» » Kinoni reallikka qorishtirmaylik. Mutaxassis Chernobil seriali va Ozbekistondagi atom energetikasi istiqbollari haqida

Kinoni reallikka qorishtirmaylik. Mutaxassis Chernobil seriali va Ozbekistondagi atom energetikasi istiqbollari haqida


AQShning HBO telekanali namoyish etgan Chernobil seriali atrofidagi bahs-munozaralar tinmayapti. Oldinroq Daryoda elon qilingan taqrizda ozbek mualliflari serialni korib, mamlakatda qurilishi mumkin bolgan AESda jiddiy xavf kora boshlagani aytib otilgan edi. Soha mutaxassisi, fizik olim Sarvar Qurbonov serialni real hayotga taqqoslab, undagi haqqoniy va mubolaga jihatlarga etibor qaratdi, shuningdek, Ozbekistonda AES qurilishi borasida oz fikrlarini berdi.

Shu yilning may oyidan boshlab HBO telekanali tomonidan namoyish etilgan Chernobil mini-seriali koplab teletamoshabinlar etirofiga sazovor boldi. Reytingda ota yuqorilayotgan serial Ozbekistonda ham katta propaganda vazifasini bajardi. Nega deysizmi? Chunki yurtimizda Rossiya bilan hamkorlikda AES qurilishi boyicha shartnoma qilingan va ishlar davom etmoqda. Serial bu haqdagi bahslarga tasir otkazmay qoymadi.

AES qanday ishlaydi?

Atom elektr stansiyasi atom yadrosi ajralib chiqishi natijasida hosil boladigan reaksiya asosida ishlaydi. Yoqilgi sifatida uran yoki plutoniy atomlari ishtirok etadi.

AESda urandan foydalanish uchun ruda kukunga aylantiriladi. Songra bu kukun metall tabletka korinishiga keltiriladi u kichik sterjenlarga joylanadi va himoya qatlami bilan yopiladi. Uran tabletkalari yadroviy reaktorlarning faol hududiga joylanadi.

Atom yadrolari neytron ajratib chiqaradi. Neytronlar yangi neytronlarni hamda ulkan kinetik energiyaga ega zarralarni hosil qilib, katta issiqlik energiyasi ajralib chiqadi. Atom reaktorida reaksiya vaqtida ajralgan energiya issiqlikka aylanadi va issiqlik tashuvchiga (suvga) otadi.

Songra issiqlik tashuvchidagi harorat maxsus issiqlik almashuvchi qurilmalar orqali ikkinchi konturdagi oddiy suvga otadi va uni suv bugi holiga keltiradi. Katta bosimli suv bugi turbinani aylantiradi. Turbina elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi generatorni harakatga keltiradi.

Serial toliq realistikmi? Yoq, mubolaga va badiiy toqima bor

Endi serialda korsatilgan narsalar haqiqatga qanchalik yaqinligini korib chiqaylik.

Umuman, film boyicha fikrlarim juda ijobiy, u yaxshi olingan. Garb uchun SSSR alohida bir yopiq hudud va qorqitish uchun olaboji vazifasini bajargan. Filmda qattiqqollik, yolgon va ularning natijalari korsatilgandek.

Filmda korsatilgan ishchi-xodimlar oz ishining ustalari bolgan, avariya nima sababdan roy bergani borasida esa hali-hanuz bir toxtamga kelinmagan, chunki faol zona portlashi emas, erishi kerak edi. Chernobilda esa faol zona portlagan va radioaktiv materiallar sochilib ketgan.

Filmda fizik mutaxassis birinchi kelishidayoq binoga yaqinlashmaslik, uzoqdan kuzatish, yaqiniga borish olimga olib kelishini aytadi, ammo realda, arxiv videolaridan malumki, himoya kostyumi va respiratorlar bilan vertolyotda avariya kolami videoga olinib, hisobot tayyorlanadi.

Yana bir narsa. U yerda xizmat qiluvchilar olimi va turli xilda jabrlanishi dunyodagi boshqa AES avariyalari oqibatlaridan son jihatidan juda kam. Avariyalar va ularning oqibatlarini solishtirish uchun alohida material tayyorlayapmiz.

Olovni ochirishga kelgan ot ochiruvchilar grafitni ushlasa, tezda qoli irib ketadi. Bu Garb kinematografiga xos shablon. Chunki radiatsiyani katta dozada qabul qilgan odamda 12 kunda DNK buzilishi, terida kuyish alomatlari kuzatilishi va qon ketishi boshlanadi.

