» » Pandemiyada karantinda otirmagan yagona Yevropa davlati. Shvetsiyaning koronavirusga qarshi strategiyasi butun dunyoga yoyilmoqda

Pandemiyada karantinda otirmagan yagona Yevropa davlati. Shvetsiyaning koronavirusga qarshi strategiyasi butun dunyoga yoyilmoqda


Bugun dunyo mamlakatlari oldida jamoaviy immunitet hosil qilish koronavirus pandemiyasidan chiqib ketishning yagona real varianti bolib turibdi. Muammo esa bunday jamoaviy immunitetga qanday qilib erishilishi bilan bogliq. Daryo Foreign Affairs nashrida elon qilingan mavzuga doir maqolani tarjima tariqasida taqdim etadi.

Yanvarda Xitoy Xubey provinsiyasida 50 million odam karantinga olindi. Oshandan keyin koplab liberal demokratiyalar ham ozlarining koronavirusga qarshi qaratilgan qatiy va avtoritar choralarini kordi. Mart ortasiga kelib, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) azosi bolgan davlatlarning deyarli barchasida maktab, universitet va ish joylarining yopilishi, transport harakatining toxtatilishi, ommaviy tadbirlarning cheklanishi, ichki va xalqaro qatnovlarning chegaralanishi singari choralarning muayyan kombinatsiyasi joriy qilindi. Biroq garbdagi bir mamlakat bundan mustasno boldi.

Karantin elon qilish yoxud favqulodda holat rejimi joriy etish orniga Shvetsiya oz fuqarolarini ixtiyoriy ravishda ozaro ijtimoiy masofalanishga chaqirdi. Shved hukumati epidemiya manzarasini ifodalovchi grafik chiziqni ravonroq tutish maqsadida ommaviy yiginlarda 50 kishidan ortiq odam toplanmasligi, barlarda xizmat korsatishning toxtatilishi, orta maktab va universitetlarda masofaviy talim tizimiga otilishi singari ayrim cheklovlarni joriy qildi.

Lekin hukumat qatiy nazorat, jarimalar va politsiya aralashuvi singari choralardan tiyildi. Shvedlar, albatta, oz yurish-turishini ozgartirdi, lekin bu ozgarishlar ayrim garb demokratik davlatlaridagichalik bolmadi. Restoranlarda odam kamaygan bolsa-da, ularning kopi ochiq turdi, yosh bolakaylar esa maktabga qatnamoqda. Qoshni Norvegiyadan (va Osiyodagi ayrim davlatlardan) farqli olaroq, Shvetsiya odamlarning qayerdaligini kuzatadigan texnologiyalar yoki ilovalarni joriy qilmadi va bu orqali shaxsiy daxlsizlik hamda erkinlikka tahdid solinishining oldi olindi.

Kopchilik olimlarning fikri boyicha aholining 60 foizida virus aniqlanganidan keyin shakllanadigan jamoaviy immunitetni hosil qilib olish shved hukumatining pirovard maqsadi ekani haqida hech qayerda rasman aytilgani yoq. Lekin, shubhasizki, maktab va restoranlarning yopilmagani hamda koplab korxonalarning faoliyatdan toxtamay ishlashda davom etgani katta ehtimol bilan hukumatning aholi immunitetini oshirishga qaratilgan nisbatan kengroq qamrovdagi strategiyasining bir qismini tashkil qiladi.

Shvetsiya Sogliqni saqlash agentligi bosh epidemiologi Anders Tegnellning taxminiga kora, Stokgolm aholisi ushbu oyning ozidayoq jamoaviy immunitetga erishishi mumkin ekan. Odamlarning kundalik xatti-harakatidagi ozgarishlarning yangilangan tahlillariga asoslanib (shvedlarning ozaro ijtimoiy munosabatlar meyorlari ozgarmoqda), Stokgolm universiteti matematigi Tom Britton poytaxt aholisining 40 foizida immunitet hosil bolishining ozi virus tarqalishini toxtatish uchun kifoya qiladi, deb hisoblab chiqqan va bu korsatkichga iyun ortalariga borib erishilishini taxmin qilgan.

Ayrim doiralarda Shvetsiya muayyan iqtisodiy barqarorlikni saqlab qolgani va aholi jon boshiga nisbatan olim korsatkichi ham Belgiya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Ispaniya va Buyuk Britaniya darajasidan past holda qolgani uchun olqishlangan. Lekin yana yarim doiralarda Shvetsiya Shimoliy Yevropaning boshqa mamlakatlariga qaraganda aholi jon boshiga nisbatan olim korsatkichining yuqori bolgani va ayniqsa, ozidagi keksa yoshli muhojirlarni muhofaza qila olmagani uchun qattiq tanqidga uchragan.

