqon shahrida Yosh buxoroliklar liderlari bilan uchrashdi va ularga amir hokimiyatini agdarib tashlash uchun yordamini taklif qildi.

Kolesovga qoshilish maqsadida rahbari Fayzulla Xojayev olaroq yetti kishidan iborat inqilobiy qomita tuzildi. Shunday qilib, 1918-yil 1-mart kuni Kolesov armiyasi Buxoro ostonlariga yetib keldi. Ammo kutilganidek, Buxoro xalqi Yosh buxoroliklar boshlab kelgan Kolesov armiyasini qollab-quvvatlamadi, aksincha, ularga dushman sifatida qaradi va amirga yordamga oshiqdi. Natijada, Kolesov yurishi muvaffaqiyatsiz yakunlandi.

Shundan keyin amir Rossiyaga qarshi muqarrar urushga hozirlana boshladi. 1920-yilning avgust oyining boshlarida amir mamlakatdagi qoshinlarni tayyorgarlikdan otkazishni boshlab yubordi. Hal qiluvchi janglar oldidan amir qoshinlari ikki joyda toplandi. Asosiy doimiy qoshin Buxoro shahri va uning atrofidan orin olgan bolsa, bekliklar qoshinlari Shahrisabz va Kitobda Taxtaqoracha dovonini tosib turdi. Aynan shu yerdan mamlakat ichkarisiga Samarqanddan eng yaqin yol bor edi.

Sovet davlatining Buxorodagi vakili A.E Akselrod Buxoroga qurolli hujum togri yol emasligini aytgan edi. Armiyani muammosiz yengish mumkin, ammo 2,5 millionlik tog aholisini bajarib bolmasligidan ogohlantirdi. Ammo Turkistondagi Sovet hukumati bunga boshqacha koz bilan qarar edi. Ayniqsa, Turkfront qomondoni Mixail Frunze Buxoroda xalqning kotarilishini yillab kutish kerakligini aytib, qurolli hujum bilan Buxoro masalasini hal qilishni taklif qildi.

U 1920-yil yoz boyi mazkur masala boyicha politbyurodan ruxsat soradi va bunga erishdi. Qizil Armiya urushga kirishi uchun u Yosh buxoroliklardan foydalanishni maqsad qildi va ularni oziga qoshilishga chaqirdi. Amirga muxolif bolgan yosh buxoroliklar unga qoshildi. Bu orqali Frunze ozining Buxoroga yurishini inqilobchilarga yordam berish bahonasi ila oqlashni maqsad qildi.

Shunday qilib, harbiy operatsiyalar 1920-yilning 28-avgustdan 29-avgustga otar kechasi Chorjoyda boshlandi. Besh kun davomida Qizil Armiya bir nechta nuqtada urush qilib, mamlakat hududlarini egallab oldi. Eski Buxoroga hujum 29-avgust kuni boshlandi va 2-sentyabrgacha davom etdi. Shahar qattiq mudofaa qilindi. Amir Olimxon Qizil armiyaning kutilmagan hujumi sababli himoyani yaxshi tashkil qila olmadi. Zotan, Sovet aeroplanlariga qarshi tura oladigan vositalarga ega emas edi.

Buxoro shahri samolyotlardan bombardimon qilindi. Shaharga 12 mingta snaryad otildi. Shuningdek, Qizil armiya tomonidan kimyoviy qurollar ham ishlatildi. Bu haqda Moskva vakili Mashitskiy oz xotiralarida yozib qoldirgan. Bunday malumotlarni Aleksadr Genisning hujjatli materiallar asosida yozilgan Buxoroni bir yoqlik qilish kerak kitobida uchratish mumkin: Inqilob hech qanday tayyorgarliksiz ekani ayon boldi va u Qizil Armiyaning hujumiga aylandi. Yashirib otirishning hojati yoqki, u Buxoro xalqining oz taqdirini ozi belgilash haqidagi huquqini poymol qildi va Buxoro bosib olingan hududga aylandi.

Buxoroga bir necha millionta oq, kopchilik qismi kimyoviy bolgan bir necha mingta snaryadlar otildi. Artilleriya va piyodalarning otishmalarining kuchi shu qadar katta ediki, Buxoro askarlarini inqilob tomoniga otkazish imkoniyati oz-ozidan yoqoldi. Buxoro markaz va vokzalga olib boradigan unga tutash hududlarda butunlay vayron etildi. Tarixiy obidalar vayron qilindi. Masjidlar vayron etilib, qolganlari (uchdan ikki qismi) kazarma va otxonalarga aylantirildi. Boshlangan yonginlar va talonchilik nafaqat ommaning kayfiyatiga, balki Buxkomga (inqilobning eng sodiq ortoqlari) ham salbiy tasir qildi, ularning jahli chiqib va ochiqchasiga bolsheviklar Buxoroni talashmoqda deb aytdi.

Buxoroga qilingan hujum katta yongin keltirib chiqardi va 6-sentyabrgacha Buxoro olov ichida qoldi. Voqea guvohlarining sozlariga kora, Buxoroga hujum natijasida shaharda mingta dokon, 20 ta saroy, 29 ta masjid, uch mingta aholi uylari vayron etildi. Ark va uning atrofidagi 300 ta bino jiddiy talafot kordi. Baljuvoniyning yozishicha, Buxoro oz tarixida bunday vayronagarchilikni kormagan edi.

Amir esa 31-avgust kuni ming kishilik guruh bilan oila azolarini olib Buxorodan chiqib ketdi. Dastlab Gijduvon, keyinchalik sharqiy Buxoro (Tojikiston), undan keyin esa Afgonistonga amir Omonullaxon huzuriga ketishga majbur boldi. Shunday qilib, XVI asrda tashkil topgan Buxoro davlatida monarxiya agdarildi. Ammo Amir Olimxon Buxoro mujohidlarini qollab-quvvatlab turdi. Dastlab, sharqiy Buxorodan, keyinchalik esa Afgonistondan turib ularni Sovet hokimiyatiga qarshi kurashga davat etib keldi.

Amir hokimiyati ornida 6-sentyabr kuni bazi manbalarda 8-oktyabr kuni Buxoro Xalq sovet respublikasi tuzildi. Sovet Rossiyasi uni mustaqil davlat sifatida elon qilgan bolsa-da, ortidan V.V. Kuybishev RSFSR vakili sifatida yuborildi va partiya ishlari uning qol ostida amalga oshirildi. Bu esa amalda Buxoroning Sovet Rossiyasiga qaramligini anglatar edi.

Buxorodan ayrilgan Amir Olimxon 1929-yil Buxoro xalqining hasrati tarixi deb nomlangan kitobini elon qildi. Bu, aslida, Millatlar Ligasiga qilingan murojaat edi va amir bu orqali Buxoroni qaytarib olishga umid qilgan edi. U bir necha bor Yevropa davlatlariga murojaatlar yollab, sovet hokimiyati Buxoroda noqonuniy hukumatga kelganini isbotlashga harakat qildi. Ammo osha paytdagi geosiyosiy sharoit tufayli uning barcha urinishlari zoye ketdi. Afgonistonda uning harakatlari cheklab qoyildi. Ikkinchi jahon urushi paytida ham Olimxon Sovet hokimiyatiga qarshi kurashga harakat qilib kordi. Biroq buning uddasidan chiqa olmadi. Umrining oxirida kozlari ojiz bolib qolgan Buxoroning songgi amiri Olimxon 1944-yilda Kobulda vafot etdi.

Yuqorida aytganimizdek, Sovet davrida Buxoro voqealariga inqilob tusi berildi. Buni odamlar ongiga singidirish, amirlarni yomon otliq qilish kampaniyalari uyushtirildi. Buning uchun har turli usullardan foydalanildi. Hatto, XIII asrda yashagan tasavvuf shayxlaridan Xoja Nasriddindanda bu ishda foydalanildi. Adabiyot, kino orqali xalqni qadimgi ajdodlarga nisbatan nafrat tuygulari bilan sugordilar. Buxoro voqelari haqida esa 1955-yilda Amirning qulashi (Rej: Vladimir Basov va Latif Fayziyev), 1970-yilda Qora konsulning olimi (Rej: Komil Yormatov) kabi badiiy filmlar ishlandi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (6-09-2020, 11:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 19) ( 0) ( 17) ( 2)
:
-
:
20 ... -