» » Asrlar yukini ozida kotarib kelayotgan inshootlar. 18-aprel Xalqaro yodgorliklar va obidalar kuni

Asrlar yukini ozida kotarib kelayotgan inshootlar. 18-aprel Xalqaro yodgorliklar va obidalar kuni


Har yili dunyoda 18-aprelXalqaro yodgorliklar va obidalar kunisifatida nishonlanadi. Bu yilgi tadbirlar Mushtarak madaniyatlar, mushtarak meros va mushtarak javobgarlik shiori ostida otkazilishi belgilangan edi. Ammo dunyoda hukm surib turgan pandemik holat sababli tadbirlar onlayn tarzda amalga oshirilishi belgilab olindi. Daryo kolumnisti Jahongir Ostonov sana munosabati bilan yurtimizdagi kozga koringan tarixiy yodgorliklar haqida soz yuritadi.

Shosh savdo karvonlari chorrahasi

Yurtimizga tashrif buyurgan sayyohlar oz sayohatlarini avvalo Toshkent shahridan boshlaydi. Toshkent shahrining qadimgi nomlari turli manbalarda turlicha keltirilgan: Choch, Binkat, Shosh. Toshkent nomi ilk bor Mahmud Qoshgariyning Devoni lugotit-turk asarida uchraydi. Toshkent qadimdan savdo karvonlari toxtaydigan asosiy shaharlardan biri bolgan. Bu narsa hozirgacha oz tasirini korsatib keladi. Respublikadagi bozorlarning eng kopi Toshkent shahrida joylashgan.

Toshkent boshqa tarixiy shaharlarga nisbatan tarixiy yodgorliklarga boy bolmasa-da, kelgan har bir mehmon kormasdan ketmasligi kerak bolgan bir nechta obidalar bor. Shulardan eng mashhuri Toshkentning Eski shahar qismida joylashgan qadimgi Kaykovus anhori boyidagi Hazrati Imom majmuasidir. Ushbu majmua turli davrlarda qurilgan memoriy obidalar jamlanmasidir. Majmua toshkentlik mashhur diniy olim, shofeiy mazhabining imomlaridan, qoraxoniylarning rahnamosi Abu Bakr Muhammad Qaffol Shoshiyning maqbaralari atrofida dunyoga kelgani uchun Hazrati Imom nomi bilan ataladi.

Xalq orasida Xastimom nomi koproq mashhur. Dastlabki maqbara XI asrda qoraxoniylar hukmronligi davrida qurilgan. Ammo mogullar istilosi, tabiiy ofatlar natijasida buzilib ketgan. Biz korib turgan hozirgi maqbara esa XVI asr Shayboniylar davriga oiddir. Maqbara xonaqoh tipida, tortburchak shaklda qurilgan. Gumbazi XIX asrdagi zilzila oqibatida talafot korgan. Atrofida qabriston bolgan. Eshigi shimol tarafga qaratib qurilgani uchun maqbara ichi doimiy ravishda salqin turadi. Janubida zamonaviy Ozbekistonning ikki muftiysi Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon va u kishining ogillari Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon hazratlarining qabrlari joylashgan.

Majmuadagi ikkinchi obida XVI asrda shayboniylar sulolasining xoni Navroz Ahmadxon qurdirgan Baroqxon madrasasi hisoblanadi. Madrasa Markaziy Osiyoga xos ananaviy uslubda bir qavat qilib qurilgan. Madrasa ornida dastlab ikki maqbara bolgan, biri Navroz Ahmadxonning otasi Suyunchixojaniki, ikkinchisi Navroz Ahmadxonniki. Ikki maqbara ham Navroz Ahmadxon buyrugi bilan qurilgan. Maqbaralar atrofida madrasa hujralari mavjud. Ammo Navroz Ahmadxon Samarqandda vafot etgani uchun oziga atalgan maqbaraga qoyilmagan.

Ushbu majmuaning markaziy nuqtasi, shubhasiz, Hazrati Usmon (r.a.)ga tegishli deb qaraladigan Quroni Karimning eng qadimgi qolyozmasi saqlanayotgan muzey hisoblanadi. Chunki kopchilik aynan ushbu nodir qolyozmani korishni istaydi. Muzey XVIII asrda qurilgan Moyi Muborak madrasasida tashkil qilingan. Shuningdek, majmuada XIX asrga tegishli Tillashayx masjidi, Namozgoh masjidi, 2007-yilda qurilgan Hazrati Imom jome masjidi, Musulmonlar idorasi, Toshkent islom instituti joylashgan.

Toshkentda, yana ziyorat va tashrif uchun Shayx Hovandu Tohir maqbarasi, Abulqosim va Kokaldosh madrasalari bor. Toshkent viloyati Zangiota tumanida Zangiota maqbarasi ziyoratgohi koplab ziyoratchilarni qabul qiladi.