Tengellning qayd etishicha, Shvetsiyadagi COVID-19 bilan bogliq olim holatlarining 50 foizi ijtimoiy himoya xizmati qaramogidagi kishilar va qariyalar uyidagi keksalardan iborat bolgan va buning sababi shunday muassasalarning aksariyatida niqobli rejim singari asosiy himoya choralarining joriy etilishi bilan bogliq tadbirlarning tashkillanishida sustkashlik qilingani bolgan. Muhojirlar ham (yerlik aholiga nisbatan) nomutanosib ravishda jabr kordi. Buning asosiy sababi esa ular nisbatan kambagalroq hayot kechirishi va asosan xizmat korsatish sohasi singari masofadan turib ishlash imkonsiz bolgan sohalarda mehnat qilishi bilan bogliqdir.

Biroq Shved hukumatidagilar mamlakatdagi eng yuqori olim korsatkichi ham qolganlarga nisbatan past bolishini takidlamoqda. Koplab mamlakatlardagi virusni tiyib turishga qaratilgan say-harakatlardan naf yoq va baribir aholining katta qismiga virus yuqadi. Jahonning katta qismi epidemiyaning ikkinchi halokatli tolqinini boshdan kechirayotgan paytda Shvetsiya pandemiyaning eng yomon kunlarini ortda qoldirgan boladi.

Shvetsiyaning korsatgan reaksiyasi ideal boldi deyish qiyin, biroq bu mamlakat COVID-19 keltirib chiqaradigan asoratlarga nisbatan bardoshliroq bolgan yosh va soglom aholi qatlamining immunitetini mustahkamlashga va shu bilan birga epidemiya egri chizigini ham ravon tutib turishga muvaffaq boldi. Mamlakatdagi kasalxonalarning intensiv terapiya bolimlari tolib ketmadi va tibbiyot xodimlari muayyan zoriqish ostida ishlagan bolsa-da, biroq ularda jilla qursa uydagi bolalarga ham qarash kerakligi bilan bogliq tashvishlar bolgani yoq. Chunki bolalar bogchalari va boshlangich sinf maktablari ishlashda davom etmoqda.

Shvetsiya singari yondashuvni qay tarzda qabul qilganliklaridan qati nazar, hozirda koplab boshqa mamlakatlar ham unga taqlidan ish tuta boshladi. Daniya va Fransiya boshlangich maktablarni qayta ochdi. Germaniyada kichik dokonlarning ochilishiga ruxsat berildi. Italiyada tez orada parklar ochiladi, Fransiya ayrim kichik korxonalar, jumladan, fermer rastalari, muzeylar hamda maktab va bogchalarning ochilishiga ruxsat berishni rejalashtiryapti. Bugungi kunda COVID-19 tufayli vafot etganlar soni boyicha eng yuqori korsatkich egasi ekaniga qaramasdan AQShning ayrim shtatlari ozi shved modelini tanqid qilganiga qaramay, oz mamlakatini ham shunga oxshash yolga boshlab kirayotgan prezident Donald Trampning talablari boyicha cheklov choralari yengillashtirmoqda.

Mamlakatlarda ozidagi cheklovlarni yumshatishi uchun jiddiy sabablar yuzaga chiqdi. Nafaqat virusning ozi, balki unga qarshi korilgan choralar tufayli ham yuzaga kelgan umumiy olimlar soni, kasodga uchrashlar, ishdan boshatilishlar, suiqasdlar, ruhiy holat bilan bogliq muammolar, YaIM va sarmoyaning pasayishi va boshqa talafotlar kolamini aniqlash uchun hali yana bir necha yil kerak boladi. Biroq karantin tufayli yuzaga kelgan iqtisodiy va ijtimoiy tanazzul oqibatlari mislsiz ekani hozirdanoq hamma uchun oydek ravshan bolishi kerak.

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti prognozlariga kora, karantin tufayli yuzaga kelgan iqtisodiy va ijtimoiy turgunlikning salbiy oqibatlari juda katta: pandemiya tufayli joriy etilgan cheklovlar bilan otkazilgan har bir oyda rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyoti ikki foizdan qisqarishga yoliqadi. Tashkilot malumotlariga kora, Fransiya, Germaniya, Italiya, Ispaniya, Buyuk Britaniya va AQSh iqtisodiyoti yil davomida 25 foizdan ziyodroqqa pasayar ekan. Ishsizlik esa 1930-yillardan buyon kuzatilmagan darajada osib ketadi va natijada siyosiy beqarorlik va ijtimoiy tengsizlik avj oladi.