Serialda korsatilganday, askarlar bilan bino oldida turmagan. AES binosi yetarli radius uzoqlikda postlar bilan oralib qoriqlangan. Avariya hududiga xizmatchlar va kongillilar kiritilgan.

Kartinada suvni chiqarib tashlash quvurlarining avariya kranini ochish uchun kongillilar tanlanadi va ularni qoriqchilar manzilga kuzatib qoyadi. Tanlash vaqtida ularga bu muqarrar olim ekanligi aytiladi. Bu real voqea, qahramonlarning ham real prototiplari bor. Biroq haqiqatda avariya hududiga kirgan uch xodim vazifani alo darajada bajaradi, radiatsiyadan olmaydi; 20 yillar otgach, ulardan biri boshqa sabablarga kora vafot etadi. Qolganlari hali ham tirik degan malumot bor.

Kinoda konchilar bilan ishlangan sahna ham juda qopol chiqqan. Konchilar oldiga borgan vazir yoshi 50 dan otgan va ishini konchilikdan boshlab, kotarilgan odam bolgan. Chin kommunist bolib, halolligi bilan kopchilikning hurmatiga sazovor bolgan. Uni konchilar qattiq hurmat qilgan. AESdagi beton asos tagiga yer osti yoli qilish ishlariga vazirning ozi bosh-qosh bolgan. Konchilar esa respiratorlarsiz va himoya kostyumlarisiz ishlamagan. Internetda bu holat aks etgan suratlarni koplab topsa boladi.

Film oxirida professor Legasov audiokassetalarni axlat quti yoniga yashirishi ham haqiqatga mos emas, chunki u olik holda topilganida audiokassetalar yonida bolgan. SSSR qarshiligiga qaramay, Garb jurnalistiga bergan intervyu audioyozuvi, AES boyicha turli ishlar va ozining hayotiy xotiralarini yozib qoldirgan. Bu haqda kitoblar va maqolalar chiqarilgan.

Chernobildan oldin ham avariyalar bolganmi?

Kinoda korsatilganidek, MAGATE reytingida Chernobil halokati reyting jihatdan baland hisoblanadi. Ammo katta avariyalar SSSRda ikki marta bolgan xolos; shuningdek, bir necha kichik 1 va 2-darajali avariyalar sodir bolgan.

Chernobil AES talofati, norasmiy statistikaga kora, AQShdagi Tri-Mayl-Aylend AES halokatidan kichik bolgan. AQSh hukumati loyihalari toxtab qolishidan qorqib, malumotlarni yashirgan va tarqalishiga yol qoymagan. Yani sovet hokimiyatining serialda korsatilgan xatti-harakatlari aslida har qanday hukumatga xos bolishi mumkin.

Avariyalar onlab sodir bolgan. Aksariyati Garb davlatlarida. Umuman, texnikadan foydalanishda inson omili yoki texnik sabablar tufayli avariyalar sodir boladi, shu avariyalarni promzonadan tashqariga chiqarmaslik va vaqtida bartaraf qilish kifoya.

Ozbekistonda AES qurilishida qanday xavf va yutuqlar bor?

Energetika iqtisodiyotning asosi. Hozirgi vaqtda energetikasiz hech narsani tasavvur qilib bolmaydi. Yurtimizda kichik tadbirkorlik rivojlanib, aholining yashash tarzi ozgarar ekan, iqtisodiyotimizni rivojlantirish va yashash tarzimizni qulaylashtirish uchun ham energiya kerak. AES bu masalaga qisman bolsa ham yechim hisoblanadi.

Rosatom va Ozbekiston ortasidagi kelishuv asosida qurilishi rejalashtirilgan AES VVER-1200, 3+ avlod bolib, ikki himoya qatlamiga ega; u bir vaqtda elektr hamda issiqlik energiyasi berishi mumkin. 3+ avlod AESlari xavfsizlik jihatlari avvalgi avariyadan olingan xulosalar yordamida oshirilgan, texnik-iqtisodiy korsatkichlari yuqori loyiha hisoblanadi. VVER-1200 reaktori issiqlik neytronlariga ishlovchi issiqlik quvvati 3200 MVt, faol zonadan issiqlik tashuvchi bor kislotali 16,2 MPa bosimli suv. Bitta reaktorda tortta gorizontal bug generatori bolib, har biri 1602+12 t/soat 7 MPa bosimli quruq par beradi.

Turbinalar nominal elektr quvvati 1198,8 MVt. Ornatilgan quvvatdan foydalanish koeffitsiyenti 92 foiz. Yoqilgini almashtirish oraligi 24 oy. Togri xizmat korsatilsa va vaqtida ehtiyot qismlari almashtirilsa, yashash davomiyligi 60 yil.

Himoyasiga kelsak, faol va nofaol himoya tizimlariga ega:

- Yer qimirlashi, sunami, tofon, samolyot qulashidan himoyasi bor. Reaktor zalidagi ikki qatlamli himoya qobigi radioaktiv moddalar atmosferaga chiqmasligini taminlaydi.

- Faol hudud erishini tutib qoluvchi qism. Bu, oz navbatida, halokat kengaymasligiga xizmat qiladi.

- Reaktorning ish davomidagi holatini baholash tizimi;

- Ortiqcha issiqlikni chiqarib yuborish avariya tiqini.

AES 1 kVt*soat elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun IESdan kam sarf qilmaydi, asosiy sarf uning xavfsizligini taminlaydi. Uning afzalliklaridan biri tabiatga chiqarilayotgan is gazining yoqligi va yoqish jarayonida kislorod talab qilmasligidir. Agar xavfsizlik qoidalari amal qilib, texreglamentdan chiqmay ishlatilsa, ozini oqlaydi. Tabiiy gaz va komir zaxiralarimizni esa boshqa maqsadlarga ishlatishimiz mumkin boladi.

Kop Yevropa davlatlari AESlarni toxtatishi haqida bong urib, qayta tiklanuvchi energiya resurslariga otishini mana necha yillardirki takidlayapti. Bunga sabablar bor. Birinchidan, qurilgan AESlar ancha eskirgan va zamonaviy emas, ikkinchidan, daryo va dengizga qurilgan AESlar soni kopligidan suv haroratini kotarib yuborgan va AES uchun yetarli haroratdagi suv muammo bola boshlagan. Suv isishi natijasi suv tabiati xavf ostida qolgan.

AES qurish birdan katta kapital talab qiladi va, AQSh tadqiqotlariga ishonadigan bolsak, 1 kVt quvvat uchun 5500 dollar mablag ajratiladi. Hozirgi vaqtda Quyosh elektr stansiyalariga akkumulyatsiya bilan 1 kVt quvvat uchun qariyb 4000 dollar pul sarflanadi. Yurtimizdagi AESga 11,3 milliard dollar sarflansa, undan 92 foiz quvvatda foydalansak, bizga 1 kVt quvvat 5600 dollarga tushadi. AQShn atom energetika institutining (Nuclear Energy Institute) 2018-yil hisobotiga kora, reaktor tiplariga kora 1 kVt*soat elektr energiya uchun yoqilgi narxi 0,680,82 sentga tushishi aniqlangan. Bu narxda yoqilgini qayta ishlash va uni qabristonda saqlash kozda tutilmagan. Rossiya AESlarida, Belloni ekspertlarining 2011-yilgi tadqiqotlariga ishonsak, bu 1,1 sentga tushgan.

AES bizda qurilishini yoqlashimga sabab Rosatom bilan shartnoma shartlariga kora, bizda xodimlar oqitiladi, tadqiqot institutlari ochiladi. Bundan tashqari, Quyosh energiyasidan foydalanish AES, IES va GESlar kabi barqaror emas. Biz qurilgan AES oldiga promzonani kochirib, kimyo zavodlarini qurishimiz kerak va shu orqali iqtisodiyotimizni kotarib olishimiz mumkin.

Togri, elektr energiyasi narxi arzonlashmaydi, lekin energiya resurslariga bolgan ehtiyoj haminqadar qondiriladi. Yurtimizdagi ozgarishlarni etiborga olsak, AES va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni teng olib borish kerak, chunki Ozbekiston serquyosh yurt.

Xulosa ornida aytishim mumkinki, bizga AES kerak. Serial korib, undagi xavfni ozimizga kochirib, qorqib otirish kerak emas. Xavfli kimyo zavodlarimiz bexato ishlab turibdi. Bundan tashqari, tajribaviy mini-AES Qibrayda ishlatilgan, bu borada ham tajribamiz bor. Tabiiy gaz zaxirasi 5070 yilga, komir undan koproqqa yetar ekan, kelajakni oylab ham boshqa energiya manbalaridan foydalanishmiz kerak. U xoh atom, xoh vodorod, xoh Quyosh, xoh shamol energiyasi bolsin.

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazariga mos kelmasligi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (9-06-2019, 15:44)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 44) ( 0) ( 41) ( 3)
:
-
:
20 ...