Samarqand yer yuzining sayqali

Dunyoda Samarqand nomini eshitmaganlar bolmasa kerak. Sharq gavhari, yer yuzining sayqali, Buyuk ipak yoli chorrahasi, Buyuk Temur imperiyasi poytaxti Samarqand doimo oziga sayyohlarni chorlab kelgan. Qadimdan hukmdorlar bu shaharga ega bolishni orzu qilgan. Samarqand tarixda bolgani kabi bugun ham butun dunyodan oziga odamlarni jalb qilmoqda. Bunga uning tarixdagi mashhurligi va uning zaminidagi tarixiy obidalarning hissasi yuqori.

Samarqand shahriga eramizdan avvalgi VIII asrda asos solingan. Qadimdan Fors emperiyasi tarkibidagi Sogd viloyati markazi hisoblangan. Dastlab Samarqand hozirgi Afrosiyob arxeologik hududida mavjud bolgan. XIII asrda mogullar hujumidan katta talafot korgan shahar keyinchalik odamlar kochib ketishi oqibatida boshab, xarobaga aylangan. XIV asrda Amir Temur hukmronligi yillarida shahar oz qudratining choqqisiga chiqqan.

Samarqandda tarixiy obidalar son jihatidan u qadar kop emas. Sababi shahar ruslar tomonidan egallanganidan keyin koplab tarixiy binolar buzildi. Jumladan, Amir Temur saroylaridan biri Koksaroy ham. Nafaqat Samarqandning, balki butun Ozbekistonning ramzi bolgan Registon maydoni shaharning tashrif qogozi hisoblanadi. Samarqandga borgan kishi borki, Registon ansamblini kormasdan qaytmaydi.

Registon maydoni Samarqandning markazi hisoblangan. U yerda bozor mavjud bolgan. XV asrda Mirzo Ulugbek bu yerda madrasa, xonaqoh, karvonsaroy qurdirgan. Ammo vaqt otishi bilan karvonsaroy hamda xonaqoh nurab qolgan. XVII asrga kelib Samarqand hokimi Yalantosh Bahodir Ulugbek madrasasi roparasida, xonaqoh ornida katta madrasa qurdirgan. Peshtoqidagi sher tasviri tushirilgan bezaklari uchun xalq orasida Sherdor nomi bilan mashhur. Maydonning garbiy qismida Mirzoyi karvonsaroyi ornida Yalangtosh Bahodirning ikkinchi madrasasi bor.

Tilla suvi bilan bezatilgani uchun mazkur madrasa Tillakori madrasasi deb nomlangan. Shunday qilib Registon majmuasining bugungi korinishi XVXVII asrlarda shakllangan. Madrasalar devorlari va peshtoqlari ananaviy memorchilik uslublarida sopol mozaikalar bilan bezatilgan. Bezak sifatida arab yozuvining turli shakllaridan foydalanilgan. Jumladan, madrasalar tashqi devorlari, minoralari kufiy xatidagi geometrik shaklli girih naqsh-yozuvlari bilan bezatilgan. Shuningdek, peshtoqlarda suls xatidan foydalanib, Quron oyatlari va hikmatlar sopol mozaikalar yordamida yozilgan.

Samarqandning yana bir javohiri bu Amir Temur maqbarasi. Maqbara XV asrning boshiga oid. Dastlab bu yerda Amir Temurning nevarasi hamda taxt vorisi Muhammad Sulton bir madrasa va bir xonaqoh qurdirgan. Ikki bino bir-biriga qarama-qarshi qilib qurilgan. 1403-yilda Muhammad Sulton Shomda vafot etadi. Temur nevarasi uchun ushbu majmua hududida maqbara qurishni buyuradi. Maqbara sakkiz qirrali bino shaklida qurilgan hamda ustiga ulkan gumbaz ornatilgan.

Binoning balandligi 36 metrni tashkil qiladi. Gumbaz dimatri 16 metr. Gumbaz tashqi tarafdan tolqinsimon qabartma shaklida qurilgan va sopol koshinlar bilan qoplangan. Bino devorlariga Allohning quli Muhammad yozuvi kufiy xatida girih naqshlari bilan bezatib yozilgan. Binoning asosiy korinishi Ulugbek davrida qurilgan qoshimcha binolar tufayli bekilib qolgan.

Bino ichiga Ulugbek tomonidan qurdirilgan yolak orqali kiriladi. Dastlabki majmuadan, yani Muhammad Sulton qurdirgan binolardan faqatgina majmuaga kirish peshtoqi saqlanib qolgan bolib, unda bino bezaklarini bajargan ustaning ismi saqlanib qolgan. Unda Ushbu bino Allohning quli Muhammad ibn Mahmud Isfahoniy tarafidan qurildi degan mazmundagi yozuv bor. Temuriylar davrida qurilgan kopchilik binolar, asosan, forslik ustalar tomonidan qurilgan va shuning uchun ikki mamlakat tarixiy obidalari ortasida oxshashlik mavjud. Bu binolarning tashqi korinishida va ranglarida oz aksini topgan.

Maqbarada toqqizta qabr mavjud bolib, ilk qabr Muhammad Sultonga tegishli. Undan tashqari bu yerda Amir Temur, Shohruh Mirzo, Mironshoh Mirzo, Ulugbek Mirzo, Mir Sayyid Baraka, iroqlik Shayx Sayyid Umar va Mirzo Ulugbekning yoshlikda vafot etgan ikki ogli Abdulloh va Abdurahmon Mirzolarning qabrlari bor. Qabrlar bugun biz koradigan maqbaraning yuqori qismida emas, balki yer ostida joylashgan. Maqbaraning ziyoratxonasida mavjud qabr toshlar asl qabrlar joylashuviga qarab qoyilgan.

Asl qabrlarga kirish mumkin emas. Faqatgina maxsus delegatsiyalar va hukumat ruxsati bilan kiritiladi. Maqbaraning ichki qismi ham juda gozal naqshlar va xattotlik sanati bezaklari ila bezatilgan. Bezatishda tilla suvi ishlatilgani jozibadorlikni yanada oshirgan. Yozuvlar, asosan, Quroni Karim oyatlari, hadisi sharif va hikmatli sozlarni aks ettiradi.

Samarqadning muqaddas qadamjolari orasida, shubhasiz, Qusam ibn Abbos (r.a) maqbarasi yetakchi hisoblanadi. Ushbu maqbara Shohi Zinda arxitektura majmuasining tarkib topishida markaziy rol oynagan. Chunki aynan shu maqbara atrofida keyinchalik koplab maqbaralar bino qilingan. Majmua XIXX asrlar mobaynida shakllanib borgan. Dastlab XIXII asrlarda, qoraxoniylar hukmronligi davrida maqbaralar qurilgan. Qusam ibn Abbos maqbarasi ham aynan osha davrda bino qilingan. Ammo Samarqand shahri mogullar tomonidan egallanganidan keyin shaharning boshqa koplab binolari singari majmua ham jiddiy talafot korgan. Bugungacha saqlanib qolgan asosiy binolar XIVXV asrlarga oid.

Ansambl bir-biri bilan yolak orqali boglangan uch guruh binolardan iborat. Quyi guruh binolari 14341435-yillarda Mirzo Ulugbek tarafidan ogli Abdulaziz Mirzoga atab qurdirilgan chortoq bilan boshlanadi. Darvozadan kirganda chap tomonda 1910-yilda qurilgan yozgi masjid, ong tomonda XIX asrga oid Davlat qushbegi madrasasi bor. Ikkinchi chortoqqa chiqiladigan zina yonida XV asrda qurilgan qosh gumbazli maqbara bor bolib, uzoq yillar mobaynida buyuk matematik olim Qozizoda Rumiyga nisbat berib kelingan. Ammo qazishmalar natijasida uning Amir Temurning enagasiga tegishli ekani taxmin qilingan va bugun shunga nisbat beriladi.

Orta guruhdagi binolar: Amirzoda maqbarasi, Tuglu Tekin maqbarasi, Shirinbeka ogo maqbarasi, uning qarshisida Temurning boshqa singlisi Turkan ogo maqbarasi, sakkiz qirrali maqbara, Ali Nasafiy maqbarasi kabilar. Ushbu maqbaralarning barchasi XIV asrda qurilgan. Maqbaralar Temuriylar davri arxitekturasida koshinpazlikning yuksak namunasini ozida mujassamlashtirgan. Shirinbeka ogo maqbarasidan tashqari qolgan maqbaralar, asosan, koshinlar bilan bezatilgan.

Unda Markaziy Osiyoga oid bolgan bezak sanati namunalari orin olgan. Shirinbeka ogo maqbarasi esa sopol mozaikalar bilan bezatilgan. Maqbaralar orasida Turkon ogo maqbarasi, Shirinbeka ogo maqbarasi hamda Usta Ali Nasafaiy maqbaralari ham ichki, ham tashqi bezaklari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, Shirinbeka ogo maqbarasining ichki va tashqi bezaklari qolganlaridan tubdan faqr qiladi. Bu Temuriylar arxitekturasida yangi maktabning boshlanishi sifatida baholanadi.

Oldingi dagal koshinlar ornini nafis mozaikalar va devoriy suratlar egallagan. Bu turdagi bezak namunalarini yuqori qism binolarida, jumladan, Tuman ogo majmuasi, Qusam ibn Abbos maqbarasi, Amir Temur jome masjidi xonaqosi va yon xonalari, qosh gumbazli maqbarada ham uchratish mumkin. Maqbaralar arab xatining kufiy, suls kabi yozuv namunalari bilan turli hikmatli sozlar, Quron oyatlari, hadisi shariflar bilan bezatilgan.

Yuqori guruh binolariga Amir Burunduq maqbarasi (XVI asr oxiri), Xoja Ahmad maqbarasi (XIV asr ortalari), XIV asr 60-yillariga oid yana bir Tuman ogo majmuasi: masjid, gorxona va ziyoratxona (XV asr boshi), Qusam ibn Abbos maqbarasi, ziyoratxona, masjid kiradi.

Qusam ibn Abbos maqbarasiga boradigan yolak kirish eshigi XV asrda yasalgan, kirish tepasida Paygambarimizning Qusam ibn Abbos (r.a) haqida aytgan hadislari yozilgan. Uning manosi quyidagicha: Qusam ibn Abbos tashqi korinishi, xulqi jihatidan menga eng kop oxshaydiganidir. Maqbara ikki qismdan iborat: qabr joylashgan gorxona va ziyoratxona. Ziyoratxonaga kirish eshigi XIV asrda yasalgan. Maqbara binosi XIV asrda qayta tamirlangan.

Qusam ibn Abbosning qabrlari ustiga tort qavatli qabr toshi ornatilgan bolib, atrofi sirlangan koshinlar bilan bezatilgan. Majmuaning Shohi zinda deb nomlanishi ham Qusam ibn Abbos nomi bilan bogliq. Majmuaning kirish peshtoqida Oli Imron surasining 169. Allohning yolida qatl qilinganlarni oliklar deb oylamang! Yoq, tirikdirlar, Robbilari huzurida rizqlantirilmoqdalar oyati yozilgan. Qusam ibn Abbos Samarqandga islom dinini yoyish maqsadida kelganlarida shahid bolganlar. Qurondagi mazkur oyat sababidan tirikliklariga nisbat berilib Shohi zinda, yani Tirik shoh deb nomlangan.

Majmuaning yuqori qismidagi bir-biriga qaratib qurilgan uchta maqbara bezaklarining hamohangligi bilan majmuaga ozgacha kork bagishlab turadi. Chortoqdan kirishda togrida Xoja Ahmad maqbarasi, ong tomonda Amir Temur ayollaridan biriga nisbat beriladigan maqbara, chap tomonda esa Tuman ogo majmuasi joylashgan.

Samarqandning mazkur yodgorliklarining barchasi davlat tomonidan muhofaza qilinadi va YuNESKOning moddiy-madaniy merosi royxatiga kiritilgan.

Qubbat ul islom Buxoroi sharif

Buxoro zamini qadim zamonlardan ilm-fanning turli yonalishlarida olimlar yetishtirib berdi. Shaharning buyukligini unga, shubhasiz, islom dini olib keldi. Buxoro vohasida juda qadim zamonlardan bir qancha yirik shaharlar bolgan: Poykent, Romiton, Varaxsha va Vobkent shular jumlasidan. Buxoro shahrining yoshini tarixchilar 2 500 yildan koproq deb hisoblaydi.

Buxoro vohasi VIIIIX asrlargacha Kampir devor deb nomlangan 250300 kilometrli devor bilan orab olingan degan malumotlar bor. Turli davrlarda hukmdorlar ushbu devorni tamirlab borgan. Ammo somoniylar davriga kelib devor tamirlanmasdan qolib ketdi. Bunga sabab qilib Ismoil Somoniy mashhur Toki men tirik ekanman, Buxoroning devori ozim bolaman degan gapini keltiradi. Shayboniylar davriga kelib Buxoro shahri 25 kilometr uzunlikdagi devor bilan orab olindi.

Buxoroda somoniylar va qoraxoniylar davrida koplab qurilish inshootlari, madrasalar, masjidlar, jamoat binolari, hammomlar qurildi. Markaziy Osiyodagi ilk madrasa ham aynan Buxoroda qurilgan bolib, u Farjak deb nomlangan. Ushbu binolardan kopchiligi mogullar bosqini paytida buzib tashlandi. Mogullardan oldingi qurilishlardan Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai Kalon, Vobkent minorasi, Magoki attor kabi inshootlar saqlanib qoldi.

Navbatdagi yirik qurilishlar shayboniylar, jumladan, Abdullaxon II hukmronligi yillarida amalga oshirildi. Ashtarxoniylar hukmronligi yillarida ham bir qancha qurilishlar amalga oshirildi. Mangitlar sulolasi davriga kelib esa yirik qurilishlar bir muncha kam amalga oshirildi. Asosan saroylar qurilgan bu davrda. Kogonda, Buxoro shimolida, Qrimda amir saroylari, Sankt-Peterburg jome masjidi aynan mangit hukmdorlari tomonidan qurdirilgan.

Buxoroga tashrif buyurgan har bir sayyoh borishi shart bolgan bir qancha tarixiy binolar bor. Ular Ismoil Somoniy maqbarasi, Poyi kalon majmuasi, Sitorai Mohi-Xosa saroyi.

Ismoil Somoniy maqbarasi IXX asrlar noyob yodgorlik majmuasi hisoblanadi. Sababi u islom olamidagi ilk bunyod etilgan maqbaralardan, shuningdek, gumbazli qilib qurilgan ilk maqbara hisoblanadi. Binoning tarxi kvadrat shaklda bolib, tort tomoni bir xil 11 metrni tashkil qiladi. Bino tomi gumbaz bilan yopilgan. Tort tomonidan kirish eshiklari bolgan, hozir faqat bir tomonidan kiriladi. Kirish eshigi tepasidagi yogoch lavhda maqbara qurilganiga doir yozuvlar qismlari saqlanib qolgan. Maqbaraning oziga xos jihati gishtlarining xuddi toqilgandek qilib terilganidir.

Aynan mana shu uslub uning quyosh nuri tushishiga qarab oz rangini ozgartirib turishiga yordam beradi. Bu oz navbatida binoning bezagi ham hisoblanadi. Devorning tort tarafidan yuqori qismida kichik darchalar qoyilgan bolib, maqbara ichidagi havoning motadillashib turishiga va havo aylanishiga yordam beradi. Uning bu paytgacha yetib kelishiga uzoq yillar qum ostida saqlangani sabab hisoblanadi. XX asrning 30-yillarida arxeolog Shishkin izlanishlari natijasida uning joyini aniqlab, atrofidagi qumliklarni olib tashlaydi. Maqbara atrofi qabriston bolgan bolib, Kirov parki qurilishi sababidan qabriston boshqa hududga kochirilgan. Bugungi kunda maqbara joylashgan hudud Buxoro markaziy istirohat bogi deb yuritiladi.

Buxoroning tashrif qogozi, shubhasiz, Poyi Kalon majmuasidir. Majmua Arslonxon minorasi, Katta jome masjidi va Mir Arab madrasasidan tashkil topgan. Majmuadagi eng qadimiy bino bu xalq orasida Minorai Kalon, yani Katta minora deb yuritiladigan Arslonxon minorasidir. Minora 1127-yilda qoraxoniylar hukmdori Arslonxon Muhammad buyrugiga kora, Usta Baqo boshchiligidagi quruvchilar tomonidan qurilgan. Yer sathidan toqqiz metr chuqur, balandligi 46,5 m (ayrim manbalarda 48, 50 metr), kursisi qirrador, tanasi golasimon, tepasi gumbazli davra qafasa-koshk bilan boglangan.

Minora yuqoriga ingichkalashib boradi va muqarnas bilan tugaydi. Qafasasidagi 16 ravoqli darchalar orqali atrofni kuzatish mumkin. Tepaga minora ichidagi 104 pillapoya aylanma zina orqali chiqiladi. Masjidi Kalon tomonidan minoraga otiladigan koprikcha bolgan. Minorai Kalonning ozagi ham, bezagi ham chorsi gisht ganchxok loyida terilgan. Bezak gishti orniga qarab turli shaklda, sirti silliq pardozlangan. Ustma-ust joylashgan turli xil handasaviy shakldagi bejirim bezakli halqalari gishtin dandanalar bilan hoshiyalangan.

Bezaklar orasida tarixiy va diniy mazmundagi kufiy yozuvlar uchraydi. Muqarnas ostidagi moviy rang sirkor halqalarning har biri turli xil handasaviy shaklda bezatilgan (keyinchalik tokilib ketgan). Minorai Kalon shu turdagi qadimiy inshootlar orasida alohida orin tutadi. Shakllarning ozaro monandligi va mutanosibligi, handasaviy uygunlik, ajoyib kork va mahobatlilik Minorai Kalonga chinakam gozallik bagishlaydi. 1920-yilgi Sovet armiyasining Buxoro shahriga qilgan hujumi oqibatida minora shikastlandi. 1924-yilda usta Shirin Murodov boshchiliga muqarnasi va tanasi tamirlandi.

Ansamblning keyingi inshooti Masjidi Kalondir. Masjid ornida dastlab XII asrda qurilgan eski masjid bolgan. Buzilib ketgan masjid poydevori ornida XIVXV asrlarda masjid qurilishi boshlangan. XVI asr boshiga kelib toliq tugallangan. Masjid togri tortburchak tarhli, keng hovli atrofini gumbazli bostirma ayvon egallagan. 288 qubba (gumbazcha) 208 ustunga tayangan. Ular oziga xos mahobatli korinishga ega bolib, ustunlarga keyinchalik murabba tarhli poyustunlar ornatilgan.

Hovlining tort tomoni markazida naqshinkor peshtoqlar bor. Sharqdagi tashqi ulkan peshtoq mahobati va muhtasham bezagi bilan alohida ajralib turadi. Masjidi kalonning tashqi tomondan yetti eshigi bolib, asosiy sharqiy darvoza oldida va ichida keng ayvonlar joylashgan. Masjidga kirish uchun zinadan pastga qarab tushiladi. Peshtoq ravogidagi boloxona va uning yon tomonidagi qirrali ravoqlar koshin va sirlangan gishtlar bilan bezatilgan. Ayniqsa, ganchkori ravoqlar alohida ajralib turadi.

Peshtoq orqali hovli tori (yuqorisi)dagi xonaqoh maqsuraga otiladi. Xonaqohning tashqi poygumbazi baland, moviy gumbazi uzoqdan kozga tashlanib turadi. Ichki gumbaz osti bagallariga qolibkori uslubida qator mayda 16 ta ravoqcha ishlangan. Mehrob bezaklari nafis koshinkorlik sanatining yuksak namunasidir, unda usta Boyozid Puroniy nomi va 1514-yil sanasi korsatilgan. Peshtoq oldidagi sahnda kichik koshk bor bolib, Amir Olimxon buyrugi bilan mogullar bosqini paytida halok bolgan bolalar ruhiga atab qurilgan degan malumotlar bor.