Vaksina yaratilguniga qadar kerak boladigan ehtimoliy muddatgacha cheklovlarni saqlab turaverishning esa shunchaki iloji yoq. Cheklovlardan voz kechish iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy bosimni yengillashtiradi. Shuningdek, aholiga immunitet hosil qilish imkonini ham beradi va bu esa uzoq muddatli istiqbolda COVID-19 ga qarshi kurashning nisbatan eng xavfsizroq yoli bolib chiqadi. Kasallik haqida hali kop narsa nomalumligicha qolmoqda, lekin hozirda yopilib olgan koplab mamlakatlar, kelgusida epidemiyaning yanada jiddiy tarzda avj olishiga duch kelishlari mumkin. Agar mamlakatlar ham Shvetsiya singari jamoaviy immunitet hosil qilish yolidan borsa, pandemiyaning umumiy ziyoni kamroq boladi va ehtimol u ertaroq yakunlanadi.

Shvetsiyaning COVID-19ga nisbatan yondashuvi ushbu mamlakatning ozigagina xos bolgan ichki madaniyati bilan bogliq va bu modelning hamma jihatlarini ham boshqa joylarda takrorlab korish oson bolmaydi. Masalan, rasmiy tavsiyalarga rioya qilish madaniyati va fuqarolardagi shaxsiy masuliyatni Skandinaviyadan tashqarida uncha uchratmaysiz. Shvetsiya bu nafaqat fuqarolar orasidagi ozaro ishonch kuchli bolgan, balki fuqarolar va davlat idoralari ortasidagi ozaro ishonch ham yuksak darajada bolgan noyob mamlakatdir. Boshqa mamlakatlar fuqarolaridan farqli olaroq, shvedlar ixtiyoriy ravishda bajarilishi kerak bolgan tavsiyalarga jiddiy amal qilishga tayyor millat edi.

Koplab boshqa mamlakatlarga qaraganda shvedlarning yalpi salomatligi ham yaxshiroq sanaladi va shu sababli ham dunyoning boshqa joylarida shved modelini tatbiq qilish jarayonida bemorlarni himoya qilish uchun boshqa qoshimcha choralarni ham qollashga togri kelishi mumkin. Cheklovlarni yumshatayotgan mamlakatlar, shuningdek, Shvetsiyaning muhojirlarga va keksalarga nisbatan munosabat borasidagi yol qoygan xatolarini ham etiborga olishlari kerak: qariyalar uyida niqoblar va himoya vositalari hozir-u nozir bolishi shart, katta xatar ostida ishlaydigan ijtimoiy xizmat korsatish sohasi xodimlarini himoya qilishga ham katta urgu berish kerak. Lekin say-harakatlar butun boshli jamiyatni karantinga olinishiga emas, balki xavf guruhidagi odamlarni muhofazaga olinishi va ularning xatardan xoli tutilishiga qaratilishi kerak.

Olimlar virus haqida yangi malumotlarga ega bolishi asnosida hukumat vakillari ham infeksiyaga chap berishning yanada samarador usullarini ishlab chiqa boshlaydi. Masalan, jamoaviy immunitet parametrlarini qayta hisob-kitob qilinishi orqali yalpi karantin cheklovlarining qay darajada ozini oqlashiga baho berish mumkin boladi. Hatto Birlashgan Qirollik va AQSh singari xavf guruhiga mansub aholi soni katta bolgan mamlakatlarda ham bunday odamlarni yalpi ravishda uyda otirishiga ketadigan sarf-xarajatlar miqdori, ularni himoyalashga ketadigan xarajatlar miqdoridan qimmatga tushadi. Jamoaviy immunitet hosil qilishga qaratilgan say-harakatlar birinchi navbatda aynan xavf guruhidagi odamlarni himoya qilishni anglatadi. Shvetsiya bu naqadar qiyin yol ekanini bilib oldi, lekin u yerda hozir vaziyat nazoratga olingan.

Yalpi karantinlarning asorati chidab bolmas darajaga yetgach va pandemiyaning ustidan galaba imkonsiz ekanini hamda u baribir voqea reallik ekanini anglagani sayin mamlakatlar birin-ketin ochila boshlaydi. Ongli ravishda ijtimoiy masofalanish tufayli tibbiyot muassasalarining tolib ketishining oldi olinishi, bemorlarni davolash usullarining takomillashib borishi hamda xavf guruhidagilarning jiddiy himoyaga olinishi orqali odamlar orasida olim korsatkichini pasaytirish mumkin boladi. Agar aholining zaif qatlami yaxshi himoyalangan bolsa, oxir-oqibatda mustahkamlangan jamoaviy immunitetgina ushbu kasallikdan himoyalanishning yagona ishonchli yoli boladi. Shunday qilib, boshqa mamlakatlar Shvetsiyaning pandemiyani jilovlash borasidagi tajribasiga qarab, uning hammadan peshqadam ekanini tushuna boshlaydi.



Manba: Daryo.uz
: admin (19-05-2020, 12:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 21) ( 0) ( 20) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -