» » Siyosatga xiyonatmi? Ozbekistonning iqtisodiy ravnaqi uchun talimning ustuvor orni haqida

Siyosatga xiyonatmi? Ozbekistonning iqtisodiy ravnaqi uchun talimning ustuvor orni haqida


Bugungi kunda jahonda oliy talim tizimida jiddiy ozgarishlar sodir bolmoqda. Daryo kolumnisti, Buyuk kelajak ekspertlar kengashi azosi, Janubiy Koreyaning Pusan chet tillar universiteti professori Azamat Akbarov jahondagi yangi yonalishlar va ularning davlat siyosatiga tasiri haqida soz yuritadi.

Xatoni kechiraman, xiyonatni kechirmayman, degandi davlatimiz rahbari 2019-yil 6-iyunda Toshkent viloyati hokimligida otkazilgan majlisda.

Songgi uch yilda juda katta imkoniyatlar ochilgan bolsa ham, oliy talim tizimi chuqur botqoqdaligida qolib kelmoqda. Prezident har bir masalaga markaziy etibor berib kelayotganini korib turibmiz va bir kun kelib bu masalani ham kotarishi tabiiy. Lekin shaxsan mamlakat prezidenti bu muammolarni ortaga tashlamaguncha nimani kutib turibmiz va nega ularni hal qilmayapmiz?

Biz qoshimcha vazifalardan qorqyapmizmi, tinchgina otirib, nafaqaga chiqishni kutyapmizmi, yoki sovet davridagi kabi yuqoridan buyruqlarni kutishda davom etyapmizmi? Vazirlikdagi muxassislar u yerga kecha kelmagan, ular oz kursilarida yillar davomida otiribdi, biroq ular ozlarini bu muammolarga birinchi marta duch kelayotganday tutmoqda. Ular ilgari imkoni bolmaganini aytib ozini himoya qilishi mumkin, biroq songgi uch yil mobaynida ular kop imkoniyatlarga ega boldi.

Ozbekiston talim tizimi inqirozga yuz tutgani shubhasizdir. Bu tizim mamlakat va uning xalqiga osish va barqaror rivojlanish uchun kerak bolgan natijalarni yetkazib bera olmayapti. Ozbekiston talim tizimi har yili oyin qoidalarini ozgartirib kelgan, kompetensiya va xotirada saqlash orasida chuqur boshliq hosil qilgan va yoshlar ongini ommaviy mehnatga qopol ravishda orgatadigan maktab tizimi yaratgan onlab eksperimentlar tomonidan shafqatsizlarcha buzilgan.

Hali-hanuz otmish talim tizimi boshqa bir muqobil tizim bilan almashtirilgani yoq. Bu tengsizlikka korrupsiya, mahalliy davlat organlarining tez-tez aralashib turishi va notogri boshqaruvni, sifatli xizmat korsatishga layoqatning yoqligi va olingan natijalardan tegishlicha foydalana olmaslikni qoshing. Xatolarga tola va professional bolmagan islohotchilar tomonidan tuzilgan yangi oquv dasturlari yoki yangi darsliklar nashr qilingani haqida koplab misollarni keltirish mumkin. Bu kunlarda darslarda qollash mumkin bolgan dunyo andozasiga mos original materiallar har qadamda mavjud: kitoblar, gazetalar, jurnallar, videomateriallar. Zamonaviy materiallarda chuqur qiziqish uygotish xossasi va keng kolamdagi turli-tumanlik borki, bularni bizning islohotchilar nashr qilgan har qanday eng mashhur darsliklar majmuasida ham topish amrimahol. Oqitishda original oquv materiallarining ahamiyati shubhasiz.

Loy devordan qurilgan nuragan maktablarda talim oladigan bolalar nima qilsin? Qashqadaryo viloyatida umumiy orta talim maktablarining birida sinfxonalar yetishmasligi sababli maktab oquvchilari snosga tushgan eski bogcha binosida oquv yili boshidan beri tahsil olmoqda. Maktab oquvchilariga deraza va eshiklari yoq, tamirtalab binoda dars otilgan. Yoki qashshoq qishloq hududlarida sinflarda haddan ortiq oquvchilar soni bilan, tegishlicha savod olmagan va obyektiv va subyektiv ragbati bolmagan oqituvchilar va jiddiy infrastruktura obyektlaridagi kamchiliklariga rozi bolib yashashga majbur odamlarchi? Mahalliy davlat organlari bu holatni ozgartirish uchun nima qilishlari mumkin? Biz qayta tiklashimiz lozim bolgan talim tizimi bizning eng muhim maqsadimiz deb siyosiy qaror qabul qilish qoyiladigan birinchi qadam bolishi lozim.

Davlat budjetida shu maqsad uchun ajratilgan milliardlab som bor edi va xozirda xam bor; afsuski, bu mablaglar togri maqsadlar uchun sarflanmagan. Yaqin otmishda mamlakatimizning talim tizimida sodir bolgan va sodir bolayotgan ozgarishlar asnosida, bu pullar eng sezilarli ozgarish keltiradigan ishga, yani ijobiy natija beradigan talim tashabbuslari uchun sarflanishi kerak deb oylayman.

Ozbekistonga malakali kadrlar yetishmaydi

Ozbekistonda mingga yaqin xorijlik olimlar va ekspertlarni jalb etishga talab bor. Bu haqda Shavkat Mirziyoyev 2018-yil 18-dekabr kuni otkazilgan zamonaviy kadrlarga bolgan ehtiyojni toldirish, bilimli yoshlarni strategik sohalarga jalb etish masalalariga bagishlangan yigilishda bayonot bergandi.

Hozirgi tizimli ozgarishlar jarayonida aksariyat mutaxassislarning bunga tayyor emasligi, ularning bilimi, malakasi va konikmasi zamon talabiga javob bermasligi ayon bolib qoldi. Xorijda doktorantura va magistraturada oqitish, malaka oshirish va stajirovkani tashkil qilish boyicha dastlabki ehtiyoj 3,5 mingdan ortiq. Yurtimizda xalqaro ilmiy va amaliy tajriba ega 600 nafardan ziyod vatandoshlarimizga ehtiyoj mavjud. Mingga yaqin xorijiy olimlar va ekspertlarni jalb etishga talab bor. Yani, bugun kechiktirib bolmaydigan, oddiy ilmiy va ilmiy-pedagogik kadrlarga bolgan ehtiyoj 5 mingdan ziyodni tashkil etadi. Agar ishlab chiqarishdagi talab ham inobatga olinsa bu raqam kamida 50100 baravarga oshadi, deb aytgandi prezident.

Yaqin va uzoq istiqboldagi iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan mamlakatga qaysi soha uchun qanday mutaxassis kerak boladi, shuni hozirdan chuqur oylash, zamon talabi, islohotlar shiddatiga mos kadrlarni tarbiyalash zarurati haqida xali ham ishlar amalga oshirilmagan. Xosh, prezidentning ushbu fikrlarini amalga oshirish uchun nahotki vazirlik va rektorlar ikkinchi yigilishni kutib otirishibdi? Nahotki yol xaritasi ishlab chiqarilmadi?

Ozbekiston oliy talimining dunyodagi saviyasi

Jahon universitetlari nufuzini baholash (QS World University Rankings) yillik universitetlarni nufuziga kora joylashtirib korsatadigan nashrdir. QS nufuzga kora baholash jahon universitetlari akademik nufuzini baholash (Academic Ranking of World Universities) hamda Times gazetasining jahon oliy talim universitetlari tizimiga nufuzli baho berish (Times Higher Education World University Rankings) bilan bir qatorda dunyoda eng kop oqiladigan uchta universitetlarni baholash tizimlaridan biri hisoblanadi.

Jahonning 1000 universiteti royxatida Qozogistonning toqqiz universiteti kiritilgan, va ularning tottasi hatto eng yuqori 500 universitet safiga qoshilgan. QS nufuzga kora al-Forobiy nomidagi Qozoq milliy universiteti MDH davlatlari orasida Moskva davlat universitetidan keyin 2-orinda (210) turadi.

Afsuski, bu royxatda bizning universitetlarning birortasi ham kuchli 1000 talik tugul, kuchli 4000 likka ham kiritilmagan. Songgi 70 yil davomida halokatli ziddiyat va urushdan aziyat chekayotgan Falastinning bitta oliygohi jahonning eng yaxshi 800 universiteti qatorida.

Universitetlarimiz rektorlari bunday natijalarni qanday sharhlay olar ekan? Tinch sharoitda yashayotgan, keng davlat imtiyozlaridan foydalanayotgan bolsa-da, hali ham bu royxatga kiritilmaganining sababi nima? Jahon universitetlarining Vebometrik nufuziga kora bahosida (Webometrics of World Universities) 100 yilligini nishonlaydigan Ozbekiston milliy universiteti 4755-orinda korsatilgan (bir yil oldin 4721 edi, demak, pastga siljibdi); jahonning nufuzli 10 000 universiteti orasida Ozbekistonning atigi tort universiteti bor. Jahonning nufuzli 20 000 universiteti orasida Qozogistonning 90 universiteti joy olgan bolsa, Ozbekistonning atigi 47 universiteti bor. Quyidagi savollarga vazirlik qanday javob berar ekan?

- Hukumat bu universitetlarning barchasiga milliardlab somni nima uchun sarflamoqda?

- Oquv dasturlarimizning ishonchga loyiqligini isbotlay olmasak, xalqaro akkreditatsiya muassasalarida royxatdan ota olmasak, chet ellik talabalar nima sababdan bizning universitetlarga kelib tahsil olar ekan?

- Qanday qilib universitetlarimizdan olgan akademik davomat hujjatlarini oz davlatidagi universitetlarda tan olinishi taminlasin?

Ozbekistondagi yetakchi besh universitetdan ikkitasi xalqaro hisoblanadi: Vestminster xalqaro universiteti hamda Toshkentdagi Inha universiteti. Bu holda davlat universitetlari va ularning mamuriyatiga ajratilgan budjet qayta qorib chiqilishi lozim. 2018-yil 5-iyunda qabul qilingan Talim haqida qonun prezident Ozbekistonga koproq chet ellik ekspert-olimlarni jalb qilish va xalqaro universitetlarning bolimlarini ochishga etibor berayotganini yaqqol korsatib turibdi.

- MDH universitetlarining bolimlaridan tashqari, Toshkent shahridan tashqarida, mintaqalarda nechta xalqaro universitetlarning bolimlari mavjud? Urganch, Termiz, Samarqand yoki Qarshida birorta bormikan?

- Andijonda Hindistonning Sharda universiteti filiali va qoshma klinikasi, Fargonada Latviya axborot tizimlari menejmenti oliy maktabi filiali va Janubiy Koreyaning JEI universiteti filiali ochiladi degan xabarlar chiqqandi, endi bularni amaliyotda korishimiz kerak. Oylanmanki, boshqa viloyatlar ham ushbu ananani davom ettiradi.

- Qaysi universitetlarimiz oz talim dasturlarining xalqaro akkreditatsiyadan otgani bilan maqtana oladi?

Bizda universitetlar va sanoat orasida katta boshliq, jar mavjud, va universitetlarda olgan bilimlari bilan oliy oquv yurtini yangi bitirganlar mehnat bozoriga moslasha olmaydilar. Respublikada 2500 ga yaqin fan doktori orasida bor-yogi 300 ga yaqinida Xirsh indeksi bor, shulardan 32 nafarida bu korsatkich 5 dan baland ekan. Ilmni rivojlantirish boyicha masul universitetlarimizning ilmiy ishlar prorektorlari chop etilgan ilmiy nashlarning toliq matnini qidiradigan Google Scholar hisobi bormi? Universitetlarning ilmiy jurnallari oz sohasidagi muhim indekslarga kirganmi? Zamondan orqada qolgan, yoshi bir joyga borgan joyparast universitet amaldorlarini davlatimizning ilmiy salohiyati zarariga ushlab turishda qanday naf bor?

Jahon bankining Jahon rivojlanish korsatkichlari (World Development Indicators) malumotlar bazasida songgi 20 yil ichida kiritilgan malumotlarni organsa boladi. U yerda jahonda talimga sarflangan har bir dollar tufayli YaIMning 20 dollarga osishi korsatilgan. Ushbu oddiy statistik malumot oz-ozidan bitta savolni keltirib chiqaradi: takomillashayotgan YaIM yaxshiroq talim tizimiga olib kelmoqdami, yoki YaIMni yaxshi talim takomillashtirmoqdami? Otkazilgan tadqiqotlarning korsatishicha, 19901999-yillarda YaIM bir qismi sifatida maorifga mablag sarflagan mamlakatlar keyingi on yillikda tez rivojlanishga erishgan. Maorif uchun suv va havoday zarur bolgan mablag davlat tomonidan ajratilganiga iymonim komil, ammo bu mablagmaqsadga yetib bormagan va sohada ishlaydigan odamlar tomonidan notogri tasarruf qilingan.

Muammo eng quyi asosga borib taqaladi. Agar talim oluvchilar organish uchun oqishga layoqatli bolmasa, ularda rivojlanish uchun imkon bolmaydi, kelajakda ular tanlagan har qanday talim olish turi domino toshlariday qulash tasiriga uchraydi. Yomon talim tizimi ishsizlikni kuchaytiradi, chunki kopdan-kop yetarlicha talim olmagan odamlar mehnat bozoriga kirib boradi.

Muammo qayerda?

2019-yilgi ishsizlik korsatkichlariga kora, Ozbekistonda 9,4 foiz ishsiz bor (2018-yili 7,2 foiz edi). Biz bunday korsatkich yetarlicha savod yoqligidan ekanini tekshirishimiz lozim. Yangitdan tashkil qilingan Ozbekiston yoshlar ittifoqi bu raqamlarni kuzatib bormoqda degan umiddamiz.

Ozbekistonning talim tizimi nega bunda ahvolda? Ushbu savolda jiddiy siyosiy va ijtimoiy nozik tomonlari mavjud. Fikrimcha, quyidagi asosiy ildiz sabablarga etibor berishimiz lozim:

- Past va saviyasiz boshqaruv funksionalligi;

- Islohotchilarning besamar islohotlari;

- Oqituvchilarning bilim va oqitish saviyasi pastligi;

- Innovativ talim tizimlariga behuda ketadigan oqish vaqti.

Qoshnilarimizdan Qirgiziston YaIMning 5,8 foizini, Qozogiston 3,0 foizini, Turkmaniston 3 foizini, Tojikiston 5,2 foizini, Afgoniston 3,1 foizini, shuningdek, Rossiya 4,1 foizini maorifga sarflaydi. Mamlakatimiz boyicha statistik malumotlar mavjud bolmagani uchun keltirilgan barcha malumotlarni BMT Taraqqiyot dasturi hisobotlaridan oldim. Gap muammoga koproq pul yoq qilishda emas. Muammoning yechimi boshqa joyda: munosabatni ozgartirish va samaradorlikni oshirish. Afsuski, buni bundan oldingi hukumatdan kutib bolmas edi; yangi hukumat ishlarni yaxshi yolga qoyadi degan umiddamiz.

Raqamli talim maydoni va yangi texnologiyalar

Raqamli platforma va yangi texnologiyalar talim jarayonini tubdan ozgartirib yubordi. Hammani bir joyda yigib yoki harbiylashtirilgan, yani sinf xonalarda barcha talabalarga bir vaqtning ozida bir xil bilim beradigan uslub qaytarib bolmas darajada eskirib qolganligiga qaramasdan bizda amal qilishda davom etmoqda.

Bugungi kunda har qanday odam har qanday joyda va istalgan vaqtda raqamli dunyo maydonida har qanday malumotni olishi mumkin. Dunyoda raqamli texnologiyalarning juda kam mablag sarflash evaziga sezilarli darajada arzonroq narxlarga ega bolgan qiymat birligini yaratish jarayonlari hukmron.

1998-yildan 2008-yilgacha masofadan oqiyotgan talabalar soni 1,5 barobar oshdi. Atigi 5 yil ichida Coursera onlayn talim platformasi 25 million talabani, 149 ta eng yaxshi hamkor universitetni, 2 mingdan ortiq oquv kurslarini qamrab oldi, Edx tizimida esa 10 milliondan ortiq mijoz, 109 ta hamkor universitet va 1300 dan ortiq kurs mavjud. 2015-yilda abituriyentlarning 91 foizi ijtimoiy tarmoqlarga ishga joylashish orqali oliy oquv yurtlariga kirishdi (2014-yil 59 foiz). Bazi ekspertlar yaqin kelajakda qimmatbaho universitet binolari va hatto diplomlar oz ahamiyatini yoqotishi haqida fikr bildirmoqda, chunki talaba har qanday joyda va har qanday vaqtda talim olish imkoniyatiga ega boladi.

Oliy talimda xalqarolashuv yangi ish orinlaridir

Oliy talim tizimining jozibadorligi xalqarolashuv darajasi bilan isbot qilinadi. Songgi 41 yil ichida dunyoda xalqaro talabalar soni 8,3 barobar oshdi va ular soni qariyb 5 million kishiga yetdi. YuNESKO bashoratiga kora, 2025-yilga borib xorijlik talabalar soni 7 millionga yetadi.

2017-yilda eng kop xorijiy talabalar soni AQShda qayd etildi; AQSh universitetlarida milliondan ortiq chet ellik talabalar tahsil oladi va bu korsatkich jahon boyicha xorijiy talabalar umumiy sonining 24 foizini tashkil etadi. Bu korsatkich Buyuk Britaniyada 11 foizni, Xitoyda 10 foizni tashkil etadi.

Qozogistonda 15 yil davomida chet ellik talabalar soni 1,7 marta kopaydi. Chet ellik talabalarning kopchiligi tibbiyot ixtisosligi boyicha, shuningdek, hukumatlararo bitimlar asosida oqitiladi.

Xalqarolashuvning sababi global miqyosda istedodlar uchun kurash bilan belgilanadi. Yaqin kelajakda dushman davlatini harbiy va jismoniy jihatdan yoq qilish goyasi oz manosini yoqotishi haqida ekspertlar fikri mavjud. Raqibni maglub qilish uchun uning iqtidorli vakillarini oz tomoningizga otkazib olishning ozi uni himoyasiz va xavfsiz qiladi. Ehtimol, shuning uchun ham dunyoning rivojlangan mamlakatlarining kopchiligi imkon qadar chet ellik talabalarni jalb qilishni maqsad qilgan.

Chet ellik talabalarni jalb qilish boyicha aniq strategiyamiz bormi? Chet ellik talabalar uchun yangilangan va zamonaviy oquv dasturlarini ishlab chiqaryapmizmi? Talab qilinadigan jihozlar, professional oqituvchilar va chet ellik professor-oqituvchilarimiz bormi? Qozogiston Markaziy Osiyodagi talim markaziga aylanish niyatida ambitsiyali rejalarga ega mamlakat bolib, talim vazirligi oz maqsadlariga erishish uchun ulkan say-harakatlarni amalga oshirmoqda. Biz-chi, chet ellik talabalar uchun yaqin kelajakda mashhur joyga aylana olamizmi?

Ozbekiston oliy va orta maxsus talim vazirligi veb-saytining tahlil va statistik bolimini organib chiqdim, ammo Ozbekistonda xorijlik talabalar sonining kolami haqida malumot topa olmadim. Qizigi shundaki, ingliz tilidagi veb-sahifada malumot ozbek tilida taqdim qilingan. Agar vazirlikning veb-saytida ingliz tilida kerakli axborot bolmasa, u qanday qilib ular xalqaro jarayonni kuchaytira oladi?

Rejalar qismi ham bosh turibdi.

Oliy talim tizimiga kiritilgan yangiliklarning natijalarini qachon koramiz?

Bu ulug diyor fuqarosi sifatida Shavkat Mirziyoyevning 2018-yil 24-oktabrda Toshkentdagi oliy oquv yurtlari rektorlari bilan uchrashuvi Ozbekistonda ancha vaqtlar ortda qolgan oliy talim tizimining rivojlanishida yangi bosqich bolishi kerak, deb oylayman.

2019-yil 28-may kuni ilm-fan va oliy talim sohasini rivojlantirish boyicha belgilangan vazifalar ijrosiga bagishlangan yigilishda prezident sohaga oid davlat dasturlarini shakllantirish va markazlashgan tartibda moliyalashtirish orqali ilm-fanni tubdan rivojlantirish, yuksak natijadorlikka yonaltirilgan ixtisosliklar boyicha milliy laboratoriyalar tizimini yaratish, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish, xalqaro reytinglarda mamlakatimiz fani nufuzini kotarish boyicha topshiriqlar bergandi.

Yaqin va uzoq istiqboldagi iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan mamlakatga qaysi soha uchun qanday mutaxassis kerak boladi, shuni hozirdan chuqur oylash, zamon talabi, islohotlar shiddatiga mos kadrlarni tarbiyalash zarurati haqida hali ham ishlar amalga oshirilmagan. Xosh, prezidentning ushbu qaror va topshiriqlarini amalga oshirish uchun vazirlik va rektorlarlaga yana qancha yigilish va qoshimcha qarorlar kerak?

Ozbekiston koplab qiyinchiliklarga duch kelmoqda, ammo mamlakatning talim tizimini yolga qoyish aksar muammolarni hal qila oladi. Katta biznes kirib kelishi va ushbu sohada oz salohiyatlarini isbot qilganlarga yordam berib, bu jabhaga sarmoya kiritishi lozim.

Shubha yoqki, xalqaro bilim va tajribaga ega bizdek yoshlarning Ozbekistonga qaytishi ijtimoiy-iqtisodiy, demokratik islohotlar uchun kuchli suyanchiq vazifasini otashi mumkin. Shu bilan birga, bu mamlakatimiz ilmiy salohiyati yuksalishiga xizmat qiladi. Qiziq, davlatimiz bunga tayyormi? Unda ishni birgalikda boshlaylik...

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazariga mos kelmasligi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (11-06-2019, 13:44)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 40) ( 0) ( 37) ( 3)
:
-
:
20 ... -