Markaziy Osiyodagi qurilganidan buyon hali biror marta oz faoliyatini toxtatmagan, Markaziy Osiyoning ilm beshiklaridan bolgan Mir Arab madrasasi majmuadagi nisbatan kechroq qurilgan inshoot hisoblanadi. 153035-yillar orasida Buxoro hukmdori Ubaydulloxon buyrugiga binoan ozining diniy rahnamosi Said Abdulloh Yamaniy Miri Arabga atab qurilgan. Qurilish ishlarini Miri Arabning ozi nazorat qilib borgan. Miri Arab Xoja Ahrori Valiyning shogirdlaridan bolib, asli yamanlik, naqshbandiya tariqatining shayxlaridan hisoblanadilar.

Bugungi kunda madrasa Ozbekiston musulmonlar diniy idorasi tasarrufida bolib, tolibi ilmlar diniy ilmlarini olishlari mumkin. Madrasada arab, ingliz, rus va fors tillari ham orgatiladi.

Buxorodan tort kilometr shimolda joylashgan Sitorai Mohi-Xosa Buxoro amirining yozgi qarorgohi ozining arxitekturasi va bezaklari bilan shaharning boshqa inshootlaridan ajralib turadi. Dastlab bu yerda XIX asr boshlarida Amir Nasrullo buyrugi bilan, keyinchalik Amir Muzaffar, Amir Abdul Ahadlar buyrugi bilan bir qator inshootlar barpo etilgan. Ammo ulardan faqatgina tashqarida joylashgan Amir Abdul Ahadga tegishli eski saroy saqlanib qolgan.

Amir Sayyid Olimxon hukmronligi yillarida bu yerda yangi saroy qurdiradi. Sitorai Mohi-Xosa saroy majmuasi ichki va tashqi hovli, haram, mehmonxona, amir ayollari yotoqxonasidan iborat binolardan tashkil topgan. Tashqi hovliga asosiy darvozadan kirilgan. U yerda amir hunarmandlari oz faoliyatini olib borgan. Xalq sayillari, rasmiy qabul marosimlari paytida turli korgazmalar tashkil etilib turilgan. Kichik darvoza orqali ichki hovliga otilgan.

U yerda kirill alifbosidagi harfi shaklida binolar qurilgan bolib, ular oshxona, mirzoxona, bazmxona, shaxmat xonasi, kutish zali, qabul marosimlari otkaziladigan katta oq uy hamda amir yotoqxonasi va shimol tomonda uzun ayvondan iborat. Ushbu yangi saroy ozbek va rus arxitektorlari hamkorligida qurilgan. Shuning uchun uning tashqi korinishi yevropacha, ichki bezaklari sharqona uslubda ishlangan. Markaziy Osiyoga xos bolmagan katta deraza va eshiklar, biri ikkinchisiga ulanib ketadigan xonalar tarzida qurilgan.

Xonning qabul marosimlari otkaziladigan Xonai safed oq xona(uy) mashhur ganchkor usta Shirin Murodov rahbarligida ikki yilda tamomlangan. Ganchdan ishlangani tufayli xona shunday nomlangan. Oqsaroy ichkarisi sharqning jimjimador, nafis naqshlari jozibador gullari bilan uygunlashgan. Devorning kozgulardan iborat bolishi va gulganchdan ishlangan bezaklarning kozni qamashtiradigan darajada oqligi xonani korkam qilib korsatadi. Kutish xonasi ham devoriy naqshlar ila bezatilgan bolib, qabulni kutayotgan odam zerikib qolmasligi uchun shunday bezatilgan.

Bazmlar otkaziladigan xona va shaxmat xonasi ham turli xil ranglar yordamida turfa naqshlar bilan bezatilgan. Bazmxonaning bezaklari yil fasllariga qarab almashtirib turilgan. Hozirgi holat kuz faslini ifoda etadi. Sababi amirlik tugatilganda shu holicha qayta bezatilmagan. Majmuadagi sakkiz burchakli qilib qurilgan Xonai Hasht mehmonxona vazifasini otagan. Mehmonxonaning markaziy xonasi ozining tilla suvi bilan ishlangan bezaklari kishi kozini quvnatadi.

Hovlining janub tomonida amir ayollari va onasiga atab qurilgan xonai xob, yani yotoqxona mavjud. Ushbu bino Mavritaniya uslubida qurilgan bolib, bezaklari uncha yaxshi saqlanmagan. Xonai xob yonidagi hovuz suv manbai vazifasini otagan hamda hovliga va bogga salqinlik baxsh etib turgan. Majmuaning haram qismi esa shikastlangan holatda saqlangan. Bugungi kunda saroyda Buxoro olkashunoslik muzeyi joylashgan.

Buxoro shahri ISESCO tomonidan 2020-yil Islom madaniyati poytaxti deb elon qilindi.

Al Xorazmiy vatani Xiva

Orta asrlar shaharlari qiyofasini hanuzgacha saqlab kelayotgan Markaziy Osiyodagi yagona shahar Xivadir. Bunday deyishimizga sabab uning osha davrlarga xos mudofaa devorlari bilan oralganligi. Xiva shahrini afsonalarga kora Nuh alayhissalomning ogillari Som alayhissalom qurgan deyiladi. Ammo Xivaning nomi X asrdan boshlab hujjatlarda tilga olina boshlaydi.

Masalan, X asrda yashagan tarixchi Istahriy Xivani osha davrning eng yirik 30 ta shahardan biri deydi. Shahar nomi Ichan qalada joylashgan Xeyvaq qudugidan olingan. Bundan tashqari, osetin tilidagi Xiauv qala sozidan yoki antik davrda shahar yaqinida oqib otgan Xeykanik, hozirgi Polvonyop kanali nomidan kelib chiqqan degan qarashlar ham mavjud. Xiva shahri XVIXX asrlarda Xorazm (Xiva) xonligining poytaxti vazifasini otagan.

Xiva shahridagi Ichan qala memoriy majmuasi 1990-yilda YuNESKO royxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Ichan qala ichki shahar demakdir. XIX asr boshida shahar aholisi kopaygach, odamlar devor tashqarisiga chiqib ornasha boshlagan. Shunda Xorazm xoni Muhammad Rahimxon I tashqaridagi aholini tashqi hujumlardan asrash maqsadida ikkinchi devorni tiklatadi. Shu tariqa shahar ikki qismga: Dishan qala (tashqi shahar) va Ichan qala (ichki shahar)ga bolinadi. Ammo tashqi devorlar XX asrda shahar kengayishi natijasida buzib tashlangan. Dishan qalaning bir nechta darvozalari saqlanib qolgan. Ichan qala esa devorlari tamirlangan holatda saqlanib qolgan.

Ichan qala devorining uzunligi 2 200 metr, balandligi 10 metr, kengligi besh-olti metrni tashkil etadi. Shahar devorlarining yoshi haqida aniq malumotlar yoq. Shaharga tortta darvozadan kiriladi: garbdan Ota darvoza, sharqdan Polvon darvoza, shimoldan Bogcha darvoza, janubdan Tosh darvoza. Ichan qala memoriy obidalari oz shakli va bezaklari jihatidan boshqa shaharlardan ajralib turadi.

Ichan qaladagi saqlanib qolgan eng qadimiy inshoot Sayyid Alovuddin maqbarasi bolib, XIV asrda qurilgan. U kishi Naqshbandiya tariqati shayxlaridan bolganlar. Binolarning aksariyati XVIIIXIX asrlarga oid. Ichan qalada ikkita xon qarorgohi mavjud: Kohna ark va Toshhovli saroyi. Ichan qalaning eng kozga koringan memoriy inshootlari Juma masjidi, Pahlavon Mahmud maqbarasi, Toshhovli Saroyi, Islomxoja minorasi va Muhammad Aminxon minorasi yoxud mashhur Kalta minor.

Nafaqat Xivaning, balki butun Xorazmning ramziga aylangan Muhammad Aminxon minorasi, xalq orasida koproq Kalta minor nomi bilan mashhur minora XIX asrda qurilgan. 1855-yilda xon Muhammad Aminxon vafoti munosabati bilan qurilish ishlari yakuniga yetmagan. Ammo shu holida ham ozining mahobati bilan kishilarni hayratda qoldirishda davom etmoqda.

Minora balandligi 26 metr, asosining diametri 14 metr. Bezagida oq, yashil, feruza rangli koshinlar qollanilgan. Feruza rangli koshin kop ishlatilganidan kokminor deb ham ataladi. Ammo minoraning rasmiy nomi Muhammad Aminxon minorasi. Osha paytlarda odamlar uni Ulli minor, yani katta minor deb ham ataganlar. Minora tepa qismida Ogahiyning nastaliq xatida yozilgan sheriy tarixi bitilgan. Minora tugatilganida 70 yoki 100 metr balandlikka yetishi kerak bolgan.

Minora haqida koplab afsonalar toqilgan. Emishki, minora dovrugini eshitgan Buxoro amiri memor bilan Buxoroda ham xuddi shunday minora qurish boyicha yashirin bitim tuzadi. Bundan xabar topgan Xiva xoni memorni ish bitganidan song qatl qilmoqchi boladi. Buni eshitgan memor oziga qanot yasab Eron taraflarga uchib ketgan ekan.

Xivaning yana bir kozga koringan inshooti Juma masjiddir. Ushbu masjid memoriy jihatdan ulkan bolmasa ham ichidagi yogoch ustunlari sababli kishida ozgacha zavq bagishlaydi. Masjid ichi xuddi ustunli ormonga oxshaydi. Masjid XXVIII asrlarda qurilgan va kengaytirilgan. Songgi qurilish XVIII asrda Abdurahmon Mehtar buyrugiga kora amalga oshirilgan. X asrda qurilgan masjid haqida Istaxriy va al-Maqdisiylar yozib qoldirgan. Ammo u masjid buzilib ketgan.

Masjid ichidagi ustunlar soni 213 ta, har bir ustun orasidagi masofa 3,15 metrni tashkil qiladi. Masjid ustunlari yogoch oymakorligi sanatining yuksak namunalari sifatida baholanadi. Hech bir ustun bir-birining bezaklarini takrorlamaydi. Ustunlar orasida torttasi eng qadimiylari bolib, taxminan X asrga oid ilk masjidning ustunlari vazifasini otagan. Ustunlarda kufiy xatida masjidning naqshli qilib faqih Abul Fazl Muhammad Laysiy farmoniga binoan qurilgani yozilgan.

Masjid tomidan ikki joydan tuynuklar ochilgan bolib ichkariga yoruglik osha tuynuklardan kirib turgan. Masjid ichida, shuningdek, saqoxona ham bor bolib, marmar qozonga yozning issiq kunlarida muzdek suv, Ramazon oylarida iftorlik uchun sharbat toldirib qoyilgan. Mehrobi janub tomonda bolib, uning ikki yonida devorda bir nechta tuynukchalar teshilgan. Ular oziga xos ovoz kuchaytirgich vazifasini otagan. Mehrob tomi ham balandroq qilib qurilgan. Bu ham imomning ovozini kuchaytirishga xizmat qilgan. Masjid yonida minora bolib, balandligi 33 metr, bazi manbalarda 46 metr.

Xiva memorchiligining oziga xos uslublaridan biri bezak ishlarida faqat koshinlardan foydalanishi va ranglarning bir xilligidir. Ichan qala binolarining bezak ranglari asosan uch xil: kok, yashil va oq. Xiva koshinpazligining yuksak namunalarini Kohna ark hamda Toshhovli saroylarining hovlilar va ayvonlari bezaklarida uchratish mumkin. Ichan qala bezaklarida Xivaning bunyodkor xoni Ollohqulixon va uning qol ostida ishlagan usta Abdulloh jinlarning xizmatlari beqiyosdir. Jumladan, Ollohqulixon shaharning sharqiy qismida bir qator qurilish ishlari, Kohna Ark, Pahlavon Mahmud maqbarasi kabilarda qayta tamirlash ishlarini amalga oshirgan.

Toshhovli saroyi ham aynan Ollohqulixon buyrugiga kora 183038-yillarda amalga oshirilgan. Toshhovli saroyi uchta katta va tortta kichik hovlilardan iborat bolib, 119 ta xonadan tashkil topgan. Hovlilardan eng yiriklari haram, korinishxona va mehmonxona hovlilaridir. Qolgan kichik hovlichalar esa boshqalariga otishda ishlatilgan. Korinishxona va mehmonxonadan haram hududiga maxsus yolak orqali faqat xon otishi mumkin bolgan.

Korinishxonada xon qabul marosimlarini otkazgan. Hovli markaziga otov ornatiladigan maxsus supa qurilgan. Unda xon kochmanchi qabilalar rahbarlarini qabul qilgan. Ayvon va hovli devorlari Xivaning oziga xos bolgan anor, bodom, qalampir bezaklari tushirilgan koshinlar bilan bezatilgan. Mehmonxona hovlisi ham xuddi shunday koshinlar bilan bezatilgan. Ayvonda ovqatlanadigan katta xona, hovlida otov ornatishga moljallangan ikkita supa qurilgan. Hovli chetlarida esa mehmonlar uchun xonalar bor.

Haram eng katta hovli bolib, bu yerda xonning ayollari va kanizaklari yashagan. Haramda beshta ayvon qurilgan, har bir ayvonda bittadan yotoqxona mavjud bolgan. Birinchi ayvonda xon, keyingilarida uning ayollari yashagan. Har bir ayvon koshinlar bilan bir-biridan farqli qilib bezatilgan. Ammo manbalarda bu saroy, asosan, valiahdga xizmat qilgani aytilgan. Jumladan, Vamberi oz xotiralarida shunday malumotni qoldirgan. Saroyning Toshhovli deyilishiga sabab uning pishgan gishtdan qurilgani yoki baland devorlar bilan oralib mustahkamlangani uchundir. Toshhovli saroyi yonida Ollohqulixon timi, karvonsaroyi va madrasasi, shuningdek, Qutlug Murod inoq madrasasi bor.

Mamlakatimizdagi asrlar yukini kotarib kelayotgan mavjud tarixiy obidalar, qadamjolar barchamizning gururimiz. Ular bizga ajdodlardan qolgan buyuk meros. Ularni asrab, avaylab kelajak avlodlarga bus-butun yetkazish barchamiz uchun muhim vazifadir. Har birimiz yurtimizdagi tarixiy obidalarning tarixini bilishimiz va oz farzandlarimizga orgatishimiz lozim.



Manba: Daryo.uz
: admin (18-04-2020, 10:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 39) ( 0) ( 38) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -